written by Chirano Cheipot
drawings by Gué

EEN MII SINEEI PWE EKKEWE KÚÚ . . .

Unusen manaweer raa chék nónnómw nón sáát nge esapw iir iik. Iteiten ruu ika únúngat minich raa tuutá woon sáát pwe repwe ngasangas. Iir mii toongeni apweisenó nón úkúúkún wonuu minich resapw ngasangas.

Mii pwan wor seningeer. Pwan ekkewe kúú raa men fókkun rongosich ngeni mettóóch nap seni kiich aramas.

Rese toongeni tini pwonnen mettóóch nge aar neni mwéngé aa men fókkun mwúrinné.

Pwan iir raa men fókkun meefikkáeei pwichin akkar.

Ier wonuu ina ierin mii wátte (adult).

Mii wor eew pwaang wóón mékúreer raa toongeni méngúúngú non.

Arapakkan epwe fen toori ipwúkú niir. Rese toongeni aar repwe núúnúúw eneer mwéngé. Raa chék supw eneer mwenge wóón niir kewe iwe raa okupaanó eneer we.

Raa men fókkun túmwúnúfi-chi nééúr kewe kúkkún. Ewe wesewesen inenap nupwen epwe ne néúnéu iwe aa finaatá emén me neeiin chienan kewe kúú pwe epwe fiti ne túmwúnú néún we kúkkún.

Fókkun iir raa men mwochen aar repwe nónnómw nón mwiicheich. Rese fókkun mwochen repwe ánááménúnó. Pwan iir mei tipeewffengen ne mwéngé, onnut are fen pwan pwusin túmúnú ffengenniir seni sókkopaaten afeiengngaw mii tooriir.

Iir mii pwan toongeni fóós nge esapw usun ngiingiin aach kapas pwe ooch sókkun ngiingi raa toongeni fééri pwe chieneer kewe repwe weewe reen. Áweewe, reen aar ettik are ngúúngú.

Rese pwan toongeni fiiuffengen neefiineer wóón eneer ika neenieer. Fókkun iir mii pwan asamwonu are suufeniiti pwisin chieneer kewe kúú.

Fáán chómmóng raa pwan ánisi ekkewe chóón attaw nupwen aar attaw.

Nupwen emén neiir aa kúna samwaaw iwe raa fókkun pwan túmwúnúú. Áweewe, ika pwe ewe mii samwaaw ese tawe aan epwe tuutá reen aan epwe mwo nó ngasangas, iwe ekkewe ekkóóch raa feitto iwe raa ánisáátá. Raa tuunong fáán péún toori raa nuukiietá wóón sáát pwe epwe nó ngasangas.

Iir mii toongeni kúna ia repwe nó ia ika raa nómw nón kiroch are anónnóón.

Nupwen raa nómw nón anónnóón iwe raa ettik. Iwe úngúúngún ewe ettik aa fetán nón sáát toori aa pwureei ika opuu ooch mettóóch. Ekkewe kúú iir mii chék toongeni meefi iká sineei meet ewe úngúúng ee pwureei ika oppuu pwokiten nupwen ewe úngúúng ee niwinsefáániti ewe kúú mwúrin aan pwureei ika oppuu ooch mettóóch. Iwe ewe úngúúng aa toongeni ámeefi ngeni ewe kúú meet we ewe ngúúngú ee pwureei iká oppuu are wátteen iik, waa, ooch are pwan ekkóóch sakópaaten mettóóch mei nómw nón ewe sáát.

EPWE FEN IFA ÉÚKÚÚKÚN TIPÁCHCHEMEN EKKEWE KÚÚ?

Tipáchchemen ekkewe maan mii fókkun weires aach sipwe éúkú sesseinóón ekkewe iir mii nómw non sáát. Ekkewe sókkun tees sia ngeni aramas mé mwongki ese fókkun pwan túúfich ngeni ekkewe kúú. Aar káeé mii pwan sókkónó.

Áán ekkóóch aramas káeé ngeni tupwuwen mékúren ekkewe kúú, raa sineei pwe ewe tupwu nón mekúreer mii fókkun wátte. Sesseinóón ewe eew kinikin mé nón ewe tupwu ee awora aach túúfichin káeé. Ina pwopwun sia toongeni apasa pwe ekkewe kúú iir mii tipáchchem.

Pwan eew esissin sia toongeni apasa pwe ekkewe kúú iir mii tipáchchem, pwún reen aar napanap are féfféérúúr. Áweewe, ekkewe kúú raa men fókkun mwochen urumwmwot. Sia fókkun núkúúw pwe nupwen emén maan epwe fééri ooch sókkon urumwmwot iwe sia toongeni apasa pwe mii wor pwopwun aan fééri ewe sókkun. Weeween pwe ekkewe maan mii wor aar ekiek mé mwen aar repwe fééri aar kewe urumwmwot.

Chómmóng sókkopaaten urumwmwot kúú raa fókkun fééri. Iir mii pwan káeéffengen me chiechieer kewe kúú. Nupwen aar káeé aar kewe urumwmwot iir mii pwan mwittir sineei. Raa men fókkun chófó nón aar kewe urumwmwot. Iir mii toongeni urumwmwot nón esópw are fen nap seni esópw awa. Ekkeei mettóóch meinisin sia toongeni apasa pwe esissinnan pwe ekkewe kúú iir mii tipáchchem.

Fáán chómmóng aramas raa pwan toongeni urumw-mwot ngeni ekkewe kúú. Ekkewe kúú raa pwan toongeni kútta pwúngún ekkóóch mettóóch mii weires. Pwan ekkeei sókkun napenap áán ekkewe kúú aa pwááraatá pwe iir mii tipáchchem.

Nón eew fansoun mii wor rúémén scientists raa chuuri pwan rúémén ekkewe kúú nupwen aar urumwmwot ngeni emén noput. Raa fókkun mweteri efiiewu me nón pwangan we. Ese fókkun toou. Ewe noput aa amwmwéchúnó wóón ekkewe faaw.

Mwurin emén me neein ekkewe kúú aa sáá nó toowaaw iwe aa niwitto nge aa uweei emén iik mii máá. Iwe aa kan echimwaanong nón ewe pwang reen ewe noput. Ewe noput aa kúna ewe iik iwe aa toou pwún itá epwe ne angeei ewe iik nge ewe emén kúú aa mweteri iwe nukiietá wóón sáát. Ewe kúú aa nukietá mwurin aa moneenó iwe raa pwopwutá ne urumwmwotiiti ewe noput.

Fókkun iir mii túmwúnúfiichi néúúr kewe are fen pwan suuféniiti chieneer kewe. Pwan ekkeei sókkun esissin aa pwááraatá pwe mii fókkun wor reen ekkewe kúú túúfichin ekiek. Iir mii fókkun tipáchchem.

Pwan fáán chómmóng kiich mii pwan kúna ekkeei sókkun napanap reen ekkewe ménún neeman chóówe áán konaak me pwan ekkewe ekkóóch.

Kúú mii pwan wor reer túúfichin aar repwe sineei are meefi mettóóch. Iir mii fókkun éucheaani ekkewe kúkkún. Nupwen emén neeiin ekkewe kúú aa máánó iwe raa fókkun neetipengngaw.

Raa chék fókkun pwenniifetáneei are pwan fééri ekkóóch sókkun ékúrang: ettik ika ngúúngú. Eei sókkun aa pwááraatá pwe mii wor reen nóniinen are neetipeta. Iir mii pwan toongeni échúnónó rese toongeni mwéngé nón fituuw ráán.

Nupwen aar nómw nón osukosuk pwan iir mii tumwúnúwffengeniir pwún ete chómmóng chóón osupw-pwang. Áweewe, nupwen aa púng eew pakútang aruur, iwe iir raa fókkun cheecheefetán ne kútta are mii wor chóón feiengngaw me neeiir. Ika pwe mii wor neeiir aa feiengngaw iwe raa fókkun ánisi ewe mii feiengngaw reen meet repwe toongeni kinamwmwe reen.

Wátte ika fen pwan nangattam fansoun áán emén epwe káeé ngeni usun napanapen ekkewe kúú. Mii towaaw fesen neenien kúú nón fénúfaan are fen nón sáát. Sipwe chechchemeni pwe manaw nón sáát e kon weires nap seni wóón fénú. Ese mwáán seni ekkewe kúú repwe toongeni áiti ngeni kiich aramas usun meet mii fis are fen meet kókkóótun nón ewe sáát.

Ekkewe Kúú Raa Amanawa Johnny

Nón ekkóóch fansoun fáán chómmóng ekkewe ménún neeset raa amanawa ekkóóch aramas aa tooriir osupw-pwang me nón sáát. Sipwe áweewe reen emén feefin nón ewe ier 1977. Arapakkan epwe máánó pwokiten aa mwo seni ewe siipw ee fiti. Fókkun ii chék cheen emwmwan sor manaw me neiin chóón ewe siipw. Nupwen aa mammaan nón ewe sáát aa fókkun núkúú pwe ese wor mwo eew anen aan epwe manaw. Aa fókkun núkúú pwe epwe chék máánó nón ewe mataw. Nón eew ráán e chiwen pappas nge aa meefi ooch mettóóch aa nómw fáán muárin. Tittipan chék nge emén pókó, nge esapw pókó pwe emén wátteen pwáápwá. Ewe pwáápwá aa fókkun achchékú ewe feefin nón úkúúkún 3 ráán pwan 3 pwiin. Ewe pwáápwá aa nukiinukii ewe feefin toori aa kúna pwan efóóch siipw. Nupwen raa arapakkan ngeni ewe siipw iwe ewe pwáápwá aa tuutiw nón ewe sáát pwún aa sineei pwe ewe feefin epwe ne fiti ewe siipw. Chóón ewe siipw raa cheeri ewe feefin nukiietá wóón ewe siipw. Ewe feefin aa sineei pwe ewe pwáápwá aa amanawa.

Pwan iei eew pworous usun emén áát aa pwan manaw reen eew mwiichen kúú. Eew fansoun eei áát aa fiti efóch siipw iwe nupwen aa ta waar we siipw iwe eei áát aa turuseni. Ewe siipw fengen me chóón kewe raa mááno tiwenóón chék eei áát pwún aa chék tur me mwen aan epwe mwootiw.

Nupwen Johnny aa turuseni ewe siipw iwe aa pwan nukii efóch waan raaf. Epwe fituw awa mwurin iwe aa meefi pwe waan we eppi aa mwékútúkút. Aa fódkkun niwokkus, ese chiwen sineei meet epwe fééri. Aa fókkun chómmóng sókkun ánean are anchaang aa nómw nón mékúran. Aa chemeni ekkóóch pworous ekan rongorong nupwen aan kúkkún, pworousen ekkóóch aramas raa pwan nómw nón eei sókkun osukosuk ii mii nómw nón. Iwe nge raa feiengngaw reen chowe áán pókó.

Aa fókkun áneán pwe amwo itá aa fókkun wátte waan we pwe epwe mwan ekis akúkkúnaanó aan we niwokkus. Aa fókkun pwopwuwetá ne chechchech reen aan noninen are niwokkus. Aa pwan ekis nangattam aan we pappas iwe aa kan pwan ekiek. Epwe meet namoten áái eei niwokkus nge iká pwe aa iei usun fetanin pwe úpwe ne má iwe pwan meet áái pwúúng epwe eppeti. Meni epwe fen nómwotmwáán niwokkus mwáán áái úpwe fen ekiek reen meet úpwe feeri mwen aan epwe fis ngeniei ooch mettóóch.

Aa chimwetá iwe aa kúna ekkóóch kúú raa chék pwepwpweni fetáneei chék waan we. Onowe kan Johnny ese fókkun núkúnúk ika epwe meet kewe aa kúna are iir mii kúkkúk are meet, nge mii chék sineei pwe esapw iwe usun pókó. Aa fókkun atona-fichiir iwe aa sinneniir pwe iir kúú.

Aa pwan ekis kúkkúnúnó aan Johnny we niwokkus are nóninen. Aa pwan ekis akaséesé. "Epwe meet namoten áái eei ápáchikichik nge ekkeei maan rese toongeni ninni aramas." Mii wor eew kachito Johnny aa katon me nupwen aan kúkkún, kachitoon kúú ina mine ese chiwen wor aan tipemwárámwár.

Eei kachito ee chemeni, kachitoon efoch siipw itan Santa Anna nupwen aan taa nge mii chómmóng ekkewe kúú ee kuneer me arun ewe waa nge rese mwo afeiengngaweer. Aa sinei pwe kúú raa men toongeei aramas.

Ekkewe kúú arun wáán Johnny we raa chék fókkun pwúra fetáneei waan we. Fókkun chómmóng meet raa fééri pwún raa chék pwan sá fetán únúkkún are pwan fééri ekkóóch ékúrang (ettik, etc.).

Emén me neeiir aa pwan afanatá pwéétún we wóón wáán Johnny we, usun itá nge ii mii miriit. Ewe emén aa pwan tuutá iwe aa chék atona Johnny. Ese mwo nge pwepwenenó nge ewe pwiin kúú raa fókkun piitá arun wáán we.

Usun itá nge repwe ne kan pworous ngeni onowe kan Johnny. Johnny aa kan fókkun takirikir ngeniir.

Ese fókkun chiwen wor áán Johnny nóniinen are niwokkus pwún aa sineei pwe aa wor chienan nón ewe sáát. Aa kan pwisin kapas ngeni. "Esapw iir aramas rese mwo pwan ánisiei iei nge úwa chék afichiir pwún raa nónnómw reei." Aa sineei pwe meet kewe ekkewe kúú rekan fééri ngeni aar chék apwaapwa ngeni. Aa kan pwan pwusin ekieki. Usun ita nge únómw nón eew kiroch nge ekkewe kúú iir eew nam mii saram reei.

Aa fókkun sópósópónó chék áán ekkewe kúú mwochen urumwmwot ngeni Johnny. Nupwen Johnny aa pwáátá pwe aa pwiniti úfan we pwe epwe kan apwasa, ekkewe kúú raa fókkun chimwetá pwún raa chék nennengeni Johnny. Usun itá nge iir mii weeweiti meet we Johnny epwe ne féeri.

Nupwen áán Johnny pappas iwe aa kúna ekkóóch fóchun mwúúch. Aa angeei iwe ni ngeni aan we angkisif iwe pwénuuw ngeni úfan we sééch iwe aa mwan sór chúnong faan.

Johnny aa ekis aséésé fáán núrún imwaan we ee fééri. Nupwen aa pappas ese mwó chiwen sineei ia we aa nómw ia. Nón eei atun onowe kan Johnny aa pappas nge ese mwo fen pwan meefi aan echik are kaaka.

Waan we aa kan chék chewenewen fetán pwún nón eei ráán aa men fókkun ráán ééch. Nupwen aa kan mwaroro fetán aa kan pwan chemeni nupwen áán inan we kan amwaúchúúchú fetáneei ne kúkkúnún we. Aa pwan kan sússúnútá pwún aa kan kaaton ekkewe kuchu me ewe mataw aa kan pappas nón. Aa fókkun ménnúkaanó pwe ii mii nómw nón eew osukosuk reen aan chék mwaarenó reen chienan kewe kúú.

Nupwen aa kókkóón aa meefi waan we pwe aa chechchech. Aa pwáátá ekis mairú pwún tittipan chék nge aan tan. Ese fókkun núkúnúk are meet ewe aa fis ngeni nón ewe fansoun. Mwúrin aa kúna meet pwópwún.

Fémén me neeiin ekkewe kúú raa kan pwusseei waan we. Úkúúkún mwuttirin waan we áán ekkewe kúú pwusseei ee fókkun mwuttir seni áán emén aramas epwe á.

Johnny aa chék fókkun atoneer iwe aa kúna pwe waan we ee fen mwuttir seni neepwopwutáán aar pwura are pwusseei. Aa fókkun wetin ekieki epwe meet we ekkewe kúú raa pwan fééri. Tittipan chék nge pwan eew aar urumwmwot.

Mwurin aa pwan sineei pwe esapw aar urumwmwot ewe pwún aa kúna pwe ekkewe kúú rekan ekkesiiwin-ffengen. Fókkun chómmóng ekkewe kúú arun waan we nge nupwen aa toowú emén me fáán ewe waa iwe emén aa pwan toonong pwe aa siiwini.

Johnny aa chék attoneer, "Epwe ineet repwe úkútiw me pwura wáái eei?" Johnny aa pwan pwisin apasa. Aa kúna pwe ekkewe kúú mii chék sopwosopwonó aar we napanap rekan ekkesiiwin ffengen ne pwusseei waan we. Áán Johnny éukúúk reen fátánin waan we ina epwe úkúúkún 5 miles nón eew awa. Ii ese pwan sineei ia waan we ee sáánó ia.

Nupwen aa kúna ewe akkar pwe aa tupwutiw iwe aa sineei pwe ekkewe maan raa feffetánin notow. Nón ei atun Johnny aa ekis meefi aan weires reen aan we kaaka pwún aa fókkun pwasakkaa me nón awan. Ese kon nien meefi aan echik reen aan we kaaka. Are mwo e mwan wor ekis mwéngé iwe nge meni esapw toongeni eni pwokiten aa fókkun weires reen aan we kaaka.

Nupwen áán ewe akkar epwe ne tupwutiw, aa men fókkun ningééch aroppeinen reen ewe akkar pwún aa men fókkun sókkopaat énúwan. Ekkewe kúú rese fókkun kéúúnó ne pwusseei ewe waa. Johnny aa men fókkun efich ningééchún nón ewe sáát reen merefii-fiin pwunan ekkewe kúú me nón ewe pwinin pwan fiti tinen ewe maram me ekkewe fúú. Aa kan pwan pwisin anchaangei pwe ese mwáán mii wor meet pwopwun áán ekkei kúú fééri eei sókkun napanap.

Aa kan pwan pwisin áneán pwe amwo ekkewe kúú raa fen núki ngeni féénú. Epwe meet pwopwun eei ekkeei kúú raa toongeni asonopaanó aar fansoun ne fééri chék eei sókkun nón fitu ráán are pwiin.

Aa napengeni áán Johnny kókkóón chék pwokiten aa fókkun meefi aan kaaka. Pwokiten aan ese méúr nón ewe pwinin usun itá nge ewe pwiin aa men fók-kun tam. Ese fókkun chiwen pós reen aan pwichikkar reen pwichin ewe akkar. Aa kan resin pwénúú ngeni kamwen úfan we nge itá meet namwotan nge ese fókkun tawe. Nón eew fansoun aa pwan kan sússúnnúta wóón waan we nge aa kúna ekkóóch raa sáá fetán neein ekkewe fúú me ewe maram. Aa pwan kan ánéán mwán chék  "Amwo itá e wor aramas nón ekkewe mettóóch fáán nááng pwe repwe sór kúnaaei."

Arapakkan epwe ne pwan tupwutiw ewe maram, aa fókkun pwan merefiifi chék nón ewe sáát reen ekkewe kúú raa pwan mwetefetán chék arun waan we.

Nupwen aa fókkun kirochunó, Johnny ese fókkun chiwen kinamwmwe reen aan resin anamaanó aan we kaaka. Johnny ese kon efich neepwin mwen ne ráán.

Aa pwan kapas mwááninó chék. "Amo itá úwa fen ún ekkóóch mettóóch mii patapat." Johnny mii sineei pwe aramas iir mii toongeni manaw nón fituw ráán nge resapw ún konik. In mwo nge aa fókkun chék weires.

Nupwen aa kan pwan kúna chienan kewe kúú iwe aa pwan sarenó aan kewe weires meinisin. Ekkewe kúú rese fókkun fangetá ne nuuki waan we, ina mine aa fókkun núkúúw pwe ekkewe kúú repwe nuuki ngeni fénú.

Ina epwe fókkun únúmweiráán nge aa kúna eew fénú. Ese fókkun núkúúw are fénú are kuchu. Mwurin aa sineei pwe esapw kuchu pwe fénú.

Aa fókkun attonafiichi iwe aa núkúúw pwe esapw kuchu pwún aa kúng ooch mettóóch mii pweeni ewe fénú mii pwechepwech. Ewe mettóóch ee kúna pi. Pwan mwurin aa pwan kúna ekkóóch irá. Ese mwo pwepwpwe-nnenó nge aa kúna ewe ooch a pweni ewe unusen fénú. Wesewesen ii aa fókkun pwaapwa nón eei fansoun aa kúna are núkúúw pwe fénú ewe.

Ooch mettóóch aa pwan toonong nón áán Johnny ekiek. Aa ekieki pwe meni ese wor aramas wóón ewe fénú. Mwurin aa kúna eew étúwét a etútá me nukanapen ewe fénú.

Johnny aa pwan pwisin kéétá. "Nupwen sia kúna eew étúwét me ekis iwe esissinen pwe mii wór aramas." Aa fókkun ánéán pwe amwo itá aa fen únúmi ekis kónik, pwún ese muáán epwe chék wór aramas wóón ewe fénú.

Ina epwe chék fituuw kilometer towaawan ewe fénú, nge ekkewe kúú raa nikiti ewe waa pwún raa kútta nóómw mwóóch repwe toonong pwún rese toongeni toonong wóón ewe ooch.

Nupwen ekkewe kúú raa kúna ewe mwóóch iwe raa niwinsefániiti Johnny pwún raa pwan núki ngeni ewe fénú. Johnny aa kúna ekkóóch waa, aramas, pwan iimw nge ekkewe aramas raa chék witi meet ewe Johnny epwe ne fééri.

Ekkewe kúú raa chék apareni pwe resapw chiwen toongeni toonong pwún aa maat, iwe raa nikiti pwún raa niwin. Johnny aa fókkun netipengngaw pwún aa mwochen apasa ngeni ekkewe kúú aan kinissou nge ese fókkun tawe.

Aa chék achoochootiw nón ewe sáát iwe aa eitietá péún pwún aa kapwong ngeni ekkewe kúú. Mwurin aa achoocho ne fetán ngeni ewe fénú. Usun itá nge ese sine fetán pwún aa fókkun máán neemataw .

Johnny ese fókkun kinamwmwe pwún ese wesewesen ngeni ekkewe kúú aan kinissou. Nge itá epwe feteei, nge ekkewe kúú raa nó neemataw pwún ina wesetán fénúweer.