KASANSALEPEN
WEKIDEKILA
written
by Marcus Rosario and Chirano Cheipot
illustrated
by Wren
TABLE
OF CONTENTS
KASANSALEPEN
WEKIDEKILA
Dipwisou
Kan Me Kin Daodaohkpene Kin Wiahda Ehu System
Ke Kak
Kasawihada "Evidence" De Kasansalepen Interaction?
Dahme
Pahn Pweida Ma Kitail Wekidala Ehu "Variable" En Nan
Ehu System?
Mehkot
Me Kekeluak, Mehkot Me Pil Oh Mehkot Me Kesinieng
Dahnge
Me Peipeseng Nan Pihl
Kansansalepen
Wekidekila
Dipwisou
Kan Me Kin
Daodaohkpene
Kin
Wiahda Ehu System
Dipwisou
kei met.
Batteries – Padiri
Bulb - Dama en dengki
Flashlight
– Dengki
Dipwisou Pwukat sohte kak wiahda mehkot ma
re torohr-peseng. Mehkot kin wekidekila ma dipwisou pwukat pahn
kohpene. Iei ih ansou me kitail kak nda me dipwisou pwukat "interact".
Ahnsou koaros me dipwisou kei kin interact, Re uhdahn kin karehda
wekidekla ehu.
Ke kak kilangada wekidekla me mie?
Dipwisou kan me kin doadoahkpene de "interact"
kin wiahda ehu "system".
System
wet wiawihkihda padiri, dama en dengki oh dengki.
Soangen dipwisou tohto kin kak doadoahkpene.
Dipwisou kan me kin doadoahkpene kin wiahda "system"
ehu.
Dipwisou pwukat wiahda system ehu?
Soahng kan me mour de sohte mour kin kak doadoahkpene
de "interact". Soahng kan me mour de sohte mour pil
kin kak wiahda Ehu system.
Pehn aramas me kol amahn, wia kisehn system en?
System en kak doadoahk ma sohte me kamwakid amahn oh poasur metehn?
Kisin mahn en nan pwehl kan oh pwehl pil kin
interact. Met wewehki me kisin mahn pwukat kin kak wekidala pwehl.
Bugs - Kisin mahn en nan pwehl.
Worms - Kamwetel en nan pwehl.
Kisin mahn en nan pwehl kan kin kak wiahda
pwehl mwahu. Kisin soangen mahn pwukat oh pwehl, me wiahda "soil
system" de system en pwehl.
Ke Kak Kasawihada "Evidence" De
Kasansalepen
Interaction?
Pwoail en mwahng ehu met. Karakar en kisinieio
oh mwahng ko interact? System ehu met de soh? Soahng dahnge me
wiahda system wet?
Taro in pot on wooden fire - Poail en mwahng
ehu met.
Ansou koaros me wekidekla kin mie, iei ih "evidence".
Evidence iei ih kilel de wekidekla me kasalehda
me mie
interaction.
Iahnge evidence de kilel me kasalehda me mie
interaction nan pwungen karakar en kisinieio oh mwahng ko? Ke
kak ndahda evidence siluh?
Kitail esehier me dengki, padiri oh dama en dengki
wiahda ehu system. Ia evidence me kasalehda me dipwisou pwukat
interact?
Dipwisou pwukat pil wiahda ehu system. Iahnge
evidence kan me kasalehda me dipwisou pwukat interact? Ke kak
medewehda evidence riahu me wia kilel en interaction?
Pil ehu system met. Ke kak ndahda evidence
me sansal nan system wet? Iahnge evidence riahu me sansal?
Pworu men kin kousoan wasaht. Pworuo oh ah wasahn
kousoano wiahda pil ehu system. Soangen evidence da me mie me
kasalehda me pworu kin kousoan wasaht? Ke kak kilangada evidence
riahu me sansal?
Kitail kak kilang evidence. Kitail kak ned
evidence.
Kitail kak pehm evidence. Kitail kak songada
evidence.
Kitail kak rongada evidence.
Ears - salenge
Nose - tumwe
Mouth - owe
Eyes - pwoaren mese
Hands - peh
Soahng dahnge me ke kin kak rongada? Soahng
pwukat wia evidence de kasansalepen da? Soahng dahnge me ke kin
kak songada? Soahnge pwukat wia evidence de kasansalepen da? Soahng
dahnge me ke kin kak pehmada? Soahng pwukat wia evidence de kasansalepen
da?
Dahme
Pahn Pweida Ma
Kitail
Wekidala Ehu
"Variable"
En Nan Ehu System?
System ehu kin kak wekidekila ma ehu kisehn
system wet pil wekidekila. Dahme pahn pweida ma sote kisiniei
pahn pwoail en mwahngen? Mwahng ko kak lew? Ke kak pehmada karakar
en kisiniei?
Soahng koaros dueduehte - einpwoat, mwahng,
oh tuwi. Mehte ehu me wekidekla. Iei ih wekidekla wet me adaneki
"variable", oh kisiniei iei ih "variable".
Lapalahn wekidekila laud pahn mie nan system
wet ma ehu kisehn system wet sohte de wekidekila. Iaduen ma sohte
aramas kamwakid rasarasen? Ah iaduen ma mie aramas ahpw sohte
rasaras.
Pahn mie evidence ma sohte me kamwakid rasaraso?
System wet kak wekila ma ehu variable wekila.
Iaduen ma sohte mete? Ohlo kakete sukeki amao tuhkeo. Ia wekpeseng
en ma mie mete do sohte mete?
System en pwehl pil kin kak wekila, Pwehl kin
anahne kisin mahn en nan pwehl kan ren kin mihmi loale. Ekei mahn
akan en nan pwehl kin anahne pihl. Ihte re kin kak mehla ma pihl
kin laudla nan pwehl. Met karehda pihl ah wia pil ehu variable
nan system en pwehl.
Kitail eseier me dengki, padiri oh dama en
dengki patpene wiahda ehu system. Ekei pak, itar ma dipwisou pwukat
koaros uhnsek, Dengki sohte kin kak okada. Ke kak medewehda soangen
variable da me kak karehda dengki ah sohte kak okada?
Ahnsou me uh kin idida e kin kihsang lipwen kisin
mpwel kan pohn oaroahr akan. E pil kin ponehla kisin pwoar en
mpwel kan. Met sohte wewehki me mpwel kan mehla.
Mwohn uh e pahn idida lakapw, pahn mie evidence
en mpwel pohn oaroahr akan?
Mehkot Me Kekeluak, Mehkot Me
Pil Oh Mehkot Me Kesinieng
Mwurin atail kin lopwor atail likou kan, kitail
kin palangada pahn ketipin pwe ren kak mad. Pilen likou ko kohla
ia?
Ahnsou koaros me kotou kin mweridi, nan sahpw
akan kin wisekesekala. Ma kotou laud kin mweridi, ah nan pahd
akan kin dirada oh wiahda peden pihl. Peden pihl kan kin kak madada
mwurin ahnsou kis ma ketipin kelail mie. Ia wasa me pilen peden
pihl kan kohla ie?
Pihl me kitail kin kalapw kilang wia mehkot me
pil. Pihl pil kin kak wiahla kisinieng (water vapor). Pihl me
madadahsang nan peden pihl kan wiahla kisinieng. Pihlte nan wehwe
kitail ahpw sohte kak kilang. Ekei ahnsou kitail kak kilang pihl
ni e wiahla kisinieng. Ahnsou me pihl kin karakarala oh pwoil
iei ih ahnsou me pihl kin wiahla kisinieng. Engin pihl me pwopwoil
iei ih pihl me wialahr kisinieng.
Ma pihl kin karakarala ah e kin wiahla kisinieng.
Pihl pil kin kak wiahla mehkot me kekeluak ma e inenen lomwulomuiurla.
Ia eden pihl me lemulemurla oh wiahla mehkot
me kekeluak?
Pihl kin lemulemurla oh kin kekeluakala. Kilel
pwukat kasalehda pihl ni e kin kekeluakala.
Mehnia kilel me kasalehda pihl ni e pil?
Mehnia me kasalehda pihl ni e wiahla mehkot
me kekeluak?
Mehnia me kasalehda ni e wie kisinieng?
Mie pil soahng kei me pil. Duehte pihl, soahng
pwukat pil kak wia mehkot me pil, mehkot me kekeluak, oh pil mehkot
me duehte kisinieng.
Dahnge Me Peipeseng Nan Pihl
Idipada ehu kep en rensed kowe eri kiong pahn
ketipin. Ieremen ke mweidohng kotou de mwerehng loahle. Dahme
pilen kepo pahn wiahla?
Pihl me kin wiahla kisinieng kin kohkohla nan
wehwe. Soahng koaros me kin peipeseng nan pihl kin luehdi. Pihl
me mi nan rensed kin madada mah e karakarala. Soahl me mi nan
rensed kin sohte kak iang wiahla kisinieng. Soahl udahn pahn luehdi
mwurin pihl me mi nan rensed koaros e pahn wiahla kisinieng.
Sukehda ehu kep en pihl kowe eri kiong pahn
ketipin. Dahme pihlo pahn wiahla? Suke me mi nan pihlo pahn pil
iang wiahla kisinieng? Ia wasa me ke pahn diar ie suke me peipeseng
nan pihlo ma pilen kepo wiahla kisinieng?
Karakar pil wia ehu variable. Pihl kin mwadang
wiahla kisinieng ma karakar kin laud. Mehnia me karakar, karakar
en kisiniei de karakar en ketipin?