PREL Logo
PDF version (1.22m)

Picture

unit 1

WAQAAB
MY ISLAND

written by Bernard Yiftheg
illustrated by Linda Gue & Robert Fithing

Picture

UNIT 1

Waag ea beaq ni ba pumoqon u Baleabaat' ko falaak nu Ruul. Qitnmoey ea Chiyaamen ma baay. Kii yib ea Saapaan ngea chuw ma baay. Chaqaney i Waag ea reeb ea girdiiq ni toommoon ni quun i taay marungaqagean ea sukuul. Soomm'oon ea sukuul ni tabab u Waqaab ko Mariikeen. Nap'an ea qaam ko navy.

Napan ea qaam ko navy ko mariikeen ma qiir reeb ea seenseey. Qiir reeb ea girdiiq ni qii qayuweeg ea sukuul nu Waqab. Ni na'pan ni daawor i feal' rogon ea sukuul. Booqor ea inoqulung ni qii qun ngaay ni faan ko sukuul. Qurni moqulung nga Guam, Chuug,

Waag is an old man from Baleabaat village in Ruul. When he was young, the Germans were here. Then the Japanese came. Next the American Navy came.

Picture

Hawaii, ngea ku booqor yaang. Booqor ea duw ni seenseey ea chaqaney. Booqor ea duw ni maang Superintendent ko sukuul. Sukuul u Waqab ni gaqangin Boogor ea duw ni maru-weel ea chaqaney ko sukuul. Maruweel ea ngea pumoqon ma ka bea maruweel.

Tal ea chaqaney ko maruweel kd sukuul mea maruweel u museum. Maruweel u museum ni taay ea ku ba gaaq faan ko sukuul. Maruweel i maruweel ea chaqaney ni booqor ea duw. Fin daa kii taaw mea tal ko maruweel. Qer ea ngea weeliy boechquw marungaqagean ea Social Studies. Marungaqagean rogon boech ban'ean u Waqaab. Nge weeliy ea chaqaney i Waag ngoomeed ea bitiir.

Waag was interested in Yapese education. He was a teacher. He became the leader for all of the schools in Yap. He travelled to other Pacific islands.

When he retired from teaching, Waag worked at the Yap Museum. Now, he is going to tell you about Yap.

Picture

Soomm' oon ni Sum ea Doonguch

Maa yoeg ea girdiiq ni llowaen' (scientist) , ni booqor rogon ni raa sum ea doonguch. Kaakaroom ni kaakaroom, booqor ni booqor ea duw, booqor ea million ea duw. Ma ba gaaq ni reegur ea baay. Ba gaaq niba gaaq ea reegur. Daawor i yoqor ea doonguch. Qer ea qimmoey baang i yaal' ni ba geel ni ba geel ea garibeab. Qii ngael' yuu yaang ea daay ni ice.

N'uw nap'an mea geel ea gaweal. Mea ranraen fa pi ice. Qer ea kii suul ba yaay ngea ngael' ni daay. Qaram ma kii yoqor ea daay ba yaay, kea tooqaer ea reegur. Tiney ea qii buuch kaakaroom ni kaakaroom Booqor ni booqor ea million ea duw. Daawor i chuguur ni ngea sum ea girdiiq ngar faayleng Faayleng ea ba luulubuuy. Fidik' ea faayleng ea ba geel ni ba geel ea gaweal riy.

The earth is round like a ball. Inside the earth it is very hot. A long time ago there was more water than land on earth. There were no islands. When it was cold, the water froze and the ocean was shallow. When it was warm, the ice melted and the ocean became deep.

Picture

Qer ea baay i boechquw ea daay, kea qel yuu yaang ni ice, Mea thiil toomaalngin. Qaram ma qiir tar yuu yaang u t'aay ea reegur. Raa tar baang mea yib ea lava riy nga wuruq (Lava ea waar ni kea ranraen naag ea nifiy ngea gaweal.) Raa tar baang ni yib ea lava riy, ni qaaw ko daay ni ba garbeab, mea sik' nga laang. Raa pof ea lava ni kea chuw ea gaweal riy, mea ngael' ni waar ba yaay.

Sometimes the ocean floor cracked. The hot liquid rock (lava) came out. When it touched the cold water it became hard rock. Slowly the rocks built up. After many millions of years the rocks reached the top of the ocean. They formed a mountain. Many high islands were formed in this way. Yap is a high island.

Daathii taqa baang u t'aay ea reegur ea qii tar. Nga qii yib ea lava riy. Booqor ni booqor yaang. Qer ea qii muunmuun ma bea yoqor ea lava. Bea mun boech nga dakean boech. Qer ea bea toelaeng i yaen nga laang. Raa m'uug nga dakean ea daay ma qaram ea binaew. Booqor ni booqor ea duw ni maa sum boech ea doonguch. Raa m'uug baang ea binaew nga laang ma bea sik' ea lava riy. Ra sik' ea lava riy mea chub ni boed ea doonmaech. Kea chub ngea wearwear. Maa wearwear ngea ngael' ni qawaat. Qayubeab ngea qaath ea maa magey nga qii yaen nga laang.

Picture

Picture

Boech ea doonguch ea maa sum ni ba paapey. Maa sum ko volcano. Burey ni ba chuloeq u p'eebgul ni bea yib ea nifiy riy ngea qaath. Baa maab u p'eebgul nga qaer. Maa for boech ea tiney ea burey u fidik' ea daay. Maa for u laan ea reegur. Raa for ea tiney ea burey ma bea bugor ea nifiy u p'eebgul. Baay i muunmuun mea tal ea nifiy riy mea paer ni ba naam. Ba doonguch. Baay boech ea tiney ea burey ni ba chuloeq u p'eebgul ni qii qaaw. Qii qaaw nga qaer nga fidik' ea daay. Raa muunmuun, booqor ni booqor ea duw, mea sum ea lugoch nga p'eebgul. Ku booqor ea duw mea m'uug nga dakean ea daay. Kea m'uug ni ba yaan'. Qaram ea kea sum ni ba doonguch.

Small water animals lived around these islands. Their skeletons formed the reef. Sometimes the mountains sank back into the ocean. The reef kept growing as the mountain sank. The atolls were formed in this way. Ulithi and Woleai are atolls.

Boed ea doonguch u Wugoy, Ngeek. Ngea ku booqor ea doonguch u laan ea daay. Boech ea burey ea dea qaaw nga qaer. Qer ea muunmuun booqor ni booqor ea duw, mea sum ea lugoch nga wuruq. Tiney ea doonguch ea ba toolaeng. Boed yuu Waqaab. Booqor rogon ni qii sum ea doonguch. Ra ba miit ea doonguch ma rogon ni sum.

Picture

Picture

Baay boech ea doonguch ni yuu yaang ko naam ni gaagang'. Yuu yaang ko naam ni ba gaaq. Baay i n'ean mea chawoq baang. Mea maal'aaf nga qoreel. Qaram ea kea paer ni reeb ea doonguch. Qii buuch ni qaraay rogon karoom ni kaakaroom. Laan boekum ea million ea duw.

Waqab ea raayog ni nga noeg ni sum ko volcano. Ba burey ni for u reegur nga laang. Booqor ea duw mea pil ngea wear ngea yoqor yaang. Qer ea paer. Bea qaaw ea n'uw ma bea maat ea yaal'. Ma bea thow ea nifeeng. Qer ea qii m'ingm'iing ea waar nga qii ngael' ni buut'. N'uwni qii qaaw ea sunmeeg ea luul'. Buut' ni kunuy ea luul' ea sunmeeg yuu yaang ea binaew, Booqor ea biyuq ea duw ni yaen. Ma kea sum ea buut' ni kea yoqoor.

For many years the wind and rain beat against the new islands. The rocks broke into small pieces. The rivers carried the pieces to the bottom of the mountain near the ocean. Slowly the soil formed.

Qer ea muunmuun ea mea yib waqaningin ea gaak'iy. Yib waqamngin ea gaak'iy ni quun ko nifeeng ngea daay. Yib ko naam ni gaagang' . Yib u Asia, Australia, ngea naam nu Mariikeen. Naam nu leqelquch ngea naam nu yumuch. (North ngea South America) Tiney ea naam u kean ngabchey ea booqor ban' ean ni kea sum ngaay.

Seeds came to the new islands with the wind or water. They came from Asia, Australia, or the Americas. Some seeds grew on the new islands. Then, birds and insects came. Slowly the islands of the Pacific were formed and covered with plants, insects, and birds.

Picture

Picture

Qarcheaq ea soomm'oon ni yib. Qer ea raayog ni qun waqamngin ea gaak'iy u fidik i wulraed. Ra muul ni qaaw nga but' mea tuguul. Ku qii yib waganngin ea gaakiy ni qii maen'. Qer ea tuguul ea gaak'iy ni ba yoqor. Chaachngag ngea gamanmaan ni paqachiichig ea raayog ni quun u fidik' ea yakkoq ngeab. Ku raayog ni qun ko qael ngeab. Qara ku boech ban'ean ni bea maen' i yib. Raayog ni ngea thap ea gaak'iy ngea gaman-maan ni qaraay rogon nga dakean ea naam. Baay ea Deenbool (daayin boroq) ni yib kaakaroom. Qiir ea kii gaaq naag boech ea naam nu Waqab.

Picture

Picture

Picture

Raa ni soor i yaen ko daay ma qaram ea l'aay.
Raa ni soor i yaen ko binaew ma qaram ea qarow.
Raa ni soor i yaen nga tead ma qaram ea qarow.

Gin i yi bea soor ngaay ea ka noeg ea direction ngaay.

Raa qu mu maen u kanaawoq ma ga bea guy ban' ean nga mat'aaw room ngea nga gilaey' room.

Mat' aaw ngea gilaey' ea directions.

Raa mu chuw u Waqaab ni mu chuur ma direction ea ga bea maruweel ngaay.

Qaningeeg ea directions ni ba gaaq ni qiir ea keenggin.

Ngeak, Ngael, Yumuch, Leqelquch.

Mu gaay ea yuu ngii n'eaney ko map, raa pat ngoom? Qurngin yaang ea map ma p'eebgul ea qaram ea Leqelquch, Qeenggin ea Yun much, mat'aaw ea Ngeak, gilaey' ea Ngael.

In Yap when you go toward the ocean you Say  l'aay. When you go toward the land you say qarow. These are directions.

When you walk down a path, you see things on your left and on your right. Left and right are directions.

When you travel away from Yap you use directions. There are four main directions: North, South, East, West. Find these on the map. Usually, the top of a map is North.

Picture

Picture

N'ean ni nga ni riin'

Ba qaraay ea map ko Continental Air Micronesia. Gin i maa yaen ea jet riy.
1. Mu-leak ea kanaawoq u Waqaab nga Tokyo. Mu maen u dakean yuu Guam?
2. Mu maen u Waqaab nga Honolulu. Qtin ea doonguch ni mu tal riy. U Waqaab nga Honolulu?

This is the map for Continental Air Micronesia.
1. With your finger follow the route from Yap to Tokyo. Did you pass Guam?
2. Now, trace the route from Yap to Honolulu. How many islands stops are between Yap and Honolulu.

Picture

Mu taqareeb naag ea gal i yaang i yaqan ea n ean ni ba qaraay. Ga bea guy ea daay? Baay u quw fa kea gaakiy? Mu gaay fa rea tafean ea baabiy. Maang ea ga bea guy u baang ni daariy u baang? Daariy ko gin i map.

Compare the drawing above with the map below. Can you see the water? Where is the big tree? Find the pigpen. What can you see in the picture that is not on the map?

Picture

Mu learn naag ni ga baay u Sikoekii. Ga bea changer nga butt' ga Ga bea changer nga buut' ga bea guy ea sukuul room. Mu yoeloey yaqan. Qun ea seenggil riy? Baay u quw ea office? Baay u quw ea playground?

Picture

Imagine that you are up in the air above your School. Draw a map of your School. How many rooms are there? Where is the principal's office? Where do you play?

Geanong ni Soomm'oon

Booqor ea geanong ni baay u Waqaab. Yugu ra reeb ma rogon chepin. Booqor yaang ni yi maa chep naag ni yib ea girdiiq riy. Daawor i yog i micheeg ko girdiiq ni liowaen' ko n quw ea yib ea girdiiq riy Girdiiq ni soomm'oon nga Waqaab. Ba qaraay reeb ea yaat ma ku ba chep. U rogon ea girdiiq ni soomm'oon nga Waqaab. Geanong ni soomm'oon u Waqaab.

Kaakaroom ni kaakaroom u Waqaab. Nap'an ni ka fin i sum ea naam, daawor i yib ea girdiiq, ma qimmoey laal i.kaan. Dalip ea pumoqon ma l'agruw ea bpiin. Girdiiq ea ngii yaal' neam ea ba kaan boech ma ku ba girdiiq boech. Reeb fa dalip i kaan ni pumoqon ea Gusney fithingaan. Qiir ea daariy lëqengin. Fa qaningeeg neam ea kaan ea yaed maabgol. Laal i kaan neam ea ra baed u laan ba loew nga laang. Ba loew ni qimmoey u Thoqolaang. Thoqolaang u Ngolog u Ruul. Raen ko rea loew nu Thoqolaang neam ea n ba machalbog. Yi maa guy yaqay ngaay. Boed baang i theerek.

Picture

Qer ea toey ea laal i kaan neam noechii naqun. Ra toey-eed nga qu ra paer-eed riy. U roem u Thololaang. Qer ea qu ra paer-eed ea mea diyean reeb fa gäl bpiin. Maawdug fithingaan ea bineam ea bpiin. Qaningeeg ea bitiir ni ra diyean naag-eew ea pumoqon rook'. Qer ea ra gaman gaed ea meereeb u gubiin.

This traditional story tells about the first people in Yap.

A long time ago there was a well in Thoqolaang. The water in the well was very clear. It was like a mirror. Five spirit people came out of the water and lived near the well. There were two couples and a man named Gusney. As time passed one couple had four spirit children.

Picture

Qer ea reeb ea rraan mea digeyraed Gusney. Qaaf nga dakean ba lëy i rean mea soor ko ngael. Yaen nga laan ea ngael. Nga reeb ea naam. Taaw nga Malaayow, (Malaya), mea madaq naag ruw i yabgol. Ngea neel' ea bitiir roorow. Mea yoeg Gusney Marungaqagean fa tin i ka baay ea kaan u Waqaab. Qaram mea leam naag fa rea moqon ngea bpiin rook' ni nga raanow nga Waqaab. Gäl i yabgol neam ngea bitiir roorow ea girdiiq ni riyuul'. Qer ea reeb ea rraan ni changar fa pii kaan nu Thoqolaang, ma kea yib fa pii chaeq. Fa rea moqon ni girdiiq, bpiin rook', ngea bitiir roorow, mea gaqar ba gayaed fa pii kaan.

"Ka mu baed u quw?" Mea gaqar fa rea moqon ni girdiiq.

"Ka gu baed u Malaayow. Ka gu madaq gaed Gusney u roem. Qer ea kea yoeg ni meed ni gimeed baay u roey.''

One day Gusney decided to leave the island. He sailed to Malaya. There he met a family. He told them about Yap. The man, his wife and six children decided to go to Yap.

Picture

Rulia fithingaan ea bin i qilal i faak fa gäl girdiiq. Boechii piin. Qer ea paer fa pii girdiiq u Thogolaang ko fa pii kaan. Booqor ea duw ni ra paer-eed. Reeb ea rraan mea leam maag fa rea moqon ni girdiiq, ni nga raanoed pii faak. Nga raanoed nga reeb ea doonguch ni ba gaaq boech. Qer ea gaqar fa pii.kaan ngaak' ngea taay reeb ea bitiir rook' rooraed. Qer ea gaqar Ruliya baay i maang qiir ea paer. Daariy ba gayaed fa tin i baqaram ea bitiir ni ba qadaag ni ngea paer. Qer ea paer Ruliya. Qaram mea yaen fa rea moqon ngea bpiin rook' ingea bitiir roorow. Raanoed nga Guam. Paer Ruliya u Waqaab ngea fa meeruuk i kaan. Taqareeb iea girdiiq ma meeruk ea kaan.

The family sailed to Yap and met the spirit people in Thoqolang. They lived together for many years. The family decided to go to a bigger island. Their oldesit daughter, Ruliya, stayed in Yap with the spirit people.

Picture

Chuw boech Tea duw ma kii yib l'agruw ea yabgol. Beaq ni ba moqon ngea leqengin, Mea gaqar reeb fa pii kaan ngoorow.

"Ka mu böw u quw?" Mea gaqar fa rea pumoqon.

"Ka gu böw u India. Ka gu madaq gaed Gusney ma kea yoeg nimeed ngoomow. Kea yoeg ngoomow ni ba yii reeb ea rraan mea yib ngea guy meed." Rea moqon neam ngea bpiin rook' ea yow ea girdiiq ni riyuul'.

Qer ea ra paer-eew rook' Ruliya ngea fa pii kaan Qaram ea kea gaman ea dalip ea girdiiq ma meeruk ea kaan. Qer ea kii laqay fa rea moqon Ruliya ngea gaman ea l'agruw ea bpiin rook'. Qer ea ra ba gayow fa gäl bpiin ma bea diyean. Yaen i toey fa rea moqon ea naqun rook' Ruliya nga Riilach. Baang ea binaew u Ngolog. Fa bin u India ea bpiin ea paer u Thoqolaang. Qer ea paer fa rea moqon ngea maang qiir ea qii qaab u thilrow. Qii paer boech u Thoqolaang ma bea paer boech u Riilach.

Many years passed. Another couple came to Yap. They were from India. They met Gusney in India. He told them about Yap. The couple decided to stay in Thoqolaang.

Picture

Qer ea faqän i qilal ea bitiir ko fa gäl bpiin ma ra bow ra puru uy'. Ma qer ea, ra pining-eew fa rea pumoqon roorow ngea yib.

"Chiiney ea kea qilal fa pii bitiir ni ba qaraay roodaed; Ma daa gu naang-eew ea n ean ni nga raa riin'-eed." Qaram mea gaqar fa rea pumoqon ngoorow.

"Ka gu naang ea n'ean ni gimeew bea taafinaey naag. Gimeew bea taafinaey naag ni ngea maabgol ea pii bitiir roodaed ney. Yaa ngea yoqor ea girdiiq. Chanea faqän gaed raa fanaay ea geanong roog ma daa bi yog ni maabgol ea pii bitiir ney. Raa yaen i qaaw ni yaed taqab rachaq. Ma gaed raa fanaay ea geanong roomeew ma raa yog. Yaa ba thiil ea geanong roomeew. Ba thiil ea chitinangiraed.

The man married. Ruliya too. He built a house for her in Ngolog. Sometimes he lived in Thoqolaang with his Indian wife. Sometimes he lived in Ngolog with Ruliya.

Picture

Qer ea ra fanead ni qaram rogon. Maabgol fa pii bitiir ko fa gäl bpiin. Ra boech i yaed mea feek ea geanong ko bin chiitinangin ea bpiin. Qer ea ra wear gaed u Waqaab. Ra l'agruw ea yabgol mea yaen i paer nga baang. Qer ea qu ra diyean gaed nga ra garear gaed u Waqaab. Qiir ea raay ea n ean ni riin' mea yoqor ea girdiiq u Waqaab.

Qer ea fithingaan ea bi rook' Rulia ea geanong ea "Ngolog," fithingaan ea binaew nu Ngolog. Fithingaan ea bi rook' fa rea piin nu India ea geanong ea "Ngabnaew." "Ngolog" ngea "Ngabnaew" ea geanong ni soomm oon u Waqaab. Fin i muunmuun mea yoqor ea geanong u Waqaab. Ku baay ea girdiiq ni qii yib nga Waqaab ko toomur. Chanea gäl i geanong ni ba qaraay ko toom-m ' oon, ea qiir ea qea garear. Qii garear u Waqaab ma bea yoqor paqanggin.

The two women had many childru en. Many years passed and the children were old enough to marry. If they followed the father's clan they could not marry. So they decided to follow the mother's clan. Ruliya's clan was called Ngolog. The Indian wife's clan was called Ngabnaew. The children from the Ngolog clan could marry the children from the Ngabnaew clan. Each couple moved to a different part of the island. Soon there were many people in Yap.

Picture

Yoqor i yoqor paqanggin mea qer ea qii maqäthuk. Baay i n'ean mea maabgol l'agruw ea girdiiq ni yow nga geanong Baay ra naaqaab gow ni yow nga geanong ma kea yoqor ea bitiir. Ka ra dabuy-eew ni nga ra wear gow. Qaram ma yow thiliyeeg fithingaan ea geanong rook' ea bitiir roorow. Nga ra sunumiy-eew reeb ea ngochol. Qaram mea sum reeb ea fithingaan ea geanong Ku reeb ea kanaawoq qea, yoqor i yoqor ea girdiiq, ngea daa ku ni gaman ko ggaan. Qer ea qu ni n'aeg boech ea bitiir. Baay i pirqeg beaq reeb ea bitiir ni ka ni n'aeg mea feek ngea chugoeliy. Baay i qilal fa rea tiir ma daariy fithingaan ea geanong rook'. Qaram ma ni sunumiy reeb nga ni piiq ngaak'.

Long ago the rules were very strict. People from the same clan could not marry. As time passed the clans spread out. Sometimes people married and had many children. Then they learned they were from the same clan. They made a new clan for their children. Sometimes a family had too many children. They didn't have enough to eat. Another family took care of their children. They made a new clan for these children.

Picture

Matoochiyel u yalean ea geanong ea n ba geal. Daab i maabgol ea girdiiq ni taqa ba geanong yow kaakaroom. Daab ra maabgol yaa yow taqa ba rachaq. Kaakaroom ea raa madaq reeb ea bpiin ngea reeb ea pumoqon ma yow maa fitheew ea geanong roorow. Ra yow taqa ba geanong ma daab ra maabgol gow. Chiiney ea kea maath ea biney ea yalean. Qurngin ea ugirdiiq ea kea paag taliin ea geanong rook'. Qer ea qaraay rogon ea n'ean i riin mea yoqor ea geanong u Waqaab. Boech ea fin qii yib. Boech ea fin ni sunmeeg. Ma boech ea sum ko geanong ni "Ngolog" ngea "Ngabnaew."

Today this rule is not followed. Some people came from the first clans - Ngolog and Ngabnaew. Some people came later. Now there are many clans. Some people don't know the name of their clan.

Mu guy ea gu map ni ba qaraay Raa pat yuu Malaya ngoom? Yaen Gusney u Waqaab nga Malaya. Kun direction ea soor ngaay? Quw ea yib Ruliya riy? Yaen choen ea tabinaew ku Ruliya u Waqaab nga Guam. Maang ea direction ea ra soor gaed ngaay?

Yaen Gusney u Malaya nga India. Maang direction ea soor ngaay? Fa gäl yabgol nu India, maang direction ea ra soor ngaay?

Yib ea qawoch u Australia. Baay u quw yuu Australia? Maang ea direction ea baay yuu Australia riy?

Look at this old map. Can you find Malaya? Where is India? Gusney went from Yap to Malaya. Which direction did he travel? Which direction did Ruliya travel?

Rusiya's family went from Yap to Guam. Which direction did they travel?

Gusney went from Malaya to India. Which direciton did he travel? Which direction did the Indian couple travel?

Seeds floated to Yap from Australia. Can you find Australia? Which direction did then seeds travel?

Picture

Picture

unit 2

WAQAAB
MY ISLAND

written by Bernard Yiftheg
illustrated by Linda Gue & Robert Fithing

Picture

UNIT 2

Kaakaroom ni kaakaroom ea daa qimmoey ea ngabchey. Goqoo girdiiq nu Waqaab ea qimmoey u Waqaab. Qurrigin ban'ean nu Waqaab ma qimmoey yalean. Daariy ban'ean ni daariy rogon yalean. Qimmoey rogon yalean ea naam. Baay rogon yalean baang ea nuug ngea baang.(Nuug ea qaram ea baang ea falaak u Waqaab). Baay rogon reeb ea binaew ngea reeb. Baay yalean ea tabinaew. Baay yalean ea girdiiq. Qimmoey yalean ea daay. Qurngin ban'ean ma baay rogon yalean ni ngoongoliy ea girdiiq ni kaakaroom ngea taay Daariy ban'ean u Waqaab ni daa ni pirqeg rogon. Booqor miit ea piig. Booqor miit ea falaay, kaan, ngea booqor ban'ean.

Long ago only Yapese people lived on Yap. They used everthing on the island. They had special traditions.

Picture

Booqor ni booqor ea girdiig u Waqaab kaakaroom. Qu ni learn naag ni 50 ea biyuq fa maang qurngin ea girdiig ni qimmoey. Qer ea yi ba gaafgow ko ggaan ngea bineaw. Daa qii gaman ea girdiig ko bineaw ngea ggaan. Ka yigii yoqor ea girdiiq.Qer ea qu ni mael. Tin i qu waer ea bineaw ko mael ea raa soobut' gaed. Qer ea yoqor thael ea girdiiq. Mea yoqor thael ea bineaw. Piiluung boech mea soobut' boech. Qer ea qu maruweel ea tin i soobut' rook' ea tin i piiluung ea girdiiq.

Qu chuur yuu Waqaab u m'uw kaakaroom. Booqor ea naam u "Pacific" ni qu raa chuur gaed ngaay. Qu ni yaen nga ni taaw nga Meerwael,(Saapaan). Qu ni yaen nga ni taaw nga Moeroes, qaram yuu Nugney, (New Guinea)r Qurni yaen nga ni taaw nga Maniileq. Ni yaen ni feek ea gaaw nga Maal, (Poenpey). Qu ni yaen ko feak raay nga Baalaawrngea nga Guam. Boorqor ea doonguch u Ngeek ni suwey yuu Waqaab.

Too many people lived on Yap then. They didn't have enough land. They didn't have enough food. They fought for land and food. The winners became the Chiefs. The losers became the slaves.

The Yapese sailed around the Pacific Ocean, sailed to Japan, New Guinea and the the Philippines. They sailed to Palau, Guam and Ponape.

Kaakaaroom ea ra reeb ea binaew ma bea paer ea bitiir riy. Dea ra dearaew ea bitiir. Raa boech ea bitiir ma yaed bea paer u laan ea binaew rooraed. Baay ea gin i maa faafeal ea bitiir riy u laan fa rea binaew. Yu gu raa baleayaal' ma ra reeb ea bitiir ma kea Suul nga tabinaew rook. Ku ba gaaq ni maa paer ea bitiir u tabinaew. Yaed maa paer u tabinaew nga qu ra matooyil gaed ko gäl labthir rooraed. Qaram ea gin i yaed maa fil ban'ean riy. Rii maa fool ea bitiir ko gäl labthir kaakaroom.

Qurngin ban'ean ni yalean ea naam , fralaak, binaew, tabinaew, maa qu ni fil ko bitiir. Bitiir ni pagäl ea maa fil ea tin i yalean ea pumoqon ban'ean. Ma fil rook' ea paapaaq fa tuutuw rook' . Tin i buulyal ea bitiir ea yaed maa fil ban'ean rook' ea niinaeq fa tiitaew roodaed. Qer ea raa qilal ea bitiirr ma daariy ban'ean ni yalean ea naam ni dea naang faan. Boech ban'ean ea yaed maa fil ko piqilal ko binaew rooraed. Boed rogon ea churuq nge chepin ban'ean.

Yapese children stayed in their villages. They obeyed their parents and learned many things from them. Boys learned to build, fish and sail. Girls learned to weave, cook and plant. They all learned to dance.

Picture

Kaakaroom ea gaal' ngea beagiy ea qu m' aag ea pumoqon. Boech ea beagiy ea qu piiq yuu Ngeek. Ma boech ea qu ni ngoongoliy u Waqaab. Qu ni ngoongoliy u Gachlaaw, u Nimgil. Tin i daariy ea beagiy rook' ea girdiiq ea qu raa m'aag-eed ea gaal'. Gaal' ni ka ni k'eeyaeg kea nag. Gaal' ni yuu bal'iy. Ka ni k'eeyaeg kea nag kea muuq rna ni galik'aed. Ka ni galik'aed kea malik' ngea muuq ma ni Seesey ni paqächiichig yaang. Qaram ma ni m aag ni boed ea thuw. Daariy ea maad ni tireet ni boed ea thuw ea chiiney.

Bpiin ngea buulyäl ea qu raa m'aag-eed ea qoeng. Booqor miit ban'ean ni qu ni ngoongoliy ea qoeng riy. Booqor miit ea qoeng. Baay ea qoeng ko maruweel ni ka noeg ea mangael' ngaay. Baay ea qoeng ni fanaay ni gubiin ea rraan. Baay ea qoeng ko madnam ngea qoeng ko churuq. Tiney ea qoeng ea yi maa fal'eag ni ba biqech. Yi maa k'aed ko ngeel ngea yungchig. K'aed ea qaram ea ka ni qachëy.

Men and boys wore lavalavas or thus. Thus were made from hibiscus fibers. Women and girls wore grass skirts. Some grass skirts were special. They were made from banana or hibiscus fibers.

Picture

Booqor miit ea gosgoos. ko bitiir nu Waqaab kaakaroom. Yi maa taakaan ngea taamiith. Yi maa saagreeng. Yi maa thael. Yi maa magilgil. Yi maa gasang. Yi maa maeluk ngea paag m'uw u madaay. Yi maa kabil. Yi maa fil ea liiliy ngea qathib. Yi maa paag ea kargoy. Yi maa thoey ea ngael. Yi maa tageagëy. Liyoos ko bitiir ea qaram ea tiitiy ko p'aaw ngea lik'inggin ea chooy'. Raa toomur ko duw ma baay ea madnam ko bitiir. Qiir ea raay ea ngii yaal ni maa taguum ea bitiir nu Waqaab. Ka noeg ea Cheef ko biney ea puul. Puul ni December. Ku booqor ban'ean ni ba maengil ni qu riin ' ea bitiir kaakaroom.

The children had a special place to play. They raced and wrestled. They played with balls, sticks, string and dolls. They had contests for kites and tops. Cheef was a special month for Yapese children.

Picture

Nap'an ni Yib ea Nagbchëy

Picture

Beaq u Portugal ea yib nga Waqaab ni Soomm 'oon. Diego De Rocha fithingaan. Qiir ea Gaabiitey, Captain, ko baarkoow ni yib. Yib ko duw ni 1526. Yib ea chaqäney ma dea paer Yib nga kii yaen. Sapaeniis ea yib ni magid. Spaenjis ea ba n'uw nap'an boech ni ra paer- eed. Ra baed ma kea quun ea paedrey rooraed. Yaed ea ra feek-eed ea garbaaw nga Waqaab. Yaed ea ku ra feek-eed ea koomey nga Waqaab ni soomm'oon. Fa area malaang ni baay ea qaspiitaal ni kaakaa room u dakean ea qaram ea gin qu paer ea Sapaeniis riy.

Waasey ea piiq ea Sapaeniis ngoodaed. Waasey ni qaram eaa th'iib, tow, yaer, gapung, booyoch, ngea kua boech ban'ean. aDaa qimmoey ea tiney roodaed kaakaroom. Daariy ea waasey roodaed'kaakaroom. Th'iib roodaed ea qu ni ngoongoliy ko buut' . Toow roodaed ea giy. Ni ngoongoliy ko yuu rabaaq qu faesuw ni gaagang' . Daakuriy ea tiney ea faesuw u Waqaab ea chiiney. Kea maath miit ni liiq ea deenbool. Baalaaw ea ka baay riy. Ka yi maa pirqeg ea dagur riy u Waqaab ea chiiney.

Some Portuguese came to Yap in 1526. They did not stay. Then the Spanish came. They brought priests, cows, cloth and rice. They brought metal for knives and pots. Before that we used shell knives and clay pots We used coconut shells and bamboo.

Yaer roodaed ea yuu rabaaq i girdaan'. Yuu yaang i leq ni ka noeg ea marup ngaay ea gadaed maa choeweeg, choey ea laek' ngaay. M'iliin ea puw ea gadaed maa puuy ea niig ngaay. Kii piiq ea SapaeniiS ea maad ngoodaed ni ni ngoongoliy ko tireet. Booqor ban'ean ni feek ea ngabchëy nga Waqaab ni daa qimmoey roodaed. Qiir ea kea moem naag daed ko maruweel roodaed. Ngabchëy ni yib nga Waqaab kaakaroom ea qer faan ni kea thiil qurngin ban'ean roodaed. Yib ea Sapaeniis mea thiil boech ban'ean. Yib ea Chiyaemen ma kii thiil boech ban'ean. Yib ea Saapaan ngea Mariikeen ma ku qer rogon. Booqor ban'ean ni kea thiil rogon ko kaakaroom.

Baay boech ea yalean ni kaakaroom ni ka baay u Waqaab ea chiiney. Ka baay ea machaaf. Raay, gaaw, yaer, ngea mbuul. Ka baay ea naqun ni boed ea naqun ni kaakaroom. Ka baay ea chep, yaat, ngea churuq. Ba quf u waen' ea girdiiq nu Waqaab ni ka baay ea tiney ea ban'ean ngea yalean roodaed. Booqor ea doonguch u laan ea Pacific ni goqoo ke a maath eay alean ni kaakaroom rooraed.

The Germans came after the Spanish. Then the Japanese came. The Americans came after the Japanese. These foreigners brought many things to Yap. They changed our lives but we still have many Yapese traditions. We have stone money. We have Yapese stories and dances. We are proud of our traditions.

Picture

Picture

ACTIVITIES

1. Ba qaraay yaqan boeg i bitiir. Maang ea yaed bea riin'? Quw rogon ea maad rooraed? Quw ea yaed maa paer riy?

1. Look at these pictures of children. What are they doing? What are they wearing? There do they live?

2. Rogon ban'ean ni Waqaab ea ban'ean u Waqaab ea yi maa fanaay. Mu fiith ea piqilal. Mu fiith ea pii deqer ni ba qaraay ngooraed. Rogon ni nap ' an ni ka yaed ba bitiir:
a. Maang ea qu ra riin'eed? (B9ech ban'ean ni Waqaab lifith, l'aeng, ngoongliy, etc.)
b. Maang gosgoos ea qu ra teed? (kabil, magilgil, gasang, etc.)
c. Quw rogon ea party; madnam qara taguurn rooraed?
Moeg ko bitiir ea tin i qu mu riin' ban'ean ni nap'an ni ka ga ba bitiir.

3. Kaakaroorn ea daariy rogon ea salpiy ni ngabchëy ngoodaed. Mu yoeloey boech ban'ean ni raayog ni nga mu riin' ni daab rnu piiq ea salpiy ngaay.
a. Maang ea raa yog ni mu ngoongliy?
b. Maang gosgoos ea raa yog ni mu riin'?

2. Traditional Yapese life used things from the islands. Talk to old people. Ask these questions about their childhood:
What did they make?
That games did they play?
What feasts did they enjoy?
Show the class what you learned to do.

3. Long ago children didn't need money. Make a list of things you can do without money. What can you make? What can you play?

4. Mu yoeloey yaqan boechii tiir u Waqaab Mu yoeloey ea n'ean ni bea riin' nga taammun yaqan.

5. Mu gabdiy ea gin ka mu yoeloey ea jungaq nga laang. Mu yoeloey ngaay ko yaqan ban'ean ni kaakaroom, fa yaqan ban'ean ni chiiney. Baay ea jungaq ni raa yog ni ban'ean ni chiiney ma ku ban'ean ni kaakaroorn.

4. Take a sheet of paper. Draw a picture of a Yapese child. Write a sentence under the picture. Tell what the child is doing.

5. Put your picture on the wall under "Then" or "Now" with the other pictures from your class. Some pictures can go either way.

6. Ba qaraay boech ban'ean ni rnaa moey ko map.
Raa mu guy ma ga naang ko maang ea bea faan naag u map.

Picture

6. Maps use symbols. Symbols are like pictures of things.

Picture

Picture

Mu guy ea gi map ni ba qaraay. Maang ea ga bea guy? Baay u quw ea sukuul? Baay u quw ea daay? Baay u quw ea malaal?

Nu yoeloey ea map ko binaew room. Yaqan ea binaew room. Baay u quw ea naqun room? Baay u quw ea kanaawoq? Baay u quw ea kanaawoq u tabinaew room nga sukuul?

Look at this map. That do see? Where is the school? Where is the ocean? Where do the children play?

Make a map of your village. There is your house? Where is your school? Show how you walk from your house to school.

Picture

unit 3

WAQAAB
MY ISLAND

written by Bernard Yiftheg
illustrated by Linda Gue & Robert Fithing

Picture

UNIT 3

Boech Ban'ean ni Waqaab

Booqor ban'ean ni manaang ea girdiiq nu Waqaab faan kaakaroom. Yaed manaang rogon ea p'ea yafaang. Yaed rnanaang rogon ea yafaang. Yaed manaang faan rogon ea nifeeng. Yaed manaang faan ea daay. Yaed manaang faan rogon ea binaew ngea qurngin ban' ean riy. Qurngin ban'ean u dakean ea naarn ma yaed manaang fa an Ra baang ea nuug u Waqaab kaakaroorn ma baay rogon ea p'ea yafaang rooraed. P' ea yafaang ea qaram ea puul ni Waqaab.

The Yapese people of long ago knew many things. They knew about the seasons and weather. They knew about the land and ocean.

P'ea Yafaang

Ra baang ea nuug u Waqaab kaakaroorn ma rogon ea p'ea yafaang rooraed. Chanea goqoo ragaag ngea l'agruw ni gubiin. Ragaag ngea l'agruw yaa ra reeb ea duw ma 12 ea puul ni baay riy. Ba qaraay ea p'ea yafaang nu Marbaaq. Ragaag ngea l'agruw ea puul reeb ea duw. Bin magid ea duw ea ragaag ngea dalip ea puul riy. Wageagaay fithingaan. Maathqëg Duqög, Moethiiw, Feetiikaan, Dawey, Maraggil, Mun Yabwoq (Wageagaay), Tafagiif, Maakaan, Riir, Maqarngeek, Quloeq, Cheef. Qiir ea raay ea P'ea Yafaang, puul nu Marbaaq. Marbaaq ni qararn ea laan ngeek ea Ruul, Dalipeebinaew, ngea Weeloey. Ra reeb ea puul kaakaroorn ma rogon ea n'ean ni yi maa riin riy.

Ra baang ea nuug ma rogon ea n'ean ni yaed maa riin' Bin i toornur ea puul u Marbaaq ea Cheef, December. Qiir ea raay nga l'aan ea taguurn ko bitiir. Qiir ea raay ea ngii yaal' ni maa taguurn ea bitiir. Yaed bea madnam ngea qabiich, ma yaed bea falfalaen' . Ku qiir ea raay ea ngii yaal' ni booqor miit ea gosgoos ni yaed rnaa taay.

The Yapese year is divided into twelve months. People in each area have their own names for the months. They have special things to do in each month. December is a happy month for children.

The English names for the months are January, February, March, April, May, June, July, August, September, October, November and December. What are the names of the months in your area?

Picture

Picture

Rogon ea Laang ngea Yafaang

Poow u rogon ea duw ni Waqaab. Gin bea m'uug ea yaal' riy ngea gin bea yaen i qaaw ngaay. Rogon ea m ' uug ea puul u ngael ngea rogon ea ngoqon. Rogon ea t'uuf u laan ea laang, tharmiy. Rogon ea nifeeng, yaal' , ngea rogon ea galwog. Galwog ea qaram ea gaak'iy ni bea k'uuf. Rogon ea rnithmith ko qarcheaq, gamanmaan, ngea rogon ea niig u madaay. Rogon ea yafaang u Waqaab ea ba thilthiil u reeb ea duw ngea reeb. R6gon ea m'uug ea puul u ngael ngea rogon ea ngoqon ea pow ko yiluq ni gaagang'. Ku qer ea ngii yaal' ni booqor ea yafas u madaay ni maa sum.

The Yapese watched the sun, moon and stars to know about the seasons. They watched the birds, fish and fruit trees. They watched the tides.

Picture

Puul ni December ngea rnadaq ko April ea nap ' an ea yaal'. Qiir ea raay nap'an ea nifeeng ni ngeek. Leqelquch ni ngeek. February - April ea th'abii geel ea yaal'. July - October ea nap'an ea n'uw. Poow u reeb ea duw ni Waqaab ni ngea yaen ea rogon ea Magerger. T'uuf ni Magerger. Raa qaaw ea lumar ma baay ea Magerger u dakean ea daay u ngeek. Qiir ea raay ea poow riy ni ba yii tal ea n ' uw mea qaaw ea yaal'. Ku qiir ea raay ea ngii yaal' ni rnaa yib ea yakkoq riy. Ku qiir ea raay nap'an ea qey

There are two seasons in Yap--sunny and rainy. When the little dipper is just above the horizon in the eastern sky at sunset, the sunny season is beginning. The trade winds blow from the Northeast. The yam harvest is at the beginning of the sunny season. Then the little dipper is halfway up in the sky, it is time to plant taro, yams and sweet potatoes. The foreign birds leave at the end of the sunny season.

ni gaagang'. Ma yib ni ganaawrug. Raa toelaeng boech ea Magerger ma qararn nap'an ea duqög, dael, kamoet, ngea ku boech ea waldug.

Picture

Raa qaaw ea Magerger maa qaram nap'an ea qey ni gaagang' ko mathig yaal' Qaram mea yib ea n'uw. Qiir ea raay nap'an ni maa k'uuf ea leem nu madaay. Ra ngoqon mea qog ea galip. Ku qiir ea raay ea ngii yaal' ni maa changag ea ngael ni neap'. Ngii yaal' ney ea maa moechoq u reegur. Qiir ea raay nap ' an ea pathuuy ngea taguw. Ku qiir ea raay nap'an ea ngii yaal' ni maa yib ea qarcheaq. Qarcheaq nu boech ea naam. Yaed maa yib nga Waqaab. Qarcheaq ni boed ea k'oeleng ngea bunoon. Bunoon ea ba miit ea qarcheaq ni boed ea dabaar. Qiir ea raay ea poow ni qaram ea ngea chuw reeb ea duw. Ngea chuw reeb ea duw ni Waqaab mea taqab reeb.

When the little dipper sets in the West, the rainy season is beginning. The winds come from the-west and southwest. The seagrass blooms and crabs lay their eggs. Termites fly around at night. It is a good time to go fishing. The foreign birds arrive at the end of the rainy season.

Picture

Nap'an ea Ggaan, Foey', Ngea Waldug

Rogon ea ggaan, foey', ngea waldug u laan ea duw. Yaal' ngea n'uw ea maa duwgiliy rogon ea tiney. Ba gaaq faan ea n'uw ko waldug. Chanea buut' u Waqaab ea ba gaaq ni baer ni ba koolkool. Ba gabalbael, yugu booqor ea raen ni baay u fidik'. N'uw ea ku maa chuweeg ea yonqol ko buut'. Raa qaaw ea n'uw ni yugu ba gaaq ma maa feek ea yongqol ko buut'. Maa qun ea yongqol ko raen ni qaram ea luul'. Qer ea baay i yib ea yaal' mea lich ea raen u fidik' ea buut'. Qaram mea puuf boech fidik' ea buut'. Kea feal' ni nga ni yuung ban'ean ngaay.

It is good to plant crops in the late part of the sunny season because the ground is loose. The plants can take root before the rains come. The rain helps the plants grow. The plants keep the ground. from washing away during heavy rains.

Picture

 

 

 

 

Qer ea toomurean ea yaal' ea qer nap'an ea waldug. Nga ni yuung ea waldug u nap'an ni kea puuf fidik' ea buut'. Daab i n'uw nap'an mea qaaw ea n'uw. Qaram mea theeq ea waldug lik'inggin. Raa taaw nga nap an ea yaal' u reeb ea duw ma kea qel fa pii waldug. Qaram ma ni keer ea ggaan ni ba yoqoor.

The weather in Yap is different every year. From July to December it is usually rainy. Most typhoons come in Novermber and December. From January to April it is usually sunny.

Picture

Ggaan ni Waqaab

Booqor miit ea ggaan ni Waqaab. Ra ba miit ma rogon i yuung. Ma ra ba miit ma rogon i ngoongoliy nga ni kaay. Boech ea ggaan ea waqamngin ea gaak'iy. Ni yi maa kaay ni kaak'aling. Ma boech ea waqaningin ea gaak'iy ni yi maa liith ma fin ni kaay. Boech ea ggaan ea yi maa yuung nga fidik' ea buut'. Raa qeal ma ni keer qara ni puug nga laang ma ni liith nga ni kaay.

Boech ea ggaan ea yi maa kaay ni k'aak'aling ma ku raa yog i liith L'agruw ma ba feal' ngaay. Boech ea ggaan ea yi maa t'aer u l'ugun ea gaak'iy. Boech ea yi maa yuung u milaey'. Ma boech ea yi maa yuung u laan ea maqut. Tin i yi maa qunun ban'ean ea raen, mak'iil, quchub, ngea qachif.

We grow many different kinds of food in Yap. Each is planted and cared for in a special way. Sometimes we eat the leaves or fruit. Sometimes we eat the part which is in the ground. Somethings we eat raw. Somethings must be cooked.

Picture

Tin i yi maa kaay ea ggaan ni k'aak'aling ea qaram ea Naapaa, Maayis, Kiyoerii, Goongoor, Baabaay, Maraathai, Gurgoer ni Waqaab, Reemoong, ngea Gurgoer ni Gaagang'. P'aaw ni Saak'iy, Roowael, Qabiich, Qaabaas, Qarifaath, Kumiim, Maangga, Avocado, ngea Saawsaew. Thow ni Gaagang', quchub, mareaw, ngea ku boech ban'ean.

Things we eat raw watermelon, cucumber, pineapple, papaya, orange, lemon, pomelo, banana, jackf.ruit, durian, guava, mountain apple, mango, avocado, soursap, coconut.

Picture

Picture

Picture

Things we eat cooked taro leaf, taro, sweet potato, yam, beans, spinach.

Taataliin ea maruweel ko milaey' ngea maqut ea ba qaraay fithingaan: Liil, yabwoq, doer, yaer, kaamaa, siipöw, ngea seebel. Kuwaa, ngea maertiilyöw.

Tools used for farming digging stick, ditch spade, knife, sickle, machete, shovel, hoe.

Picture

Taataliin ea mangoongol ggaan ni Waqaab ea: Maaq ggaan, dabiy, marup, wathngag, goey biil guqöy, yaer, siipöw, tow, gäsdiw, qool, wathir, ngea yuwaan boech ea gaak'iy.

Tools used for cooking pounder, pestle, bowl, grater, scraper, knife, machete, husking stick, pots, beetlenut sheath.

Picture Picture

 


Tools used for fishing spear, goggles, mask, torch, throw net, fish trap, raft, canoe, boat, hook, lure, line, poison.

Picture

Fitaeq

Niig ea keenggin ea thum'aag ni Waqaab. Booroq miit ea fitaeq ni Waqaab ni yi maa koel ea niig riy. Yi maa mageal u reegur. Miit ney ea fitaeq ea yi maa taay ni neap'. Yi maa yaen u m ' uw fa bowoch nga baq ni wuruq, reegur. Yi maa yaen nga qu ni gael. Goeg ea yi maa koel ni yi maa choeweeg ko cheew. Ku yi maa weayrak, fathulaeg, fa nguchuur u baq ni wuruq. Weayrak ea qaram ea yi bea gireeng gaaf. Yi bea gireeng gaaf u m'uw fa bowoch. Fathulaeg ea ka ni paer u m'uw fa bowoch ka ni pagey ko daay. Yi bea maen ' ni ba soowaath ma yi bea lum'eag. Nguchuur ea ka ni yiluuy yi bea lum'eag. Yi bea paag ea gaaf u pulwey nga qaer.

Ku yi maa lum'eag u laan ea yaan', ream. Ma ku yi maa lum'eag u dakean ea qey. Nap'an ea yiluq. Ku yi maa lum'eag u maak'eef. Yuu yaang ney ea yi maa lum'eag riy ko yuu kea gaaf fa baaw. Bugul i baaw. Ku yi maa gael ni neap' u lupuw fa dakean ea qey. Kaakaroom ea quul ea qu ni gael ngaay. Chiiney ea deengkii ea yi bea gael ngaay.

Nuug ea ba miit ea fitaeq Booqor miit ea fitaeq ko nuug ni yi maa taay. Baay ba miit ea fitaeq ni nuug ngea ruwol. Baay ea nuug ni Qathing. Baay ea nuug ni Pooth. Baay ea fitaeq ni nuug ni thuum' qey. Thuum' maliil, ngea thuum' waar. Ku baay ea paag nuug ni kea mus ni yi bea paag ea nuug u baang u madaay nga ni taay. Baay ni paag nga ni taay ma qii yib i qaaw ea niig ngaay nga qii miit. Baay ea nuug ni talaadaa ni yi maa yoen' nga dakean ea niig.

We like to eat fish. There are many ways to catch fish. At night, we catch flying fish outside the reef. We use torches and scoop nets. We catch fish in deep and shallow water with a line and tackle. We use nets to catch fish too. Traditionally, we use fish traps. Now, some people use masks and spears.

Picture

Baay ea mangeagow. Yi maa mangeagow u lupuw nga qu ni koel ea niig. Baay ea k'eef. Yi maa k'eef u lupuw, taan ea maliil, wuruq ea qey, ngea dakean ea naaq. Yi maa theerek nga qu ni fitaeq ko piiskaang fa booyoch. Yi maa qubung ea qaech. Yi maa yoen' ena qaech nga qii qaaw ea niig ngaay. Yi maa yip' ea saagäl nga qu ni koel ea niig riy. Yi maa l'aeng ea yanup nga qu ni k'eeyaag nga qii qaaw ea niig ngaay.

Yi maa yuub. Ku booqor miit ea fitaeq ni ku baay ni yi maa taay. Baqaraay fithingaan boech taataliin ea fitaeq Piiskaang, tilgiy, fa theerek, mool', k'eef, mangeagow, nuug, ngea talaadaa. Ruwol, yanup, qaech, saagal, cheew, lawes, yuub, thiloem, faafat, m'uw, bowoch, gaaf, ngea baaw.

Ba Qayel Yuu Waqaab

Ba m'aag ma ba gayel rogon yuu Waqaab. Qurngin ea tin yalean yuu Waqaab ma ba feal' rogon. Ba feal' rogon ni ba m'aag ko peer u Waqaab. Girdiiq nu Waqaab ea ra qayeliyeed qurngin ban'ean rooraed. Ra qareliy-eed ngea paer. Ra pirqeg-eed kaakaroom rogon ni nga ra paer-eed rooraed. Qumgin ban'ean ma ni m aag rogon ko paer. Ni pirqeg rogon ingoongoliy qurngin miit ban' ean. Tin i baay roodaed ban'ean ni ba m'aag ngoodaed. Qurngin miit ea ggaan ni raa yog i kaay. Qurngin miit ea thum'aag. Niig, girdaan', qaraangooy, ganeef, galip, qayuuy, qarcheaq, nimeen, baabiy. Qurngin miit ea ggaan ngea thum'aag. Ma qu ni kaay, tin u Waqaab ban' ean.

Picture

Tin i daariy u Waqaab ban'ean ma qu ni yaen ni feek. Qu ni yaen ni feek nga boech ea doonguch. Qu da piiq-eed boech ban'ean nga boech ea doonguch. Ma yaed bea piiq boech ban'ean ngoodaed. Qu da thilthilyeegeed boeg i ban'ean Qu da feek-eed ea tin i ba t'uuf roodaed. Ma yaed bea feek ea tin i yaed ba qadaag roodaed. Qaram rogon ea chuwaay' u thildaed ni qimmoey. Qer ea ba qayel rogon ea paer roodaed. Gadaed bea guy rogon ni maang ea yigii paer yuu Waqaab ni qaraay rogon.

The Yapese way is good for the people of Yap. We use the things around us to meet our needs. Traditionally, we had almost everything we needed on our small island. We traded things with people from the other islands around us.

Picture

Bin Biqech Kanaawoqean ea Waldug

Saapaan ea soommoon ni ra piiq-eed ea biney ea kanaawoq. Mariikeen ea ma gid. Yaed ea roogneed rogon ko Waqaab rogon ea waldug. Bin ngabchëy ea kanaawoq U rogon ea waldug. Bin ngabchëy ea kanaawoq ea ba feal' ko waldug ni ngabchëy Waldug ni ngabchey ni baay roodaed u Waqaab. Ba feal' ko waldug ni ngabchey. Waldug ni ngabchey ni baay roodaed u Waqaab. Ba feal' ea biney ea llowaen' yaa booqor ban'ean ni bea fil ngoodaed. Bea fil rogon i fulweeg ea yangqol ko buut'. Ngea rogon i yoen' ea yangqol ko waldug. Bea fil ngoodaed rogon i qayuweeg ea buut'. Rogon i qayuweeg ni ngea daab i chuw, ma ngea daab i m'aay ea yangqol riy. Ni qiir ea ggaan ko waldug. Nga qu paer ea buut' ni ba yangqol.

We learned about new things from foreigners. The Japansese taught us new ways of farming. The Americans taught us how to take care of the land. We learned about compost, animal and commercial fertilizers. We learned about the new plants which are good to eat.

Picture

Bin i ngabchëy ea llowaen'. ea raa miit rogon ku beaq ma raa feal' rogon riy. Raayog ni nga qu walduguy taqa baang i binaew ni gubiin ea duw. Yaa kea naang rogon ni nga qu suulweeg yangqolean fa gi buut'. Booqor ban'ean ni bea fil ea bin ngabchëy ea llowaen'. Bea fil rogon i yoen' ea dooq ko buut'. Bea fil rogon i kooyaes naag ea buut ' ni baay ea waldug riy. B'ea fil rogon i yoen' ea falaay ni qaram ea yangqol ko buut'. Bea fil rbgon ni ngea daa bi quun ea buut' ko raen, qara luul' . Ni nap'an ni kea qaaw ea n'uw ni ba qaaq.

Bea fil rogon i yuung. qurngin miit ea waldug. Bea yoeg rogon ni nga qu ni qayuweeg ea waldug. Booqor ban'ean ni bea yoeg rogon. Bin Waqaab ea llowaen' ea ni ku ba feal'. Chanea ra beaq ni l'agruw ea kanaawoq ni ma naang ma ba feal'. Ma naang ea bin Waqaab ma ku ma naang ea bin i ngabchey. Raayog ni ngea puthuy ni l'agruw ea llowaen '. Ngea feek ea tin i ba feal' riy ngea maruweel ngaay.

It is good to know traditional and borrowed ways. We can use the best from both ways. We can grow our own food on Yap.

1. Rogon ea yafaang ea rib gaaq faan ngaak' Pii kaakaroom. Baay nga l'aan ea fitaeq, ma baay nga l'aan ea waldug. Gäl i n' eaney ea ka ba gaaq faan. ngoodaed ea chiiney. Qimmoey ea time ni qu fil ea bitiir ban'ean u tabinaew, maa qimmoey ea time ni qu raa faafeal gaed. Qimmoey ea time ko madnam maa qimmoey ea time ko churuq ngea mitmiit. Qimmoey ea p'ea yafaang roodaed, puul, ni qu ni riin' ea pii n'eaney riy.

Mu qun ko class room nga mu ngoongliy-eed ea calendar. Ra baang ea baabiyor ma reeb ea puul. Mu taay fingingaan ea puul ko gi room ea nuug, falaak, ngaay. Mu yoeloey yaqan ea n'ean ni qu ni riin' u laan fa rea puul. Nu fiith ea seen'seey room fa beaq ni ba qilal u rogon.

Ba qaraay rogon reeb ni nga mu guy ma ga naang rogon i ngoongoliy:

(March) Feetiikaan - Mayuw gaak'iy

(December) Cheef - taguum ko bitir

Raa qayuweeg-eem ea seenseey room u rogon ea kaleendar room. Mu yoeloey ea n'ean ni yi maa riin' u reeb ea puul ngea reeb ko puul riy.

Picture

Picture

1. The seasons were very important to our ancestors. They had special times for fishing and planting. They are still important to us. We have special times for school and vacation. We have holidays and ceremonies. We use a calendar to record these events.

Help make a calendar for your class. Use one sheet of paper for each month. Write the name of one month on each sheet. Use the names of the months for your area. Draw an appropriate picture for each month. For example:

March -- planting

December -- children playing

Your teacher will attach sheets of paper with the dates. Use this calendar in your classroom. Write important events in the appropriate spaces.

2. Baay boech ea ban'ean ni yi maa riin' ni nap'an ea n uw. Baay boech ban'ean ni yi maa riin' ni nap'an ea yaal'. Baay boech ea gosgoos ni raa yog ni nga qu ni riin u naqun ni nap'an ea n'uw.

Mu yoeloey boech ban'ean, gosgoos, fa maang, ni raa yog i riin u fidik' ea n uw.

Mu yoeloey boech ban, ean ni raa yog i riin ni nap'an ea ba feal' ea yafaang.

Mu yoeloey boech ban' ean ni yi maa riin' u baang i yaal' ko duw.

Picture

2. There are somethings we do when it rains. There are somethings we do when it is dry. There are some games we play inside during cold, wet weather.

Make a list of things that you do in the rain.

Make a list of things that you do when it is dry.

Make a list of things that you do at a special time of year.

3. Mu guy yaqan ea pii n'ean ni ba qaraay. Ga raa naang faan ea pii taliin ea maruweel ni ba qaraay. Baay boech u tabinaew room? Ka maa maruweel ea tabinaew room ngaay ea chiiney.

Mu yoeloey ea gi chart ni ba qaraay nga baabiyor room. Ma guy yaqan ea pii n'ean ni ba qaraay ko pages ____________. Mu yoeloey fithingaan nga laan ea chart room. Ra reeb ma gin raa feal' ngaay ni ba paluw.

3. Look at the pictures. Do you know how each of the tools are used? Does your family have them? Do you use them now?

Copy this chart on a piece of paper. Look at the pictures on pages ____________. Write the Yapese names in the correct bokes on your chart.

Picture

Picture

Picture

4. Kaakaroom ea qii ngoongoliy ea bpiin nu Gitaem ea th'iib ni Waqaab ko buut'. Raa boech i choenggin reeb ea tabinaew u Waqaab ma baay ea th'iib rooraed. Raa yog ni mu ngoongoliy ea th'iib fa pileet ko buut'. Moeg ko seenseey room fa beaq ni ba qilal ngea yoeg rogon ngoom.

1. Mu gaay ea runduq ni ba feal'
2. Mu luulubuuy naag ni boed ba yael i gaaf
3. Mu chen naag ni ba luulubuuy, baay ba yael' u dakean ba yael',
4. Mu pacheag u wuruq ngu laammin
5. Mu taay nga maatyaal' ngea malik',

4. A long time ago, Yapese women made pottery for cooking. Members of the family had their own clay pots. You can make your own bowl. You may ask an older person to help you.

1. Find some wet clay.
2. Roll the clay into a long thin rope.
3. Wind the clay around and around.
4. Smooth the clay with your fingers.
5. Put the bowl in the sun to dry.

5. Mu guy yagan ea gi n'ean ni ba qaraay. Yaqan rogon ea naam u Waqaab.

Mu guy yaqan ea gi map ko doonguch ni ba qaraay. My gaay yaqan ea pii n'ean ni ba qaraay. Burey, tead, falaang, lowaay, luul', dubchol, laan ea m'iing, nguuy, naaq, m'uuth, p'ea yaan, maliil.

5. Look at this picture. It shows the natural features of an island.

Look at this map of the island. Compare it with the picture. Find these natural features: hill, plateau, plain, valley, stream, channel, bay, inlet, lagoon, reef, peninsula, beach, swamp.

Picture

 


5. Mu guy ea map u Waqaab. Mu gaay yaqan ea pii n'ea ni ba qaraay: maliil, burey, etc.

5. Now look at the map of Yap. Find one example of each of these natural features.

6. Yakkoq ea nifeeng ni rii ba geal. Raa yog ni nga ni riyaq u fidik' ea yakkoq. Qer ea faqan raa ngea yib ea yokkoq ma thingar ni:

1. Kunuy gubiin ban'ean ni ba gaaq faan nga charey
2. T'aer madilean ea naqun
3. Paer u baang ni ba qayel

Picture

6. Typhoons are big storms. The wind id very strong. It is dangerous. When we hear about a typhoon we should:

1. Gather our things together.
2. Protect our house.
3. Stay in a safe place.