skip to main contentPREL Logo
About PREL Products Opportunities News & Events Pacific Service Region PEC
PREL Logo
Home Search PREL a green bullet Educational Services a green bullet AskPREL a green bullet Site Map a green bullet
PREL Logo      
PDF version (384k)

KASANSALEPEN

WEKIDEKILA

written by Marcus Rosario and Chirano Cheipot

illustrated by Wren


TABLE OF CONTENTS

KASANSALEPEN WEKIDEKILA

Dipwisou Kan Me Kin Daodaohkpene Kin Wiahda Ehu System

Ke Kak Kasawihada "Evidence" De Kasansalepen Interaction?

Dahme Pahn Pweida Ma Kitail Wekidala Ehu "Variable" En Nan Ehu System?

Mehkot Me Kekeluak, Mehkot Me Pil Oh Mehkot Me Kesinieng

Dahnge Me Peipeseng Nan Pihl


Kansansalepen Wekidekila


Dipwisou Kan Me Kin

Daodaohkpene

Kin Wiahda Ehu System


Dipwisou kei met.

Batteries – Padiri                           Bulb - Dama en dengki

Flashlight – Dengki

Dipwisou Pwukat sohte kak wiahda mehkot ma re torohr-peseng. Mehkot kin wekidekila ma dipwisou pwukat pahn kohpene. Iei ih ansou me kitail kak nda me dipwisou pwukat "interact". Ahnsou koaros me dipwisou kei kin interact, Re uhdahn kin karehda wekidekla ehu.

Ke kak kilangada wekidekla me mie?


Dipwisou kan me kin doadoahkpene de "interact" kin wiahda ehu "system".

System wet wiawihkihda padiri, dama en dengki oh dengki.


Soangen dipwisou tohto kin kak doadoahkpene. Dipwisou kan me kin doadoahkpene kin wiahda "system" ehu.

Dipwisou pwukat wiahda system ehu?


Soahng kan me mour de sohte mour kin kak doadoahkpene de "interact". Soahng kan me mour de sohte mour pil kin kak wiahda Ehu system.

Pehn aramas me kol amahn, wia kisehn system en? System en kak doadoahk ma sohte me kamwakid amahn oh poasur metehn?


Kisin mahn en nan pwehl kan oh pwehl pil kin interact. Met wewehki me kisin mahn pwukat kin kak wekidala pwehl.

Bugs - Kisin mahn en nan pwehl.

Worms - Kamwetel en nan pwehl.

Kisin mahn en nan pwehl kan kin kak wiahda pwehl mwahu. Kisin soangen mahn pwukat oh pwehl, me wiahda "soil system" de system en pwehl.


Ke Kak Kasawihada "Evidence" De

Kasansalepen Interaction?


Pwoail en mwahng ehu met. Karakar en kisinieio oh mwahng ko interact? System ehu met de soh? Soahng dahnge me wiahda system wet?

Taro in pot on wooden fire - Poail en mwahng ehu met.

Ansou koaros me wekidekla kin mie, iei ih "evidence".

Evidence iei ih kilel de wekidekla me kasalehda me mie

interaction.

Iahnge evidence de kilel me kasalehda me mie interaction nan pwungen karakar en kisinieio oh mwahng ko? Ke kak ndahda evidence siluh?

Kitail esehier me dengki, padiri oh dama en dengki wiahda ehu system. Ia evidence me kasalehda me dipwisou pwukat interact?


Dipwisou pwukat pil wiahda ehu system. Iahnge evidence kan me kasalehda me dipwisou pwukat interact? Ke kak medewehda evidence riahu me wia kilel en interaction?


Pil ehu system met. Ke kak ndahda evidence me sansal nan system wet? Iahnge evidence riahu me sansal?

Pworu men kin kousoan wasaht. Pworuo oh ah wasahn kousoano wiahda pil ehu system. Soangen evidence da me mie me kasalehda me pworu kin kousoan wasaht? Ke kak kilangada evidence riahu me sansal?


Kitail kak kilang evidence. Kitail kak ned evidence.

Kitail kak pehm evidence. Kitail kak songada evidence.

Kitail kak rongada evidence.

Ears - salenge

Nose - tumwe

Mouth - owe

Eyes - pwoaren mese

Hands - peh

Soahng dahnge me ke kin kak rongada? Soahng pwukat wia evidence de kasansalepen da? Soahng dahnge me ke kin kak songada? Soahnge pwukat wia evidence de kasansalepen da? Soahng dahnge me ke kin kak pehmada? Soahng pwukat wia evidence de kasansalepen da?


Dahme Pahn Pweida Ma

Kitail Wekidala Ehu

"Variable" En Nan Ehu System?


System ehu kin kak wekidekila ma ehu kisehn system wet pil wekidekila. Dahme pahn pweida ma sote kisiniei pahn pwoail en mwahngen? Mwahng ko kak lew? Ke kak pehmada karakar en kisiniei?

Soahng koaros dueduehte - einpwoat, mwahng, oh tuwi. Mehte ehu me wekidekla. Iei ih wekidekla wet me adaneki "variable", oh kisiniei iei ih "variable".


Lapalahn wekidekila laud pahn mie nan system wet ma ehu kisehn system wet sohte de wekidekila. Iaduen ma sohte aramas kamwakid rasarasen? Ah iaduen ma mie aramas ahpw sohte rasaras.

Pahn mie evidence ma sohte me kamwakid rasaraso?


System wet kak wekila ma ehu variable wekila. Iaduen ma sohte mete? Ohlo kakete sukeki amao tuhkeo. Ia wekpeseng en ma mie mete do sohte mete?


System en pwehl pil kin kak wekila, Pwehl kin anahne kisin mahn en nan pwehl kan ren kin mihmi loale. Ekei mahn akan en nan pwehl kin anahne pihl. Ihte re kin kak mehla ma pihl kin laudla nan pwehl. Met karehda pihl ah wia pil ehu variable nan system en pwehl.


Kitail eseier me dengki, padiri oh dama en dengki patpene wiahda ehu system. Ekei pak, itar ma dipwisou pwukat koaros uhnsek, Dengki sohte kin kak okada. Ke kak medewehda soangen variable da me kak karehda dengki ah sohte kak okada?


Ahnsou me uh kin idida e kin kihsang lipwen kisin mpwel kan pohn oaroahr akan. E pil kin ponehla kisin pwoar en mpwel kan. Met sohte wewehki me mpwel kan mehla.

Mwohn uh e pahn idida lakapw, pahn mie evidence en mpwel pohn oaroahr akan?


Mehkot Me Kekeluak, Mehkot Me

Pil Oh Mehkot Me Kesinieng


Mwurin atail kin lopwor atail likou kan, kitail kin palangada pahn ketipin pwe ren kak mad. Pilen likou ko kohla ia?

Ahnsou koaros me kotou kin mweridi, nan sahpw akan kin wisekesekala. Ma kotou laud kin mweridi, ah nan pahd akan kin dirada oh wiahda peden pihl. Peden pihl kan kin kak madada mwurin ahnsou kis ma ketipin kelail mie. Ia wasa me pilen peden pihl kan kohla ie?

Pihl me kitail kin kalapw kilang wia mehkot me pil. Pihl pil kin kak wiahla kisinieng (water vapor). Pihl me madadahsang nan peden pihl kan wiahla kisinieng. Pihlte nan wehwe kitail ahpw sohte kak kilang. Ekei ahnsou kitail kak kilang pihl ni e wiahla kisinieng. Ahnsou me pihl kin karakarala oh pwoil iei ih ahnsou me pihl kin wiahla kisinieng. Engin pihl me pwopwoil iei ih pihl me wialahr kisinieng.


Ma pihl kin karakarala ah e kin wiahla kisinieng. Pihl pil kin kak wiahla mehkot me kekeluak ma e inenen lomwulomuiurla.

Ia eden pihl me lemulemurla oh wiahla mehkot me kekeluak?

Pihl kin lemulemurla oh kin kekeluakala. Kilel pwukat kasalehda pihl ni e kin kekeluakala.


Mehnia kilel me kasalehda pihl ni e pil?

Mehnia me kasalehda pihl ni e wiahla mehkot me kekeluak?

Mehnia me kasalehda ni e wie kisinieng?

Mie pil soahng kei me pil. Duehte pihl, soahng pwukat pil kak wia mehkot me pil, mehkot me kekeluak, oh pil mehkot me duehte kisinieng.


Dahnge Me Peipeseng Nan Pihl


Idipada ehu kep en rensed kowe eri kiong pahn ketipin. Ieremen ke mweidohng kotou de mwerehng loahle. Dahme pilen kepo pahn wiahla?


Pihl me kin wiahla kisinieng kin kohkohla nan wehwe. Soahng koaros me kin peipeseng nan pihl kin luehdi. Pihl me mi nan rensed kin madada mah e karakarala. Soahl me mi nan rensed kin sohte kak iang wiahla kisinieng. Soahl udahn pahn luehdi mwurin pihl me mi nan rensed koaros e pahn wiahla kisinieng.

Sukehda ehu kep en pihl kowe eri kiong pahn ketipin. Dahme pihlo pahn wiahla? Suke me mi nan pihlo pahn pil iang wiahla kisinieng? Ia wasa me ke pahn diar ie suke me peipeseng nan pihlo ma pilen kepo wiahla kisinieng?

Karakar pil wia ehu variable. Pihl kin mwadang wiahla kisinieng ma karakar kin laud. Mehnia me karakar, karakar en kisiniei de karakar en ketipin?