unit
1
WAQAAB
MY ISLAND
written
by Bernard Yiftheg
illustrated by Linda Gue & Robert Fithing
UNIT
1
Waag ea beaq ni ba pumoqon u Baleabaat' ko
falaak nu Ruul. Qitnmoey ea Chiyaamen ma baay. Kii yib ea Saapaan
ngea chuw ma baay. Chaqaney i Waag ea reeb ea girdiiq ni toommoon
ni quun i taay marungaqagean ea sukuul. Soomm'oon ea sukuul ni
tabab u Waqaab ko Mariikeen. Nap'an ea qaam ko navy.
Napan ea qaam ko navy ko mariikeen ma qiir
reeb ea seenseey. Qiir reeb ea girdiiq ni qii qayuweeg ea sukuul
nu Waqab. Ni na'pan ni daawor i feal' rogon ea sukuul. Booqor
ea inoqulung ni qii qun ngaay ni faan ko sukuul. Qurni moqulung
nga Guam, Chuug,
Waag is an old man from Baleabaat village in
Ruul. When he was young, the Germans were here. Then the Japanese
came. Next the American Navy came.
Hawaii, ngea ku booqor yaang. Booqor ea duw
ni seenseey ea chaqaney. Booqor ea duw ni maang Superintendent
ko sukuul. Sukuul u Waqab ni gaqangin Boogor ea duw ni maru-weel
ea chaqaney ko sukuul. Maruweel ea ngea pumoqon ma ka bea maruweel.
Tal ea chaqaney ko maruweel kd sukuul mea maruweel
u museum. Maruweel u museum ni taay ea ku ba gaaq
faan ko sukuul. Maruweel i maruweel ea chaqaney ni booqor ea duw.
Fin daa kii taaw mea tal ko maruweel. Qer ea ngea weeliy boechquw
marungaqagean ea Social Studies. Marungaqagean rogon boech
ban'ean u Waqaab. Nge weeliy ea chaqaney i Waag ngoomeed ea bitiir.
Waag was interested in Yapese education. He
was a teacher. He became the leader for all of the schools in
Yap. He travelled to other Pacific islands.
When he retired from teaching, Waag worked
at the Yap Museum. Now, he is going to tell you about Yap.
Soomm'
oon ni Sum ea Doonguch
Maa yoeg ea girdiiq ni llowaen' (scientist)
, ni booqor rogon ni raa sum ea doonguch. Kaakaroom ni kaakaroom,
booqor ni booqor ea duw, booqor ea million ea duw. Ma ba
gaaq ni reegur ea baay. Ba gaaq niba gaaq ea reegur. Daawor i
yoqor ea doonguch. Qer ea qimmoey baang i yaal' ni ba geel ni
ba geel ea garibeab. Qii ngael' yuu yaang ea daay ni ice.
N'uw nap'an mea geel ea gaweal. Mea ranraen
fa pi ice. Qer ea kii suul ba yaay ngea ngael' ni daay.
Qaram ma kii yoqor ea daay ba yaay, kea tooqaer ea reegur. Tiney
ea qii buuch kaakaroom ni kaakaroom Booqor ni booqor ea million
ea duw. Daawor i chuguur ni ngea sum ea girdiiq ngar faayleng
Faayleng ea ba luulubuuy. Fidik' ea faayleng ea ba geel ni ba
geel ea gaweal riy.
The earth is round like a ball. Inside the
earth it is very hot. A long time ago there was more water than
land on earth. There were no islands. When it was cold, the water
froze and the ocean was shallow. When it was warm, the ice melted
and the ocean became deep.
Qer ea baay i boechquw ea daay, kea qel yuu
yaang ni ice, Mea thiil toomaalngin. Qaram ma qiir tar yuu yaang
u t'aay ea reegur. Raa tar baang mea yib ea lava riy nga
wuruq (Lava ea waar ni kea ranraen naag ea nifiy ngea gaweal.)
Raa tar baang ni yib ea lava riy, ni qaaw ko daay ni ba garbeab,
mea sik' nga laang. Raa pof ea lava ni kea chuw ea gaweal riy,
mea ngael' ni waar ba yaay.
Sometimes the ocean floor cracked. The hot
liquid rock (lava) came out. When it touched the cold water it
became hard rock. Slowly the rocks built up. After many millions
of years the rocks reached the top of the ocean. They formed a
mountain. Many high islands were formed in this way. Yap is a
high island.
Daathii taqa baang u t'aay ea reegur ea qii
tar. Nga qii yib ea lava riy. Booqor ni booqor yaang. Qer
ea qii muunmuun ma bea yoqor ea lava. Bea mun boech nga
dakean boech. Qer ea bea toelaeng i yaen nga laang. Raa m'uug
nga dakean ea daay ma qaram ea binaew. Booqor ni booqor ea duw
ni maa sum boech ea doonguch. Raa m'uug baang ea binaew nga laang
ma bea sik' ea lava riy. Ra sik' ea lava riy mea chub ni
boed ea doonmaech. Kea chub ngea wearwear. Maa wearwear ngea ngael'
ni qawaat. Qayubeab ngea qaath ea maa magey nga qii yaen nga laang.
Boech ea doonguch ea maa sum ni ba paapey.
Maa sum ko volcano. Burey ni ba chuloeq u p'eebgul ni bea
yib ea nifiy riy ngea qaath. Baa maab u p'eebgul nga qaer. Maa
for boech ea tiney ea burey u fidik' ea daay. Maa for u laan ea
reegur. Raa for ea tiney ea burey ma bea bugor ea nifiy u p'eebgul.
Baay i muunmuun mea tal ea nifiy riy mea paer ni ba naam. Ba doonguch.
Baay boech ea tiney ea burey ni ba chuloeq u p'eebgul ni qii qaaw.
Qii qaaw nga qaer nga fidik' ea daay. Raa muunmuun, booqor ni
booqor ea duw, mea sum ea lugoch nga p'eebgul. Ku booqor ea duw
mea m'uug nga dakean ea daay. Kea m'uug ni ba yaan'. Qaram ea
kea sum ni ba doonguch.
Small water animals lived around these islands.
Their skeletons formed the reef. Sometimes the mountains sank
back into the ocean. The reef kept growing as the mountain sank.
The atolls were formed in this way. Ulithi and Woleai are atolls.
Boed ea doonguch u Wugoy, Ngeek. Ngea ku booqor
ea doonguch u laan ea daay. Boech ea burey ea dea qaaw nga qaer.
Qer ea muunmuun booqor ni booqor ea duw, mea sum ea lugoch nga
wuruq. Tiney ea doonguch ea ba toolaeng. Boed yuu Waqaab. Booqor
rogon ni qii sum ea doonguch. Ra ba miit ea doonguch ma rogon
ni sum.
Baay boech ea doonguch ni yuu yaang ko naam
ni gaagang'. Yuu yaang ko naam ni ba gaaq. Baay i n'ean mea chawoq
baang. Mea maal'aaf nga qoreel. Qaram ea kea paer ni reeb ea doonguch.
Qii buuch ni qaraay rogon karoom ni kaakaroom. Laan boekum ea
million ea duw.
Waqab ea raayog ni nga noeg ni sum ko volcano.
Ba burey ni for u reegur nga laang. Booqor ea duw mea pil ngea
wear ngea yoqor yaang. Qer ea paer. Bea qaaw ea n'uw ma bea maat
ea yaal'. Ma bea thow ea nifeeng. Qer ea qii m'ingm'iing ea waar
nga qii ngael' ni buut'. N'uwni qii qaaw ea sunmeeg ea luul'.
Buut' ni kunuy ea luul' ea sunmeeg yuu yaang ea binaew, Booqor
ea biyuq ea duw ni yaen. Ma kea sum ea buut' ni kea yoqoor.
For many years the wind and rain beat against
the new islands. The rocks broke into small pieces. The rivers
carried the pieces to the bottom of the mountain near the ocean.
Slowly the soil formed.
Qer ea muunmuun ea mea yib waqaningin ea gaak'iy.
Yib waqamngin ea gaak'iy ni quun ko nifeeng ngea daay. Yib ko
naam ni gaagang' . Yib u Asia, Australia, ngea naam
nu Mariikeen. Naam nu leqelquch ngea naam nu yumuch. (North
ngea South America) Tiney ea naam u kean ngabchey ea booqor
ban' ean ni kea sum ngaay.
Seeds came to the new islands with the wind
or water. They came from Asia, Australia, or the Americas. Some
seeds grew on the new islands. Then, birds and insects came. Slowly
the islands of the Pacific were formed and covered with plants,
insects, and birds.
Qarcheaq ea soomm'oon ni yib. Qer ea raayog
ni qun waqamngin ea gaak'iy u fidik i wulraed. Ra muul ni qaaw
nga but' mea tuguul. Ku qii yib waganngin ea gaakiy ni qii maen'.
Qer ea tuguul ea gaak'iy ni ba yoqor. Chaachngag ngea gamanmaan
ni paqachiichig ea raayog ni quun u fidik' ea yakkoq ngeab. Ku
raayog ni qun ko qael ngeab. Qara ku boech ban'ean ni bea maen'
i yib. Raayog ni ngea thap ea gaak'iy ngea gaman-maan ni qaraay
rogon nga dakean ea naam. Baay ea Deenbool (daayin boroq) ni yib
kaakaroom. Qiir ea kii gaaq naag boech ea naam nu Waqab.
Raa ni soor i yaen ko daay ma qaram ea l'aay.
Raa ni soor i yaen ko binaew ma qaram ea qarow.
Raa ni soor i yaen nga tead ma qaram ea qarow.
Gin i yi bea soor ngaay ea ka noeg ea direction
ngaay.
Raa qu mu maen u kanaawoq ma ga bea guy ban'
ean nga mat'aaw room ngea nga gilaey' room.
Mat' aaw ngea gilaey' ea directions.
Raa mu chuw u Waqaab ni mu chuur ma direction
ea ga bea maruweel ngaay.
Qaningeeg ea directions ni ba gaaq ni
qiir ea keenggin.
Ngeak, Ngael, Yumuch, Leqelquch.
Mu gaay ea yuu ngii n'eaney ko map,
raa pat ngoom? Qurngin yaang ea map ma p'eebgul ea qaram
ea Leqelquch, Qeenggin ea Yun much, mat'aaw ea Ngeak, gilaey'
ea Ngael.
In Yap when you go toward the ocean you Say
l'aay. When you go toward the land you say qarow. These are directions.
When you walk down a path, you see things on
your left and on your right. Left and right are directions.
When you travel away from Yap you use directions.
There are four main directions: North, South, East, West. Find
these on the map. Usually, the top of a map is North.
N'ean ni nga ni riin'
Ba qaraay ea map ko Continental Air Micronesia.
Gin i maa yaen ea jet riy.
1. Mu-leak ea kanaawoq u Waqaab nga Tokyo. Mu maen u dakean yuu
Guam?
2. Mu maen u Waqaab nga Honolulu. Qtin ea doonguch ni mu tal riy.
U Waqaab nga Honolulu?
This is the map for Continental Air Micronesia.
1. With your finger follow the route from Yap to Tokyo. Did you
pass Guam?
2. Now, trace the route from Yap to Honolulu. How many islands
stops are between Yap and Honolulu.
Mu taqareeb naag ea gal i yaang i yaqan ea
n ean ni ba qaraay. Ga bea guy ea daay? Baay u quw fa kea gaakiy?
Mu gaay fa rea tafean ea baabiy. Maang ea ga bea guy u baang ni
daariy u baang? Daariy ko gin i map.
Compare the drawing above with the map below.
Can you see the water? Where is the big tree? Find the pigpen.
What can you see in the picture that is not on the map?
Mu learn naag ni ga baay u Sikoekii. Ga bea
changer nga butt' ga Ga bea changer nga buut' ga bea guy ea sukuul
room. Mu yoeloey yaqan. Qun ea seenggil riy? Baay u quw ea office?
Baay u quw ea playground?
Imagine that you are up in the air above your
School. Draw a map of your School. How many rooms are there? Where
is the principal's office? Where do you play?
Geanong
ni Soomm'oon
Booqor ea geanong ni baay u Waqaab. Yugu ra
reeb ma rogon chepin. Booqor yaang ni yi maa chep naag ni yib
ea girdiiq riy. Daawor i yog i micheeg ko girdiiq ni liowaen'
ko n quw ea yib ea girdiiq riy Girdiiq ni soomm'oon nga Waqaab.
Ba qaraay reeb ea yaat ma ku ba chep. U rogon ea girdiiq ni soomm'oon
nga Waqaab. Geanong ni soomm'oon u Waqaab.
Kaakaroom ni kaakaroom u Waqaab. Nap'an ni
ka fin i sum ea naam, daawor i yib ea girdiiq, ma qimmoey laal
i.kaan. Dalip ea pumoqon ma l'agruw ea bpiin. Girdiiq ea ngii
yaal' neam ea ba kaan boech ma ku ba girdiiq boech. Reeb fa dalip
i kaan ni pumoqon ea Gusney fithingaan. Qiir ea daariy lëqengin.
Fa qaningeeg neam ea kaan ea yaed maabgol. Laal i kaan neam ea
ra baed u laan ba loew nga laang. Ba loew ni qimmoey u Thoqolaang.
Thoqolaang u Ngolog u Ruul. Raen ko rea loew nu Thoqolaang neam
ea n ba machalbog. Yi maa guy yaqay ngaay. Boed baang i theerek.
Qer ea toey ea laal i kaan neam noechii naqun.
Ra toey-eed nga qu ra paer-eed riy. U roem u Thololaang. Qer ea
qu ra paer-eed ea mea diyean reeb fa gäl bpiin. Maawdug fithingaan
ea bineam ea bpiin. Qaningeeg ea bitiir ni ra diyean naag-eew
ea pumoqon rook'. Qer ea ra gaman gaed ea meereeb u gubiin.
This traditional story tells about the first
people in Yap.
A long time ago there was a well in Thoqolaang.
The water in the well was very clear. It was like a mirror. Five
spirit people came out of the water and lived near the well. There
were two couples and a man named Gusney. As time passed one couple
had four spirit children.
Qer ea reeb ea rraan mea digeyraed Gusney.
Qaaf nga dakean ba lëy i rean mea soor ko ngael. Yaen nga laan
ea ngael. Nga reeb ea naam. Taaw nga Malaayow, (Malaya), mea madaq
naag ruw i yabgol. Ngea neel' ea bitiir roorow. Mea yoeg Gusney
Marungaqagean fa tin i ka baay ea kaan u Waqaab. Qaram mea leam
naag fa rea moqon ngea bpiin rook' ni nga raanow nga Waqaab. Gäl
i yabgol neam ngea bitiir roorow ea girdiiq ni riyuul'. Qer ea
reeb ea rraan ni changar fa pii kaan nu Thoqolaang, ma kea yib
fa pii chaeq. Fa rea moqon ni girdiiq, bpiin rook', ngea bitiir
roorow, mea gaqar ba gayaed fa pii kaan.
"Ka mu baed u quw?" Mea gaqar fa
rea moqon ni girdiiq.
"Ka gu baed u Malaayow. Ka gu madaq gaed
Gusney u roem. Qer ea kea yoeg ni meed ni gimeed baay u roey.''
One day Gusney decided to leave the island.
He sailed to Malaya. There he met a family. He told them about
Yap. The man, his wife and six children decided to go to Yap.
Rulia fithingaan ea bin i qilal i faak fa gäl
girdiiq. Boechii piin. Qer ea paer fa pii girdiiq u Thogolaang
ko fa pii kaan. Booqor ea duw ni ra paer-eed. Reeb ea rraan mea
leam maag fa rea moqon ni girdiiq, ni nga raanoed pii faak. Nga
raanoed nga reeb ea doonguch ni ba gaaq boech. Qer ea gaqar fa
pii.kaan ngaak' ngea taay reeb ea bitiir rook' rooraed. Qer ea
gaqar Ruliya baay i maang qiir ea paer. Daariy ba gayaed fa tin
i baqaram ea bitiir ni ba qadaag ni ngea paer. Qer ea paer Ruliya.
Qaram mea yaen fa rea moqon ngea bpiin rook' ingea bitiir roorow.
Raanoed nga Guam. Paer Ruliya u Waqaab ngea fa meeruuk i kaan.
Taqareeb iea girdiiq ma meeruk ea kaan.
The family sailed to Yap and met the spirit
people in Thoqolang. They lived together for many years. The family
decided to go to a bigger island. Their oldesit daughter, Ruliya,
stayed in Yap with the spirit people.
Chuw boech Tea duw ma kii yib l'agruw ea yabgol.
Beaq ni ba moqon ngea leqengin, Mea gaqar reeb fa pii kaan ngoorow.
"Ka mu böw u quw?" Mea gaqar fa rea
pumoqon.
"Ka gu böw u India. Ka gu madaq gaed Gusney
ma kea yoeg nimeed ngoomow. Kea yoeg ngoomow ni ba yii reeb ea
rraan mea yib ngea guy meed." Rea moqon neam ngea bpiin rook'
ea yow ea girdiiq ni riyuul'.
Qer ea ra paer-eew rook' Ruliya ngea fa pii
kaan Qaram ea kea gaman ea dalip ea girdiiq ma meeruk ea kaan.
Qer ea kii laqay fa rea moqon Ruliya ngea gaman ea l'agruw ea
bpiin rook'. Qer ea ra ba gayow fa gäl bpiin ma bea diyean. Yaen
i toey fa rea moqon ea naqun rook' Ruliya nga Riilach. Baang ea
binaew u Ngolog. Fa bin u India ea bpiin ea paer u Thoqolaang.
Qer ea paer fa rea moqon ngea maang qiir ea qii qaab u thilrow.
Qii paer boech u Thoqolaang ma bea paer boech u Riilach.
Many years passed. Another couple came to Yap.
They were from India. They met Gusney in India. He told them about
Yap. The couple decided to stay in Thoqolaang.
Qer ea faqän i qilal ea bitiir ko fa gäl bpiin
ma ra bow ra puru uy'. Ma qer ea, ra pining-eew fa rea pumoqon
roorow ngea yib.
"Chiiney ea kea qilal fa pii bitiir ni
ba qaraay roodaed; Ma daa gu naang-eew ea n ean ni nga raa riin'-eed."
Qaram mea gaqar fa rea pumoqon ngoorow.
"Ka gu naang ea n'ean ni gimeew bea taafinaey
naag. Gimeew bea taafinaey naag ni ngea maabgol ea pii bitiir
roodaed ney. Yaa ngea yoqor ea girdiiq. Chanea faqän gaed raa
fanaay ea geanong roog ma daa bi yog ni maabgol ea pii bitiir
ney. Raa yaen i qaaw ni yaed taqab rachaq. Ma gaed raa fanaay
ea geanong roomeew ma raa yog. Yaa ba thiil ea geanong roomeew.
Ba thiil ea chitinangiraed.
The man married. Ruliya too. He built a house
for her in Ngolog. Sometimes he lived in Thoqolaang with his Indian
wife. Sometimes he lived in Ngolog with Ruliya.
Qer ea ra fanead ni qaram rogon. Maabgol fa
pii bitiir ko fa gäl bpiin. Ra boech i yaed mea feek ea geanong
ko bin chiitinangin ea bpiin. Qer ea ra wear gaed u Waqaab. Ra
l'agruw ea yabgol mea yaen i paer nga baang. Qer ea qu ra diyean
gaed nga ra garear gaed u Waqaab. Qiir ea raay ea n ean ni riin'
mea yoqor ea girdiiq u Waqaab.
Qer ea fithingaan ea bi rook' Rulia ea geanong
ea "Ngolog," fithingaan ea binaew nu Ngolog. Fithingaan
ea bi rook' fa rea piin nu India ea geanong ea "Ngabnaew."
"Ngolog" ngea "Ngabnaew" ea geanong ni soomm
oon u Waqaab. Fin i muunmuun mea yoqor ea geanong u Waqaab. Ku
baay ea girdiiq ni qii yib nga Waqaab ko toomur. Chanea gäl i
geanong ni ba qaraay ko toom-m ' oon, ea qiir ea qea garear. Qii
garear u Waqaab ma bea yoqor paqanggin.
The two women had many childru en. Many years
passed and the children were old enough to marry. If they followed
the father's clan they could not marry. So they decided to follow
the mother's clan. Ruliya's clan was called Ngolog. The Indian
wife's clan was called Ngabnaew. The children from the Ngolog
clan could marry the children from the Ngabnaew clan. Each couple
moved to a different part of the island. Soon there were many
people in Yap.
Yoqor i yoqor paqanggin mea qer ea qii maqäthuk.
Baay i n'ean mea maabgol l'agruw ea girdiiq ni yow nga geanong
Baay ra naaqaab gow ni yow nga geanong ma kea yoqor ea bitiir.
Ka ra dabuy-eew ni nga ra wear gow. Qaram ma yow thiliyeeg fithingaan
ea geanong rook' ea bitiir roorow. Nga ra sunumiy-eew reeb ea
ngochol. Qaram mea sum reeb ea fithingaan ea geanong Ku reeb ea
kanaawoq qea, yoqor i yoqor ea girdiiq, ngea daa ku ni gaman ko
ggaan. Qer ea qu ni n'aeg boech ea bitiir. Baay i pirqeg beaq
reeb ea bitiir ni ka ni n'aeg mea feek ngea chugoeliy. Baay i
qilal fa rea tiir ma daariy fithingaan ea geanong rook'. Qaram
ma ni sunumiy reeb nga ni piiq ngaak'.
Long ago the rules were very strict. People
from the same clan could not marry. As time passed the clans spread
out. Sometimes people married and had many children. Then they
learned they were from the same clan. They made a new clan for
their children. Sometimes a family had too many children. They
didn't have enough to eat. Another family took care of their children.
They made a new clan for these children.
Matoochiyel u yalean ea geanong ea n ba geal.
Daab i maabgol ea girdiiq ni taqa ba geanong yow kaakaroom. Daab
ra maabgol yaa yow taqa ba rachaq. Kaakaroom ea raa madaq reeb
ea bpiin ngea reeb ea pumoqon ma yow maa fitheew ea geanong roorow.
Ra yow taqa ba geanong ma daab ra maabgol gow. Chiiney ea kea
maath ea biney ea yalean. Qurngin ea ugirdiiq ea kea paag taliin
ea geanong rook'. Qer ea qaraay rogon ea n'ean i riin mea yoqor
ea geanong u Waqaab. Boech ea fin qii yib. Boech ea fin ni sunmeeg.
Ma boech ea sum ko geanong ni "Ngolog" ngea "Ngabnaew."
Today this rule is not followed. Some people
came from the first clans - Ngolog and Ngabnaew. Some people came
later. Now there are many clans. Some people don't know the name
of their clan.
Mu guy ea gu map ni ba qaraay Raa pat yuu Malaya
ngoom? Yaen Gusney u Waqaab nga Malaya. Kun direction ea soor
ngaay? Quw ea yib Ruliya riy? Yaen choen ea tabinaew ku Ruliya
u Waqaab nga Guam. Maang ea direction ea ra soor gaed ngaay?
Yaen Gusney u Malaya nga India. Maang direction
ea soor ngaay? Fa gäl yabgol nu India, maang direction ea ra soor
ngaay?
Yib ea qawoch u Australia. Baay u quw yuu Australia?
Maang ea direction ea baay yuu Australia riy?
Look at this old map. Can you find Malaya?
Where is India? Gusney went from Yap to Malaya. Which direction
did he travel? Which direction did Ruliya travel?
Rusiya's family went from Yap to Guam. Which
direction did they travel?
Gusney went from Malaya to India. Which direciton
did he travel? Which direction did the Indian couple travel?
Seeds floated to Yap from Australia. Can you
find Australia? Which direction did then seeds travel?
unit
2
WAQAAB
MY ISLAND
written
by Bernard Yiftheg
illustrated by Linda Gue & Robert Fithing
UNIT
2
Kaakaroom ni kaakaroom ea daa qimmoey ea ngabchey.
Goqoo girdiiq nu Waqaab ea qimmoey u Waqaab. Qurrigin ban'ean
nu Waqaab ma qimmoey yalean. Daariy ban'ean ni daariy rogon yalean.
Qimmoey rogon yalean ea naam. Baay rogon yalean baang ea nuug
ngea baang.(Nuug ea qaram ea baang ea falaak u Waqaab). Baay rogon
reeb ea binaew ngea reeb. Baay yalean ea tabinaew. Baay yalean
ea girdiiq. Qimmoey yalean ea daay. Qurngin ban'ean ma baay rogon
yalean ni ngoongoliy ea girdiiq ni kaakaroom ngea taay Daariy
ban'ean u Waqaab ni daa ni pirqeg rogon. Booqor miit ea piig.
Booqor miit ea falaay, kaan, ngea booqor ban'ean.
Long ago only Yapese people lived on Yap. They
used everthing on the island. They had special traditions.
Booqor ni booqor ea girdiig u Waqaab kaakaroom.
Qu ni learn naag ni 50 ea biyuq fa maang qurngin ea girdiig ni
qimmoey. Qer ea yi ba gaafgow ko ggaan ngea bineaw. Daa qii gaman
ea girdiig ko bineaw ngea ggaan. Ka yigii yoqor ea girdiiq.Qer
ea qu ni mael. Tin i qu waer ea bineaw ko mael ea raa soobut'
gaed. Qer ea yoqor thael ea girdiiq. Mea yoqor thael ea bineaw.
Piiluung boech mea soobut' boech. Qer ea qu maruweel ea tin i
soobut' rook' ea tin i piiluung ea girdiiq.
Qu chuur yuu Waqaab u m'uw kaakaroom. Booqor
ea naam u "Pacific" ni qu raa chuur gaed ngaay. Qu ni
yaen nga ni taaw nga Meerwael,(Saapaan). Qu ni yaen nga ni taaw
nga Moeroes, qaram yuu Nugney, (New Guinea)r Qurni yaen nga ni
taaw nga Maniileq. Ni yaen ni feek ea gaaw nga Maal, (Poenpey).
Qu ni yaen ko feak raay nga Baalaawrngea nga Guam. Boorqor ea
doonguch u Ngeek ni suwey yuu Waqaab.
Too many people lived on Yap then. They didn't
have enough land. They didn't have enough food. They fought for
land and food. The winners became the Chiefs. The losers became
the slaves.
The Yapese sailed around the Pacific Ocean,
sailed to Japan, New Guinea and the the Philippines. They sailed
to Palau, Guam and Ponape.
Kaakaaroom ea ra reeb ea binaew ma bea paer
ea bitiir riy. Dea ra dearaew ea bitiir. Raa boech ea bitiir ma
yaed bea paer u laan ea binaew rooraed. Baay ea gin i maa faafeal
ea bitiir riy u laan fa rea binaew. Yu gu raa baleayaal' ma ra
reeb ea bitiir ma kea Suul nga tabinaew rook. Ku ba gaaq ni maa
paer ea bitiir u tabinaew. Yaed maa paer u tabinaew nga qu ra
matooyil gaed ko gäl labthir rooraed. Qaram ea gin i yaed maa
fil ban'ean riy. Rii maa fool ea bitiir ko gäl labthir kaakaroom.
Qurngin ban'ean ni yalean ea naam , fralaak,
binaew, tabinaew, maa qu ni fil ko bitiir. Bitiir ni pagäl ea
maa fil ea tin i yalean ea pumoqon ban'ean. Ma fil rook' ea paapaaq
fa tuutuw rook' . Tin i buulyal ea bitiir ea yaed maa fil ban'ean
rook' ea niinaeq fa tiitaew roodaed. Qer ea raa qilal ea bitiirr
ma daariy ban'ean ni yalean ea naam ni dea naang faan. Boech ban'ean
ea yaed maa fil ko piqilal ko binaew rooraed. Boed rogon ea churuq
nge chepin ban'ean.
Yapese children stayed in their villages. They
obeyed their parents and learned many things from them. Boys learned
to build, fish and sail. Girls learned to weave, cook and plant.
They all learned to dance.
Kaakaroom ea gaal' ngea beagiy ea qu m' aag
ea pumoqon. Boech ea beagiy ea qu piiq yuu Ngeek. Ma boech ea
qu ni ngoongoliy u Waqaab. Qu ni ngoongoliy u Gachlaaw, u Nimgil.
Tin i daariy ea beagiy rook' ea girdiiq ea qu raa m'aag-eed ea
gaal'. Gaal' ni ka ni k'eeyaeg kea nag. Gaal' ni yuu bal'iy. Ka
ni k'eeyaeg kea nag kea muuq rna ni galik'aed. Ka ni galik'aed
kea malik' ngea muuq ma ni Seesey ni paqächiichig yaang. Qaram
ma ni m aag ni boed ea thuw. Daariy ea maad ni tireet ni boed
ea thuw ea chiiney.
Bpiin ngea buulyäl ea qu raa m'aag-eed ea qoeng.
Booqor miit ban'ean ni qu ni ngoongoliy ea qoeng riy. Booqor miit
ea qoeng. Baay ea qoeng ko maruweel ni ka noeg ea mangael' ngaay.
Baay ea qoeng ni fanaay ni gubiin ea rraan. Baay ea qoeng ko madnam
ngea qoeng ko churuq. Tiney ea qoeng ea yi maa fal'eag ni ba biqech.
Yi maa k'aed ko ngeel ngea yungchig. K'aed ea qaram ea ka ni qachëy.
Men and boys wore lavalavas or thus. Thus were
made from hibiscus fibers. Women and girls wore grass skirts.
Some grass skirts were special. They were made from banana or
hibiscus fibers.
Booqor miit ea gosgoos. ko bitiir nu Waqaab
kaakaroom. Yi maa taakaan ngea taamiith. Yi maa saagreeng. Yi
maa thael. Yi maa magilgil. Yi maa gasang. Yi maa maeluk ngea
paag m'uw u madaay. Yi maa kabil. Yi maa fil ea liiliy ngea qathib.
Yi maa paag ea kargoy. Yi maa thoey ea ngael. Yi maa tageagëy.
Liyoos ko bitiir ea qaram ea tiitiy ko p'aaw ngea lik'inggin ea
chooy'. Raa toomur ko duw ma baay ea madnam ko bitiir. Qiir ea
raay ea ngii yaal ni maa taguum ea bitiir nu Waqaab. Ka noeg ea
Cheef ko biney ea puul. Puul ni December. Ku booqor ban'ean ni
ba maengil ni qu riin ' ea bitiir kaakaroom.
The children had a special place to play. They
raced and wrestled. They played with balls, sticks, string and
dolls. They had contests for kites and tops. Cheef was a special
month for Yapese children.
Nap'an
ni Yib ea Nagbchëy
Beaq u Portugal ea yib nga Waqaab ni Soomm
'oon. Diego De Rocha fithingaan. Qiir ea Gaabiitey, Captain, ko
baarkoow ni yib. Yib ko duw ni 1526. Yib ea chaqäney ma dea paer
Yib nga kii yaen. Sapaeniis ea yib ni magid. Spaenjis ea ba n'uw
nap'an boech ni ra paer- eed. Ra baed ma kea quun ea paedrey rooraed.
Yaed ea ra feek-eed ea garbaaw nga Waqaab. Yaed ea ku ra feek-eed
ea koomey nga Waqaab ni soomm'oon. Fa area malaang ni baay ea
qaspiitaal ni kaakaa room u dakean ea qaram ea gin qu paer ea
Sapaeniis riy.
Waasey ea piiq ea Sapaeniis ngoodaed. Waasey
ni qaram eaa th'iib, tow, yaer, gapung, booyoch, ngea kua boech
ban'ean. aDaa qimmoey ea tiney roodaed kaakaroom. Daariy ea waasey
roodaed'kaakaroom. Th'iib roodaed ea qu ni ngoongoliy ko buut'
. Toow roodaed ea giy. Ni ngoongoliy ko yuu rabaaq qu faesuw ni
gaagang' . Daakuriy ea tiney ea faesuw u Waqaab ea chiiney. Kea
maath miit ni liiq ea deenbool. Baalaaw ea ka baay riy. Ka yi
maa pirqeg ea dagur riy u Waqaab ea chiiney.
Some Portuguese came to Yap in 1526. They did
not stay. Then the Spanish came. They brought priests, cows, cloth
and rice. They brought metal for knives and pots. Before that
we used shell knives and clay pots We used coconut shells and
bamboo.
Yaer roodaed ea yuu rabaaq i girdaan'. Yuu
yaang i leq ni ka noeg ea marup ngaay ea gadaed maa choeweeg,
choey ea laek' ngaay. M'iliin ea puw ea gadaed maa puuy ea niig
ngaay. Kii piiq ea SapaeniiS ea maad ngoodaed ni ni ngoongoliy
ko tireet. Booqor ban'ean ni feek ea ngabchëy nga Waqaab ni daa
qimmoey roodaed. Qiir ea kea moem naag daed ko maruweel roodaed.
Ngabchëy ni yib nga Waqaab kaakaroom ea qer faan ni kea thiil
qurngin ban'ean roodaed. Yib ea Sapaeniis mea thiil boech ban'ean.
Yib ea Chiyaemen ma kii thiil boech ban'ean. Yib ea Saapaan ngea
Mariikeen ma ku qer rogon. Booqor ban'ean ni kea thiil rogon ko
kaakaroom.
Baay boech ea yalean ni kaakaroom ni ka baay
u Waqaab ea chiiney. Ka baay ea machaaf. Raay, gaaw, yaer, ngea
mbuul. Ka baay ea naqun ni boed ea naqun ni kaakaroom. Ka baay
ea chep, yaat, ngea churuq. Ba quf u waen' ea girdiiq nu Waqaab
ni ka baay ea tiney ea ban'ean ngea yalean roodaed. Booqor ea
doonguch u laan ea Pacific ni goqoo ke a maath eay alean
ni kaakaroom rooraed.
The Germans came after the Spanish. Then the
Japanese came. The Americans came after the Japanese. These foreigners
brought many things to Yap. They changed our lives but we still
have many Yapese traditions. We have stone money. We have Yapese
stories and dances. We are proud of our traditions.
ACTIVITIES
1. Ba qaraay yaqan boeg i bitiir. Maang ea
yaed bea riin'? Quw rogon ea maad rooraed? Quw ea yaed maa paer
riy?
1. Look at these pictures of children. What
are they doing? What are they wearing? There do they live?
2. Rogon ban'ean ni Waqaab ea ban'ean u Waqaab
ea yi maa fanaay. Mu fiith ea piqilal. Mu fiith ea pii deqer ni
ba qaraay ngooraed. Rogon ni nap ' an ni ka yaed ba bitiir:
a. Maang ea qu ra riin'eed? (B9ech ban'ean ni Waqaab lifith, l'aeng,
ngoongliy, etc.)
b. Maang gosgoos ea qu ra teed? (kabil, magilgil, gasang, etc.)
c. Quw rogon ea party; madnam qara taguurn rooraed?
Moeg ko bitiir ea tin i qu mu riin' ban'ean ni nap'an ni ka ga
ba bitiir.
3. Kaakaroorn ea daariy rogon ea salpiy ni
ngabchëy ngoodaed. Mu yoeloey boech ban'ean ni raayog ni nga mu
riin' ni daab rnu piiq ea salpiy ngaay.
a. Maang ea raa yog ni mu ngoongliy?
b. Maang gosgoos ea raa yog ni mu riin'?
2. Traditional Yapese life used things from
the islands. Talk to old people. Ask these questions about their
childhood:
What did they make?
That games did they play?
What feasts did they enjoy?
Show the class what you learned to do.
3. Long ago children didn't need money. Make
a list of things you can do without money. What can you
make? What can you play?
4. Mu yoeloey yaqan boechii tiir u Waqaab Mu
yoeloey ea n'ean ni bea riin' nga taammun yaqan.
5. Mu gabdiy ea gin ka mu yoeloey ea jungaq
nga laang. Mu yoeloey ngaay ko yaqan ban'ean ni kaakaroom, fa
yaqan ban'ean ni chiiney. Baay ea jungaq ni raa yog ni ban'ean
ni chiiney ma ku ban'ean ni kaakaroorn.
4. Take a sheet of paper. Draw a picture of
a Yapese child. Write a sentence under the picture. Tell what
the child is doing.
5. Put your picture on the wall under "Then"
or "Now" with the other pictures from your class. Some
pictures can go either way.
6. Ba qaraay boech ban'ean ni rnaa moey ko
map.
Raa mu guy ma ga naang ko maang ea bea faan naag u map.
6. Maps use symbols. Symbols are like pictures
of things.
Mu guy ea gi map ni ba qaraay. Maang ea ga
bea guy? Baay u quw ea sukuul? Baay u quw ea daay? Baay u quw
ea malaal?
Nu yoeloey ea map ko binaew room. Yaqan ea
binaew room. Baay u quw ea naqun room? Baay u quw ea kanaawoq?
Baay u quw ea kanaawoq u tabinaew room nga sukuul?
Look at this map. That do see? Where is the
school? Where is the ocean? Where do the children play?
Make a map of your village. There is your house?
Where is your school? Show how you walk from your house to school.
unit
3
WAQAAB
MY ISLAND
written
by Bernard Yiftheg
illustrated by Linda Gue & Robert Fithing
UNIT
3
Boech
Ban'ean ni Waqaab
Booqor ban'ean ni manaang ea girdiiq nu Waqaab
faan kaakaroom. Yaed manaang rogon ea p'ea yafaang. Yaed rnanaang
rogon ea yafaang. Yaed manaang faan rogon ea nifeeng. Yaed manaang
faan ea daay. Yaed manaang faan rogon ea binaew ngea qurngin ban'
ean riy. Qurngin ban'ean u dakean ea naarn ma yaed manaang fa
an Ra baang ea nuug u Waqaab kaakaroorn ma baay rogon ea p'ea
yafaang rooraed. P' ea yafaang ea qaram ea puul ni Waqaab.
The Yapese people of long ago knew many things.
They knew about the seasons and weather. They knew about the land
and ocean.
P'ea
Yafaang
Ra baang ea nuug u Waqaab kaakaroorn ma rogon
ea p'ea yafaang rooraed. Chanea goqoo ragaag ngea l'agruw ni gubiin.
Ragaag ngea l'agruw yaa ra reeb ea duw ma 12 ea puul ni baay riy.
Ba qaraay ea p'ea yafaang nu Marbaaq. Ragaag ngea l'agruw ea puul
reeb ea duw. Bin magid ea duw ea ragaag ngea dalip ea puul riy.
Wageagaay fithingaan. Maathqëg Duqög, Moethiiw, Feetiikaan, Dawey,
Maraggil, Mun Yabwoq (Wageagaay), Tafagiif, Maakaan, Riir, Maqarngeek,
Quloeq, Cheef. Qiir ea raay ea P'ea Yafaang, puul nu Marbaaq.
Marbaaq ni qararn ea laan ngeek ea Ruul, Dalipeebinaew, ngea Weeloey.
Ra reeb ea puul kaakaroorn ma rogon ea n'ean ni yi maa riin riy.
Ra baang ea nuug ma rogon ea n'ean ni yaed
maa riin' Bin i toornur ea puul u Marbaaq ea Cheef, December.
Qiir ea raay nga l'aan ea taguurn ko bitiir. Qiir ea raay ea ngii
yaal' ni maa taguurn ea bitiir. Yaed bea madnam ngea qabiich,
ma yaed bea falfalaen' . Ku qiir ea raay ea ngii yaal' ni booqor
miit ea gosgoos ni yaed rnaa taay.
The Yapese year is divided into twelve months.
People in each area have their own names for the months. They
have special things to do in each month. December is a happy month
for children.
The English names for the months are January,
February, March, April, May, June, July, August, September, October,
November and December. What are the names of the months in your
area?
Rogon
ea Laang ngea Yafaang
Poow u rogon ea duw ni Waqaab. Gin bea m'uug
ea yaal' riy ngea gin bea yaen i qaaw ngaay. Rogon ea m ' uug
ea puul u ngael ngea rogon ea ngoqon. Rogon ea t'uuf u laan ea
laang, tharmiy. Rogon ea nifeeng, yaal' , ngea rogon ea galwog.
Galwog ea qaram ea gaak'iy ni bea k'uuf. Rogon ea rnithmith ko
qarcheaq, gamanmaan, ngea rogon ea niig u madaay. Rogon ea yafaang
u Waqaab ea ba thilthiil u reeb ea duw ngea reeb. R6gon ea m'uug
ea puul u ngael ngea rogon ea ngoqon ea pow ko yiluq ni gaagang'.
Ku qer ea ngii yaal' ni booqor ea yafas u madaay ni maa sum.
The Yapese watched the sun, moon and stars
to know about the seasons. They watched the birds, fish and fruit
trees. They watched the tides.
Puul ni December ngea rnadaq ko April
ea nap ' an ea yaal'. Qiir ea raay nap'an ea nifeeng ni ngeek.
Leqelquch ni ngeek. February - April ea th'abii
geel ea yaal'. July - October ea nap'an ea n'uw.
Poow u reeb ea duw ni Waqaab ni ngea yaen ea rogon ea Magerger.
T'uuf ni Magerger. Raa qaaw ea lumar ma baay ea Magerger u dakean
ea daay u ngeek. Qiir ea raay ea poow riy ni ba yii tal ea n '
uw mea qaaw ea yaal'. Ku qiir ea raay ea ngii yaal' ni rnaa yib
ea yakkoq riy. Ku qiir ea raay nap'an ea qey
There are two seasons in Yap--sunny and rainy.
When the little dipper is just above the horizon in the eastern
sky at sunset, the sunny season is beginning. The trade winds
blow from the Northeast. The yam harvest is at the beginning of
the sunny season. Then the little dipper is halfway up in the
sky, it is time to plant taro, yams and sweet potatoes. The foreign
birds leave at the end of the sunny season.
ni gaagang'. Ma yib ni ganaawrug. Raa toelaeng
boech ea Magerger ma qararn nap'an ea duqög, dael, kamoet, ngea
ku boech ea waldug.
Raa qaaw ea Magerger maa qaram nap'an ea qey
ni gaagang' ko mathig yaal' Qaram mea yib ea n'uw. Qiir ea raay
nap'an ni maa k'uuf ea leem nu madaay. Ra ngoqon mea qog ea galip.
Ku qiir ea raay ea ngii yaal' ni maa changag ea ngael ni neap'.
Ngii yaal' ney ea maa moechoq u reegur. Qiir ea raay nap ' an
ea pathuuy ngea taguw. Ku qiir ea raay nap'an ea ngii yaal' ni
maa yib ea qarcheaq. Qarcheaq nu boech ea naam. Yaed maa yib nga
Waqaab. Qarcheaq ni boed ea k'oeleng ngea bunoon. Bunoon ea ba
miit ea qarcheaq ni boed ea dabaar. Qiir ea raay ea poow ni qaram
ea ngea chuw reeb ea duw. Ngea chuw reeb ea duw ni Waqaab mea
taqab reeb.
When the little dipper sets in the West, the
rainy season is beginning. The winds come from the-west and southwest.
The seagrass blooms and crabs lay their eggs. Termites fly around
at night. It is a good time to go fishing. The foreign birds arrive
at the end of the rainy season.
Nap'an
ea Ggaan, Foey', Ngea Waldug
Rogon ea ggaan, foey', ngea waldug u laan ea
duw. Yaal' ngea n'uw ea maa duwgiliy rogon ea tiney. Ba gaaq faan
ea n'uw ko waldug. Chanea buut' u Waqaab ea ba gaaq ni baer ni
ba koolkool. Ba gabalbael, yugu booqor ea raen ni baay u fidik'.
N'uw ea ku maa chuweeg ea yonqol ko buut'. Raa qaaw ea n'uw ni
yugu ba gaaq ma maa feek ea yongqol ko buut'. Maa qun ea yongqol
ko raen ni qaram ea luul'. Qer ea baay i yib ea yaal' mea lich
ea raen u fidik' ea buut'. Qaram mea puuf boech fidik' ea buut'.
Kea feal' ni nga ni yuung ban'ean ngaay.
It is good to plant crops in the late part
of the sunny season because the ground is loose. The plants can
take root before the rains come. The rain helps the plants grow.
The plants keep the ground. from washing away during heavy rains.
Qer ea toomurean ea yaal' ea qer nap'an ea
waldug. Nga ni yuung ea waldug u nap'an ni kea puuf fidik' ea
buut'. Daab i n'uw nap'an mea qaaw ea n'uw. Qaram mea theeq ea
waldug lik'inggin. Raa taaw nga nap an ea yaal' u reeb ea duw
ma kea qel fa pii waldug. Qaram ma ni keer ea ggaan ni ba yoqoor.
The weather in Yap is different every year.
From July to December it is usually rainy. Most typhoons come
in Novermber and December. From January to April it is usually
sunny.
Ggaan
ni Waqaab
Booqor miit ea ggaan ni Waqaab. Ra ba miit
ma rogon i yuung. Ma ra ba miit ma rogon i ngoongoliy nga ni kaay.
Boech ea ggaan ea waqamngin ea gaak'iy. Ni yi maa kaay ni kaak'aling.
Ma boech ea waqaningin ea gaak'iy ni yi maa liith ma fin ni kaay.
Boech ea ggaan ea yi maa yuung nga fidik' ea buut'. Raa qeal ma
ni keer qara ni puug nga laang ma ni liith nga ni kaay.
Boech ea ggaan ea yi maa kaay ni k'aak'aling
ma ku raa yog i liith L'agruw ma ba feal' ngaay. Boech ea ggaan
ea yi maa t'aer u l'ugun ea gaak'iy. Boech ea yi maa yuung u milaey'.
Ma boech ea yi maa yuung u laan ea maqut. Tin i yi maa qunun ban'ean
ea raen, mak'iil, quchub, ngea qachif.
We grow many different kinds of food in Yap.
Each is planted and cared for in a special way. Sometimes we eat
the leaves or fruit. Sometimes we eat the part which is in the
ground. Somethings we eat raw. Somethings must be cooked.
Tin i yi maa kaay ea ggaan ni k'aak'aling ea
qaram ea Naapaa, Maayis, Kiyoerii, Goongoor, Baabaay, Maraathai,
Gurgoer ni Waqaab, Reemoong, ngea Gurgoer ni Gaagang'. P'aaw ni
Saak'iy, Roowael, Qabiich, Qaabaas, Qarifaath, Kumiim, Maangga,
Avocado, ngea Saawsaew. Thow ni Gaagang', quchub, mareaw, ngea
ku boech ban'ean.
Things we eat raw watermelon, cucumber, pineapple,
papaya, orange, lemon, pomelo, banana, jackf.ruit, durian, guava,
mountain apple, mango, avocado, soursap, coconut.
Things we eat cooked taro leaf, taro, sweet
potato, yam, beans, spinach.
Taataliin ea maruweel ko milaey' ngea maqut
ea ba qaraay fithingaan: Liil, yabwoq, doer, yaer, kaamaa, siipöw,
ngea seebel. Kuwaa, ngea maertiilyöw.
Tools used for farming digging stick, ditch
spade, knife, sickle, machete, shovel, hoe.
Taataliin ea mangoongol ggaan ni Waqaab ea:
Maaq ggaan, dabiy, marup, wathngag, goey biil guqöy, yaer, siipöw,
tow, gäsdiw, qool, wathir, ngea yuwaan boech ea gaak'iy.
Tools used for cooking pounder, pestle, bowl,
grater, scraper, knife, machete, husking stick, pots, beetlenut
sheath.
Tools used for fishing spear, goggles, mask,
torch, throw net, fish trap, raft, canoe, boat, hook, lure, line,
poison.
Fitaeq
Niig ea keenggin ea thum'aag ni Waqaab. Booroq
miit ea fitaeq ni Waqaab ni yi maa koel ea niig riy. Yi maa mageal
u reegur. Miit ney ea fitaeq ea yi maa taay ni neap'. Yi maa yaen
u m ' uw fa bowoch nga baq ni wuruq, reegur. Yi maa yaen nga qu
ni gael. Goeg ea yi maa koel ni yi maa choeweeg ko cheew. Ku yi
maa weayrak, fathulaeg, fa nguchuur u baq ni wuruq. Weayrak ea
qaram ea yi bea gireeng gaaf. Yi bea gireeng gaaf u m'uw fa bowoch.
Fathulaeg ea ka ni paer u m'uw fa bowoch ka ni pagey ko daay.
Yi bea maen ' ni ba soowaath ma yi bea lum'eag. Nguchuur ea ka
ni yiluuy yi bea lum'eag. Yi bea paag ea gaaf u pulwey nga qaer.
Ku yi maa lum'eag u laan ea yaan', ream. Ma
ku yi maa lum'eag u dakean ea qey. Nap'an ea yiluq. Ku yi maa
lum'eag u maak'eef. Yuu yaang ney ea yi maa lum'eag riy ko yuu
kea gaaf fa baaw. Bugul i baaw. Ku yi maa gael ni neap' u lupuw
fa dakean ea qey. Kaakaroom ea quul ea qu ni gael ngaay. Chiiney
ea deengkii ea yi bea gael ngaay.
Nuug ea ba miit ea fitaeq Booqor miit ea fitaeq
ko nuug ni yi maa taay. Baay ba miit ea fitaeq ni nuug ngea ruwol.
Baay ea nuug ni Qathing. Baay ea nuug ni Pooth. Baay ea fitaeq
ni nuug ni thuum' qey. Thuum' maliil, ngea thuum' waar. Ku baay
ea paag nuug ni kea mus ni yi bea paag ea nuug u baang u madaay
nga ni taay. Baay ni paag nga ni taay ma qii yib i qaaw ea niig
ngaay nga qii miit. Baay ea nuug ni talaadaa ni yi maa yoen' nga
dakean ea niig.
We like to eat fish. There are many ways to
catch fish. At night, we catch flying fish outside the reef. We
use torches and scoop nets. We catch fish in deep and shallow
water with a line and tackle. We use nets to catch fish too. Traditionally,
we use fish traps. Now, some people use masks and spears.
Baay ea mangeagow. Yi maa mangeagow u lupuw nga
qu ni koel ea niig. Baay ea k'eef. Yi maa k'eef u lupuw, taan
ea maliil, wuruq ea qey, ngea dakean ea naaq. Yi maa theerek nga
qu ni fitaeq ko piiskaang fa booyoch. Yi maa qubung ea qaech.
Yi maa yoen' ena qaech nga qii qaaw ea niig ngaay. Yi maa yip'
ea saagäl nga qu ni koel ea niig riy. Yi maa l'aeng ea yanup nga
qu ni k'eeyaag nga qii qaaw ea niig ngaay.
Yi maa yuub. Ku booqor miit ea fitaeq ni ku
baay ni yi maa taay. Baqaraay fithingaan boech taataliin ea fitaeq
Piiskaang, tilgiy, fa theerek, mool', k'eef, mangeagow, nuug,
ngea talaadaa. Ruwol, yanup, qaech, saagal, cheew, lawes, yuub,
thiloem, faafat, m'uw, bowoch, gaaf, ngea baaw.
Ba Qayel
Yuu Waqaab
Ba m'aag ma ba gayel rogon yuu Waqaab. Qurngin
ea tin yalean yuu Waqaab ma ba feal' rogon. Ba feal' rogon ni
ba m'aag ko peer u Waqaab. Girdiiq nu Waqaab ea ra qayeliyeed
qurngin ban'ean rooraed. Ra qareliy-eed ngea paer. Ra pirqeg-eed
kaakaroom rogon ni nga ra paer-eed rooraed. Qumgin ban'ean ma
ni m aag rogon ko paer. Ni pirqeg rogon ingoongoliy qurngin miit
ban' ean. Tin i baay roodaed ban'ean ni ba m'aag ngoodaed. Qurngin
miit ea ggaan ni raa yog i kaay. Qurngin miit ea thum'aag. Niig,
girdaan', qaraangooy, ganeef, galip, qayuuy, qarcheaq, nimeen,
baabiy. Qurngin miit ea ggaan ngea thum'aag. Ma qu ni kaay, tin
u Waqaab ban' ean.
Tin i daariy u Waqaab ban'ean ma qu ni yaen
ni feek. Qu ni yaen ni feek nga boech ea doonguch. Qu da piiq-eed
boech ban'ean nga boech ea doonguch. Ma yaed bea piiq boech ban'ean
ngoodaed. Qu da thilthilyeegeed boeg i ban'ean Qu da feek-eed
ea tin i ba t'uuf roodaed. Ma yaed bea feek ea tin i yaed ba qadaag
roodaed. Qaram rogon ea chuwaay' u thildaed ni qimmoey. Qer ea
ba qayel rogon ea paer roodaed. Gadaed bea guy rogon ni maang
ea yigii paer yuu Waqaab ni qaraay rogon.
The Yapese way is good for the people of Yap.
We use the things around us to meet our needs. Traditionally,
we had almost everything we needed on our small island. We traded
things with people from the other islands around us.
Bin
Biqech Kanaawoqean ea Waldug
Saapaan ea soommoon ni ra piiq-eed ea biney
ea kanaawoq. Mariikeen ea ma gid. Yaed ea roogneed rogon ko Waqaab
rogon ea waldug. Bin ngabchëy ea kanaawoq U rogon ea waldug. Bin
ngabchëy ea kanaawoq ea ba feal' ko waldug ni ngabchëy Waldug
ni ngabchey ni baay roodaed u Waqaab. Ba feal' ko waldug ni ngabchey.
Waldug ni ngabchey ni baay roodaed u Waqaab. Ba feal' ea biney
ea llowaen' yaa booqor ban'ean ni bea fil ngoodaed. Bea fil rogon
i fulweeg ea yangqol ko buut'. Ngea rogon i yoen' ea yangqol ko
waldug. Bea fil ngoodaed rogon i qayuweeg ea buut'. Rogon i qayuweeg
ni ngea daab i chuw, ma ngea daab i m'aay ea yangqol riy. Ni qiir
ea ggaan ko waldug. Nga qu paer ea buut' ni ba yangqol.
We learned about new things from foreigners.
The Japansese taught us new ways of farming. The Americans taught
us how to take care of the land. We learned about compost, animal
and commercial fertilizers. We learned about the new plants which
are good to eat.
Bin i ngabchëy ea llowaen'. ea raa miit rogon
ku beaq ma raa feal' rogon riy. Raayog ni nga qu walduguy taqa
baang i binaew ni gubiin ea duw. Yaa kea naang rogon ni nga qu
suulweeg yangqolean fa gi buut'. Booqor ban'ean ni bea fil ea
bin ngabchëy ea llowaen'. Bea fil rogon i yoen' ea dooq ko buut'.
Bea fil rogon i kooyaes naag ea buut ' ni baay ea waldug riy.
B'ea fil rogon i yoen' ea falaay ni qaram ea yangqol ko buut'.
Bea fil rbgon ni ngea daa bi quun ea buut' ko raen, qara luul'
. Ni nap'an ni kea qaaw ea n'uw ni ba qaaq.
Bea fil rogon i yuung. qurngin miit ea waldug.
Bea yoeg rogon ni nga qu ni qayuweeg ea waldug. Booqor ban'ean
ni bea yoeg rogon. Bin Waqaab ea llowaen' ea ni ku ba feal'. Chanea
ra beaq ni l'agruw ea kanaawoq ni ma naang ma ba feal'. Ma naang
ea bin Waqaab ma ku ma naang ea bin i ngabchey. Raayog ni ngea
puthuy ni l'agruw ea llowaen '. Ngea feek ea tin i ba feal' riy
ngea maruweel ngaay.
It is good to know traditional and borrowed
ways. We can use the best from both ways. We can grow our own
food on Yap.
1. Rogon ea yafaang ea rib gaaq faan ngaak'
Pii kaakaroom. Baay nga l'aan ea fitaeq, ma baay nga l'aan ea
waldug. Gäl i n' eaney ea ka ba gaaq faan. ngoodaed ea chiiney.
Qimmoey ea time ni qu fil ea bitiir ban'ean u tabinaew, maa qimmoey
ea time ni qu raa faafeal gaed. Qimmoey ea time ko madnam maa
qimmoey ea time ko churuq ngea mitmiit. Qimmoey ea p'ea yafaang
roodaed, puul, ni qu ni riin' ea pii n'eaney riy.
Mu qun ko class room nga mu ngoongliy-eed
ea calendar. Ra baang ea baabiyor ma reeb ea puul. Mu taay fingingaan
ea puul ko gi room ea nuug, falaak, ngaay. Mu yoeloey yaqan ea
n'ean ni qu ni riin' u laan fa rea puul. Nu fiith ea seen'seey
room fa beaq ni ba qilal u rogon.
Ba qaraay rogon reeb ni nga mu guy ma ga naang
rogon i ngoongoliy:
(March) Feetiikaan - Mayuw gaak'iy
(December) Cheef - taguum ko bitir
Raa qayuweeg-eem ea seenseey room u rogon ea
kaleendar room. Mu yoeloey ea n'ean ni yi maa riin' u reeb ea
puul ngea reeb ko puul riy.
1. The seasons were very important to our ancestors.
They had special times for fishing and planting. They are still
important to us. We have special times for school and vacation.
We have holidays and ceremonies. We use a calendar to record these
events.
Help make a calendar for your class. Use one
sheet of paper for each month. Write the name of one month on
each sheet. Use the names of the months for your area. Draw an
appropriate picture for each month. For example:
March -- planting
December -- children playing
Your teacher will attach sheets of paper with
the dates. Use this calendar in your classroom. Write important
events in the appropriate spaces.
2. Baay boech ea ban'ean ni yi maa riin' ni
nap'an ea n uw. Baay boech ban'ean ni yi maa riin' ni nap'an ea
yaal'. Baay boech ea gosgoos ni raa yog ni nga qu ni riin u naqun
ni nap'an ea n'uw.
Mu yoeloey boech ban'ean, gosgoos, fa maang,
ni raa yog i riin u fidik' ea n uw.
Mu yoeloey boech ban, ean ni raa yog i riin
ni nap'an ea ba feal' ea yafaang.
Mu yoeloey boech ban' ean ni yi maa riin' u
baang i yaal' ko duw.
2. There are somethings we do when it rains.
There are somethings we do when it is dry. There are some games
we play inside during cold, wet weather.
Make a list of things that you do in the rain.
Make a list of things that you do when it is
dry.
Make a list of things that you do at a special
time of year.
3. Mu guy yaqan ea pii n'ean ni ba qaraay.
Ga raa naang faan ea pii taliin ea maruweel ni ba qaraay. Baay
boech u tabinaew room? Ka maa maruweel ea tabinaew room ngaay
ea chiiney.
Mu yoeloey ea gi chart ni ba qaraay nga baabiyor
room. Ma guy yaqan ea pii n'ean ni ba qaraay ko pages ____________.
Mu yoeloey fithingaan nga laan ea chart room. Ra reeb ma gin raa
feal' ngaay ni ba paluw.
3. Look at the pictures. Do you know how each
of the tools are used? Does your family have them? Do you use
them now?
Copy this chart on a piece of paper. Look at
the pictures on pages ____________. Write the Yapese names in
the correct bokes on your chart.
4. Kaakaroom ea qii ngoongoliy ea bpiin nu
Gitaem ea th'iib ni Waqaab ko buut'. Raa boech i choenggin reeb
ea tabinaew u Waqaab ma baay ea th'iib rooraed. Raa yog ni mu
ngoongoliy ea th'iib fa pileet ko buut'. Moeg ko seenseey room
fa beaq ni ba qilal ngea yoeg rogon ngoom.
1. Mu gaay ea runduq ni ba feal'
2. Mu luulubuuy naag ni boed ba yael i gaaf
3. Mu chen naag ni ba luulubuuy, baay ba yael' u dakean ba yael',
4. Mu pacheag u wuruq ngu laammin
5. Mu taay nga maatyaal' ngea malik',
4. A long time ago, Yapese women made pottery
for cooking. Members of the family had their own clay pots. You
can make your own bowl. You may ask an older person to help you.
1. Find some wet clay.
2. Roll the clay into a long thin rope.
3. Wind the clay around and around.
4. Smooth the clay with your fingers.
5. Put the bowl in the sun to dry.
5. Mu guy yagan ea gi n'ean ni ba qaraay. Yaqan
rogon ea naam u Waqaab.
Mu guy yaqan ea gi map ko doonguch ni ba qaraay.
My gaay yaqan ea pii n'ean ni ba qaraay. Burey, tead, falaang,
lowaay, luul', dubchol, laan ea m'iing, nguuy, naaq, m'uuth, p'ea
yaan, maliil.
5. Look at this picture. It shows the natural
features of an island.
Look at this map of the island. Compare it
with the picture. Find these natural features: hill, plateau,
plain, valley, stream, channel, bay, inlet, lagoon, reef, peninsula,
beach, swamp.
5. Mu guy ea map u Waqaab. Mu gaay yaqan ea
pii n'ea ni ba qaraay: maliil, burey, etc.
5. Now look at the map of Yap. Find one example
of each of these natural features.
6. Yakkoq ea nifeeng ni rii ba geal. Raa yog
ni nga ni riyaq u fidik' ea yakkoq. Qer ea faqan raa ngea yib
ea yokkoq ma thingar ni:
1. Kunuy gubiin ban'ean ni ba gaaq faan nga
charey
2. T'aer madilean ea naqun
3. Paer u baang ni ba qayel
6. Typhoons are big storms. The wind id very
strong. It is dangerous. When we hear about a typhoon we should:
1. Gather our things together.
2. Protect our house.
3. Stay in a safe place.