PDF version (2.52m)

MELE KA RE MELAWE ILA RE MELAWE
BE YAGIIRE SEMWEEIU

Picture

written by Marcus Rosario & Chirano Cheipot
translated by Tino Uolai
illustrated by Wren

TABLE OF CONTENTS

Mele Ka Re Melawe Ila Re Melawe Be Yagiire Semweeiu
1.
Maaliu Re Melawe Nge Re Mase
2.
Mary Ye Tipeli Be Ye Be Guila
3.
Ifa Ssengali Yare Subu Meimei?
4.
Metta Re La Toulape Kayeeru Iyange?
5.
Semweiu Organisms Re Tepangiire Semweiu Organsims
6.
Yaremate Re Mwongo Me Reeli Environment

Gachiuliu Goalongo
7.
Yooro Germs Reeli Nngiusiu
8.
Gammweleli Rebugotashe Me Maareyerashe
9.
Yooro Germs Reeli Fanigate
10.
Gashiuwaare Laango

Remwosuwe Re Gafile Mele Ka Ye Be Mwaashiu Buutogo
11.
Mele Ka Ye Buutogo Me Reeli Taati Me Faliuwe
12.
Yaare Melawe Remwosuwe
13.
Ye Toaro Tefaali Iga Ye Be Moa
14.
Si Be Bale Gammweleere Mele Ka Re Melawe Igela

Evidence Reeli Mele Ka Ye Suuweli
15.
Mele Ka Re Be Interact Ila Seewe System
16.
Kabiungiuliu Yashe Be Giula Evidence
17.
Metta Mele Ye Be Weli Iga Ye Be Suuweli Seewe Variable
18.
Solids, Liquids, Me Gases
19.
Mele Ka Ye Gale Piulo Lecheoliu

1
Maaliu Re Melawe
Nge Re Mase

Picture

Picture

Ye toulape matemetali mele ka ye melawe ilegili biuleiu. Lani ruumwu yei ila yooro Yaremate iyange. Nigetame ila yooro matemetali maaliu me waliuweiu iyange. Lecheoliu me letteti ila yooro iige lyange. Ilegili mele ka ye melawe nge si gale seoriu be organisms. Geele seewe organism?

Picture

Ngoa. Giishe ila organisms. Yaremate ila organisms. Fitemaliu yaremate lani ruumwu yeele? Pangiire. Fitemaliu usele igaale? Pangiire.

Ye mmwele le si be paangi nepali semate me semate organism me seebiuleiu. Nepali semate organism seebiuleiu ila si gale seoriu be population.

Picture

Ye mmwele le si be paangini maliugeo ka re gale biitage masiuriu shiuliu waliuweliu nibongi.

Ye bale mmwele si be paangini bulage me nibeliu.

Picture

Ye mmwele le ye be toulape matemetali organisms seebiuleiu. Semate organism nge iyaagi lago yaale population. Ye bale mmwele le si be paangi nepali populations.

Picture

Gai piipiiye ngeoliu yeele.

Gai paangini lippirafe kaale.

Gai paangini snails kaale.

Gai paangini bulage kaale.

Mary me John ha re so paangini mele kaale.

Mary ila ye sa fatogi nepali lippirafe kaale.

Mary ye sa bale fateogi nepali snails kaale.

Mary ye sa bale fateogi nepali bulage kaale.

Ye pashe nepali mele ka Mary ye fateogini?

Picture

Johnny ila ye fateogini nepali semate me semate organisms kale.

Picture

Ye pashe ngali Johnny nepali mele kaale?

Meneele ila seew praph.

Picture

Iyeele ila bale seewe graph.

Picture

Graphs kaale ila re tai gaffitegi.

Bale seewe praph meneele?

Ngoa. Ye toulape matemetali graphs.

2
Mary Ye Tipeli Be Ye Be Guila

Picture

Picture

Mary ye tipeli be ye be piipini semweiu meimei. Mary ye sa iseli longo setabo wiishi lani seewe biriife. Ye sa logo yee ye la sebongi. Igela nge ye sa yoro meimei lani biriife we.

Picture

Mary ye sa iseli longo wishi we me meimei kawe lani seleo leo. Seige iire meimei kaale.

Mary ye sa foori seewe graph. Iyeele iiye graph la ye foori.

Picture

Nepali population reere meimei kawe woali saante ila seige. Metta mele go mangiiye nge ye be weli ngali mele kaale?

Picture

Mary ye sa piipiiye leo we yaale, Raaleiye ila Gariuwerane. Ye sa fitemaliu meimei kawe?

Mary ye sa fateogi nepali meimei kawe. Ye pashe nepali mele Mary ye fateogi?

Raaleiye ila Galimerane. Mary ye sa bale piipiiye leo we yaale, Paangini meimei kaale.

Picture

Mary ye sa bale fateogi nepali meimei kawe. Ye pashe nepali meimei ka Mary ye fateogi?

Picture

Yeebe. Mary ye tal paangini semweiu meimei kawe. Fitemaliu mele ye tai paangini?

Population reeli meimei kawe ila ye sa feffarigiti lago. Igela nge re sa seliige me semaliu.

Metta faale?

Picture

Semweiu meimei kaale ila re sa laiuleiu. Igela ila re sa toulape lago meimei kawe. Ye toulape gelaare meimei kaale. Iwe nge ye bale yoro yangi ye re nngesaagili.

Raaliye ila Sebaato. Mary ye sa bale piipiiye leo we yaale, Fitemaliu meimei ka lani leo ye yaali Mary?

Picture

Mary ye sa fateogi tiwe nepali meimei kawe, Ye pashe nepali meimei ka Mary ye fateogini?

Picture

Mary ye sa gammwele yaale paapa igela.

Population reere meimei kaale ila ye sa bale farigiti lago. Re sa faaige me wolomaliu igela.

Metta faale?

Picture

Ye toulape gelaare. Ye bale toulape yangi ye re nngesaagili. Iwe nge ye toaro usele ye ye be gangiire. Ye tai bale yoro ligesuburaara ye ye pwale liire.

Picture

Usele ila re gale mwongo meimei. Usele ila yaare predator  meimei.

Picture

Ligesuburaara ila re bale gale mwongo meimei. Ligesuburaara ila bale yaare predator meimei.

Picture

Lalowe nge faaige me wolomaliu meimei lani leo yeele.  Iwe nge Mary ye sa iseli longo usele yeele lani leo yeele.

Re sa fitemaliu meimei kaale igela? Paangini.

Picture

Lalowe                  Raaleiye

Metta mele ye gale foori population iga ye be yoro predator?

Re toulape lago meimei kawe?

Re taai toulape lago meimei kawe?

Picture

Rioichy ye tipeli be ye be piipi meimei. Ye sa iseli longo seige meimei lani seleo leo.

Rioichy ye iseise mwongo lani leo yeele?

Picture

Yeebe. Ye toaro gelaare meimei kaale mwongo. Metta mele ye be weli ngaliire meimei kaale?

Ye sa seewe lago wiiki igela.

Picture

Meimei kawe re sa mase.

Metta mele re mase meimei kawe lyange?

Piipini organisms kaale.

Metta mele semate mele kaale ye gale mwongo?

Picture

Ye be mmwele le semate mele kaale ye be melawe iga ye tewai mwommwongo?

3
Ifa Ssengali Yare Subu Meimei?

Picture

Picture

Meimei shoabuto ila re gale siugiuniu. Mele ka siugiuniure ila ye paashigishigi. Ye gale meele shagiu be si tewai werini.

Ye gale saro ssiuyelai lago siugiuniu kaale nge ye sa weli lago ulunuure. Re sa mile lago iilo (larvae).

Picture

Iilo (larvae) ila re gale mmwagiutiugiutiu fetale. Re tappili mwaate. Ye tewai yoro gelaare nge re be mase.

Mwirile lago nge ilo kawe re bele suuweli ngali pupae.

Picture

Pupae ha re tai gale mmwagiutiugiutiu. Iwe nge re chefasiu tangi larvae.

Lani pupae kaale mele re so logo meimei kaale iyange. Ye tewaai ssiuyelai nge ye bele gola yatoli yare gattewa pupae kaale.

Picture

Iwe nge re bele toowaiu meimei kawe.

Picture

Meimei ye siugiuniu, Siugiuniu ye sa suuweli be iilo (larvae). Larvae ye sa suuweli be pupae, Ye bele gattewa pupae nge ye sa mile be meimei.

Picture

Iyeele mele life cycle reeli meimei.

4
Metta Re La Toulape Kayeeru Iyange?

Picture

Picture

Meneele ila kapetali woali Yap. Igawe nge ye toaro kayeeru iyange, Semaliu mwaale mele ye mwaashiu gasini togo ruwouwe kayeeru, Go mangiiye be metta mele re foori kayeeru kawe?

Picture

Ye toulape mele ka kayeeru kawe re be gangini. Ye toulape meimei. Ye toulape laango. Iwe nge ye bale toulape mele ka semweiu ika re bale gale mwongo.

Picture

Ye toulape biuleiu ka re be logo iyange. Biuleiu ye semate maaliu ye be logo iyange nge ye melawe be ye gachiu ngali ila mele yaale habitat. Ye toulape waliuweliu. Ye toulape beliu ka yooro shaaliu iyange, Ye toulape habitat ka ye gachiu ngaliire kayeeru kaale me igaale.

Ye be yoro gelaare maaliu seebiuleiu nge ye gachiu biuleiu we ngaliire ila nge ye be yogo le re be laiuleiu. Kaveeru kawe re gale logo seewe shagiu. Male shoabuto we ye sa laiuleiu.

Picture

Kayeeru ila re gale logo welifeliuwe nge re gale siugiuniu lecheoliu. Mele ka siugiuniure ila ye paashigishigi. Iwe nge re gale toulape lani mele ka laniyeere le ye gale weeye yoa yare gale galigiligi fetale lecheoliu.

Siugiuniuliu kayeeru kawe ila ye bele logo lecheoliu. Lani siugiuniu kawe ila ye bele subu kayeeru gare tadpoles me iyange. Ye tewai ssiuyelai nge ye bele gattewa siugiuniu kawe nge tadpoles kawe re bele toowaiu.

Picture

Tadpoles ila ye gale yoro gaashiyeshiire. Re gale mwongo plants gare waliuweliu paashigishigi ka lecheoliu. Shaliu ka nibeliu ila seewe habitat gachiu ngaliire kayeeru.

Ye tal gale ssiuyelai nge ye bele subu pecheere tadpoles kawe. Iwe nge mele kawe gaashiyeshiire ye bele tettoaro lago.

Picture

Iwe nge re bele gale biitage nngase. Gai weri seewe kayeeru kaale le ye sa biitage pwa be ye be nngase?

Iyeele mele yaale life cycle kayeeru.

Picture

Gai weri ilegili tettani yale subu togo kayeeru me igaale?

Ue; a fotpiwe; agp raago me mwirili yare buutogo kayeeru kawe nge ye sa toulape lago mele ka ye weli. Re sa toulape lago igela. Ilegili biuleiu nge si ya weriire me iyange.

Picture

Igawe nge ye toaro kayeeru. Igela nge ye sa yoro liuweniu bulage. Ye sa yoro liuweniu waliuweliu. Iwe nge ye sa toulape liure lecheoliu.

Igela nge re sa toulape gemaase, Metta mele re la toulape lago iyange? Metta ye la ttirili farigiti lago yaare population iyange?

Picture

Ye farigiti algo yaare population be igawe yooro sileere me temaare. Iwe nge mele we sileere me temaare re sa laiuleiu toulape tiwe kayeeru.

Iwe nge re bale toulape lago be ye toulape gelaare. Ye toulape gelaare laango. Ye toulape gelaare mele ka laiure. Ye toulape mele ka re gangini me lecheoliu. Ilegili yaato nge yooro shagiu gelaare.

Picture

Iwe yaare population ye sa feffarigiti lago shagiu.

Ye bale gachiu laniyeere. Yooro biuleiu ka re gale mwalo iyange me liuweniu waliuweliu. Yooro laniyeli yaare siugiuniu. Ye gachiu yaare habitat. Yaare laiure habitat nge ye bale gachiu.

Picture

Iwe yaare population ye sa feffarigiti lago shagiu.

Ye bale wairesi maliu ka re be liire kayeeru kaale. Ye meele shagiu be ye tewai yoro yaare predator. Ye toaro ige ka ye be gangiire mele ka laiure me lecheoliu. Ye toaro mele ye liniire mele ka laiure.

Picture

Iwe yaare population ye sa feffarigiti lago shagiu.

Ye tatiwegili population reeli gare maniu welifeoliuwe, maliu yaliyeli, iige, me yaremate nge ye be feffarigiti lago iga ye be yoro mele kaale:

-Ye be toulape mwongo.
-Ye be gachiu yaare habitat.
-Ye toaro predator le ye be liiye laiure.
-Ye be toulape laiure.

Lani sheogiu ragi ye fitouwe le kayeeru re mwaashiu buutogo nge yaare population ye sa farigiti gemase.

Picture

Yooro mele ka ye bale weli? Ngoa.

Welimmweli yare be buutogo kayeeru nge ye toulape gemase galuufe. Galuufe kaale re gale logo liuweniu waliuweliu.

Picture

Ye sa ssiuyelai yare logo galuufe kaale.

Ye toulape mele ka galuufe kaale re gale mwongo. Semweiu yaremate re seoriu be galuufe ye gale mwongo kayeeru.

Iga semate maaliu ye be gangi bale semate maaliu nge maliu we ye fitegi ila predator. Ila galuufe ye be mile be predator reeli kayeeru.

Gare semate maaliu ye mile be gani bale semate maaliu nge maliu we ye mase mele prey. Ila kayeeru ye be mile be prey reeli galuufe.

Picture

Metta semweiu predators le go giula?

Metta prey ka re gale mwongo?

Ye gale melawe predator iga ye be mwongo yaale prey. Re melawe ige farigikiti kaale iga re be mwongo ige ka ye chiile. Re melawe semweiu maliu yaliyeli kaale iga re mwongo mwaate. Re be melawe galuufe iga re be mwongo kayeeru kaale?

Picture

Tappili kayeeru kaale ila yooro siupe (poison) le ye gale logo woali tagiuriure le yooro laniyale. Ye gachiu kayeeru kaale reeli mwongo?

Picture

Yooro mele ye sa nngawe igela. Gare galuufe ye be mwongo kayeeru ila nge mali re be mase.

Kayeeru ila re gale ttirili toulape lago. Galuufe ila re tai gale ttirili toulape lago.

Picture

Kayeeru ila ye gale toulape laiure. Galuufe ila ye tai gale iyeli toulape laiure. Ye gale ssiuyelai nge re mwaashiu toulape lago galuufe.

Gare re gale sebiugiuwe (100) galuufe woali se, ewe faliuwe nge riuwangerasi (2,000) kayeeru, ila nge ye be kaile yale nngawe ngaliire galuufe iga ye be ligeige (50) iire mele re be mase nge limeige (50) kayeeru.

Picture

Ye be setabo niuwe me reere galuufe mele re be mase iga limeige (50) iire mele ye be mase.

Picture

Ye be gale setabo lago population reere kayeeru iga limeige (50) mele re be mase?

Gare galuufe re be mwongo kayeeru ila nge yooro mele ye be weli ngali yaare population galuufe kaale. Ye tewai siye le ye be toaro lago galuufe.

Picture

Metta mele gai mangiiye be yaremate re sa weri igela?

Picture

Yaremate re sa giula be ye sa tettoaro lago galuufe me woali faliuwe ka ye toulape kayeeru iyange. Re be faaragi yaremate igawe nge ye gale toulape galuufe ka re gale werni.

Picture

Igela nge ye sa wairesi le re be weriweri galuufe, Yooro mele ye sa well ngali yaare population kaale.

Metta mele ye sa weli me reeli yaare environment galuufe kaale?

Picture

Ye shiuweli toulape gelaare. Ye shiuweli yoro biuleiu ka re be logo iyange. Seewe shagiu mele ye suuweli. Metta mele ye sa suuweli me reeli yaare environment galuufe kaale?

Yooro mele ka ye be suuweli me lani seewe environment le ye be nngawe ngaliire semweiu mele ka re gale logo iyange. Geraamwo me seewe shagiu faurumile mele ye be suuweli nge ye gammwerage. Geraamwo me semate shagiu faurumile mele ye be well nge ye be yogo le yooro mele ye be weli ngali Population me biuleiu we.

Tatiwegili Poison gore siupe nge ye nngawe, Faliuwe yeele ila yooro poison le ye sa buutogo lyange. Poison yeele ila ye farigiti yale nngawe ngaliire mele ka re mwommwongo kayeeru.

Woali faliuwe yeele ila re mwaashiu buutogo kayeeru iyange, Kayeeru kaale mele re gasi togo poison reere galuufe kaale. Yato ye galuufe re be mwongo kayeeru nge re bele gangi poison lo nge re mase.

Picture

Mele ye mwaashiu weli me reeli yaare environment galuufe kaale ila poison we ye logo woaro kayeeru. Ila ye sa gammwerage kofali yaare population galuufe reeli kayeeru ka yooro poison woaro.

Ye be shiuweli mmwele le ye be shiuweli gachiu kofali yaare population galuufe kaale ? Ye be yogo le si be shiuweli weriweri galuufe woali faliuwe yeele rane kelaale ? Gore re bele rete lago galuufe reeli poison yeele?

Picture

Meneele ila si teogiula. Si teogiula gore re shiuweli toulape shagiu. Ye tai saro gachiu meneele.

5
Semweiu Organisms Re Tepangiire
Semweiu Organisms

Picture

Ilegiire organisms nge re gale mwongo. Lani mele food chain ila semate faurumile me iyange nge ye farigiti pilaale ngaliire ikela bale semweiu.

Picture

Ye be mwele le usele yeele ye be melawe iga ye tewai yoro maliu ka ye be gangini?

Gassemweiu yaato ila ye toulape mele ka re mwongo shagiu semate faurumile.

Ye yogo le taiyaawe re mwongo igeliwosho. Ye bale toulape mele ka ye bale mwommwongo igeliwosho. Giishe yaremate ila si bale gale mwongo igeliwosho.

Picture

Ye toulape food chain. Food chain kaale ila re bale gale tabotabo fengani. Re be tabotabo fengani nge ila mele si gale seoriu be food web.

Ye gale toulape lines gare yoa fetani mele kawe yoali ligesuburaara? Meneele ila seewe food web. Metta mele go mangiiye be si gale seoriu be food web meneele iyange.

Pagowe=

Picture

Metta mele go mangiiye be si gale seoriu be food web meneele iyange?

Iyeele bale seewe food web.

matecha=              ligeolawe=

yaremate=             shoo=

Picture

Metta ye gangi metta?

Yooro mele ka ye toulape mele ka re gale gangi?

Liu, ye bale yauteni seewe food web?

yaffi=                   gelaagu=

saari=

Picture

Metta ye gangi metta?

Re gale mwommwongo shoo geeshi me yaffi?

Ye toulape food webs. Seebiuleiu me lani seewe environment ge ye iyaagi lago yaare food web. Ilegili organisms nge re logo lani gasseewe food web. Laamwu re bale logo lani seewe food web?

Picture

Ngoa. Laamwu ila kayeeru me usele re bale gale gangi.

usele=                  laamwu=

kayeeru=

Picture

Lenamwo nge yooro food web iyange. Ilegili lago letteti nge yooro food web iyange. Liuweniu waliuweliu nge ye bale yaro iyange. Ye bale ila ssengali liuweniu taiite. Iwe nge seebiuleiu nge ye iyaagi lago food web iyange.

Picture

Ilegili waliuweliu me maaliu me semate me semate faurumile le re be logo shagiu seebiuleiu nge ila mele si gale seoriu be community. Lani lamwo ka yaashe nge yooro community iyange. Ye bale ila ssengali tati farigikiti kaale. Iwe me bale liuweniu taiite nge yooro community iyange.

Picture

Meneele ila seewe community. Metta semweiu mele ka yauteni community yeele? Ye logo iiya community yeele? Paangini organisms ka go weri me igaale.

Picture

Meneele ila seewe community. Metta semweiu mele ka lani community yeele? Ye logo iiya community yeele? Paangini organisms ka go weri me igaale.

Lani seewe community nge maaliu me waliuweliu me ilegili mele ka ye logo iyange nge semweiu nge yooro mele re mmwele iyange me reere ikela bale semweiu. Ilegili organisms nge yooro mele re mmwele iyange me reere ikela shiyelaare. Ye toulape faale mene ye iyeele ssengale iyange.

Picture

Lani mele food web ila semweiu nge re tepangiire semweiu reeli mwongo.

Picture

Semweiu organisms ila bale semweiu organisms mele re gale tepangiire reeli ffagili gelaare, Ige kaale ila re gale fiti getaleeye pagowe. Metta faale? Meni iga re tai tipeli be re be sipegili ffagi gelaare, Pagowe ila re gale mwongo taroporope. Pagowe ye be mwongo nge gofetili mele ka gane ye gale perete fetale. Ikaale mele ige kaale re gale mwongo.

Picture

Semweiu organisms re gale tepangiire semweiu reeli mwaalo. Semweiu usele ikawe re gaarawerawe le re gale mwalo woali sheoliu waliuweliu ka ye bale gaarawerawe. Metta semweiu mele ka re gale mwalo reeli waliuweliu.

Waliuweliu ila ye toulape organisms ka ye gammweleere. Semweiu maaliu re gale gake meni waliuweliu be ffetaare. Semweiu re gale ffoori ffetaare me shiuliu tage waliuweliu be meni mani wetettalo re te gangiire.

Picture

Iwe nge ye toulape bugs gare maliu ka ye gekerage fetale nipweliu le re bale gale logo reeli waliuweliu.

Picture

Semweiu ige ila re gale kliiliire bale semweiu iige. Ige paashigishigi kaale ila re gale mwongo me weligini ige farigiti yeele. Re bele gangini mele ka woali gini ige farigiti yeele. Ige farigiti yeele ye bele kliili gine. Ilegiire nge re tepangi fenganiire.

Picture

Faali seewe nge ige paashigishigi kawe re taai logo le yooro le ye sa liire gare gasiire lago. Metta mele go mangiiye be ye be weli? Toulwpali ige farigikiti kawe re sa bale shiuwe. Ikawe re mile tiwe ila ye taai gachiu ulunuure. Ige paashigishigi kawe ila ye farigiti pilaare.

Picture

Ye toulape matemetali gammwele ka organisms re gale foori fenganiiye woaro. Fitouwe mele ka go giula?

Organisms ila re gale gammwele fengani woaro. Gare yooro mele ye be weli ngali semate nge ye tewai siye le yooro mene ye pwale weli ngali ila semate.

Picture

Si be gammweleere mele ka re melawe. Ye gachiu iga ye be yoro semate me semate organism. Ye tai tipashe le si be liire lago semate organism. Iire ila re gale gammwele fengani woaro. Ye bale yoro yaare community.

6
Yaremate Re Mwongo Me Reeli Environment

Picture

Ye gammesaige mwongo. Mwongo ila ye gammwelegishe. Si be mwongo mwongo ka ye gachiu nge si gale ttirili farigiti lago.

Picture

Metta limouwe faurumile le go gale mwongo?

Picture

Semweiu mele ka gelashe ila ye buutogo me reeli waliuweliu. Waliuweliu ila re tumwulo me lani yaashe environment. Si gale mwongo semweiu mele ka reeli waliuweliu.

Semweiu mele ka gelashe is ye buutogo me reeli maaliu.

Picture

Seoriu biuleiu ye semaliu me semaliu maliu kaale ye gale logo iyange.

Metta mele maaliu re gale mwongo?

Picture

Semweiu re bale gale mwongo shagiu maaliu. Ige ka re farigiti re gale mwongo ige ka re chiile. Maliugeo re gale mwongo mwaate me maliu paashigishigi ka semweiu.

Metta semweiu maliu ka re bale gale mwongo maaliu?

Semweiu maaliu re gale mwongo waliuweliu. Maliugeo iwe ye gale mwongo mwaate me maliu paashigishigi ka semweiu. Iwe nge ye bale gale mwongo peraasi maiisi me shoo.

Picture

Siilo ye gale mwongo waliuweliu me maaliu?

Metta mele siilo ye gale mwongo?

Semweiu maaliu ila re gale mwongo shagiu waliuweliu. Karebau ila re gale mwongo shagiu bugori. Semweiu maliu yaliyeli kaale ila re bale gale mwongo shagiu waliuweliu.

Picture

Metta semweiu maliu ka re gale mwongo shagiu waliuweliu?

Metta mele go gale mwongo? Go gale mwongo waliuweliu? Ye buutogo mwongo me reeli waliuweliu?

Picture

Si gale mwongo waliuweliu me maaliu.

Picture

Iga si be mwongo maaliu me iige nge si bale mwongo mele kela iire re bale mwongo. Gare si mwongo taiyaawe nge si bale mwongo mele kela iiye ye mwongo. Metta mele ye gale mwongo?

Taiyaawe ila ye gale mwongo ige ka re paashigishigi.

Picture

Meneele ila ye weye shagiu seewe cheene.

Metta mele igeliwosho ye gale mwongo?

Igeliwosho ila ye gale mwongo waliuweliu ka letteti. Tappili meneele ila si gale seoriu be algae gare luumwu le gale melewe me woali woaho ka ye sa mase.

Picture

Igela nge sa lenaai lago cheene we. Iyeele mele si gale seoriu be food chain.

Ye toulape matemetali food chains. Iyeele bale seewe.

Picture

Metta ye mwongo metta me igaale?

Iyeele bale seewe food chain.

Picture

Metta ye bale mwongo metta me igaale?

Bale iyeele seewe food chain.

Picture

Metta ye bale mwongo metta me lani food chain yeele?

Metta shapili food chains kaale?

Picture

Algae gare luumwu ila waliuweliu gare plant. Tappili mele kaale gare green plants mele shapili food chains me letteti.

Plants mele shapili food chains me letteti. Semweiu plants kaale ila si tei gale werini be re chiile gemase. Maniu letteti ila re gale mwongo mele kaale. Iwe nge semweiu re sa mwongo ikela re gale mwongo plants. Iwe nge semweiu re sa mwongo ikela re mwongo ikela re mwongo plants. Ila, mena shapili food chains me letteti ila ye shapi me reeli green plants ka letteti.

Picture

Ye bale yoro food chain welifeliuwe. Ye bale shapi food chains me welifeliuwe reeli waliuweliu?

Picture

Meneele ila seewe food chain. Metta ye mwongo metta me igaale? Ye be mmwele le predator ye be bale mile be prey.

Iyeele bale seewe food chain me welifeliuwe.

Picture

Metta ye gale mwongo metta me igaale? Waliuweliu mele ye bale shapi ngali food chain yeele?

Iyeele seewe food chain le ye saro farimwosho. Maliugeo ye mwongo maliu paachigi kaale. Maliu paachigi kaale gare bugs re mwongo waliuweliu.

Picture

Ye chapi food chain yeele reeli waliuweliu paa higishigi?

Ye be mmwele le semate maaliu ye be mile be predator nge ye bale mile be prey.

Meneele ila bale seewe food chain me welifeliuwe.

Picture

Karebau ye mwongo bugori. Giishi si gake miiliki me reeli karebau. Si bale gake fitugo me reeli karebau. Waluweliu mele ye bale shapiiye food chain yeele?

Picture

Bale seewe food chain iyeele me welifeliuwe. Waliuweliu mele ye shapiiye food chain me letteti. Ye bale shapiiye me welifeliuwe.

Picture

Ilegili waliuweliu nge re tumwulo me lani environment. Algae me semweiu plants ila re tumweulo letteti me lecheoliu. Maai, bulage, wiishi, me bale semweiu waliuweliu ila re tumweulo me welifeliuwe. Peraasi me bale semweiu ila re tumeulo me bale welifeliuwe woali semweiu faliuwe. Faliuwe me shaaliu ila yauteni sheogiu environment.

Ilegili mele ka si gale mwongo nge ye buutogo me reeli environment. Si mwongo maliu ka re logo welifeliuwe ika re gale mwongo waliuweliu. Si mwongo ige ka re logo letteti. Ige kaale ila re gale mwongo mele ka gelaare le ye bale logo letteti.

Picture

Ilegishe lago nge si geogeo ngali environment gare giishe yauteni environment.

7
Gachiuliu Goalongo
Yooro Germs Reeli Nngiusiu

Picture

Picture

Albert ila ye sal temwaaiu. Ye tai gammesaige iga si be temwaaiu. Albert ila ye taai gachiu tipale.

Picture

Mele kawe maareyerali Albert ila re uru fetale nigetame. Albert ila ye logo niimwe. Ye sa kaile nngewali tipeli Albert.

Albert ila ye weri maselipige. Ye sa nngawe niferaale.

Picture

Metta mele Albert ye temwaaiu iyange?

Temwaaiu ye yaali Albert ila ye contagious gare ye masheragi le ye be bale pashe ngali semaliu. Contagious ila temwaaiu ka ye mmwele le ye be teo me reeli semaliu ye sal la bale pashe ngali semaliu. Temwaaiu yeele ila ye pashe ngali Albert reeli semaliu le ye garepa nge ye temwaaiu.

Picture

Picture

Temwaaiu ila ye be yogo le ye be teo me reeli semaliu ye sa lago reeli ila semaliu. Ye toulape temwaaiu ke ye contagious. Shoa temwaaiu ila ye be yogo le re be gappesha ngaliire shoa tai temwaaiu maase.

Ye be buutogo le semaliu ye be maselipige nge ye bele toulape shaniu bootile. Mele ka shaniu bootile ila yooro germs gare baikiinge iyange. Germs kaale mele ye gale gatemwaaiugishe.

Albert                                 shaniu bootile

Picture

Germs ila re paashigishigi gemaase le si tawerini.

Shaniu bootiire shoa temwaaiu ila ye be yogo le si be temwaaiu iyange. Germs kela iyange mele ye gale gatemwaaiugishe.

Picture

Albert ila ye temwaaiu. Ye feffage garepa mele mwangeyale. Ye be yogo le mele mwangeyale ye be temwaaiu?

Ngoa. Serane me mwirile nge mele we mwangeyale iwe itale Rosa ye sa temwaaiu. Shaniu bootili Albert mele ye gatemwaaiuwe Rosa igawe Albert ye ffage garepa. Rosa ha ye taai mesaige igela.

Picture

Yooro sekiti meni nngiusiuliu Albert le Rosa ye nngesaagili. Germs kawe ye logo lyange mele ye sa gatemwaaiuwe Rosa.

Igo semaliu ye be mmwosiye gore ye ffage nge mele kawe shaniu bootile iwe yooro germs lyange ila ye bele perase logo lani yaiuchaali. Iwe nge semaliu le ye garepa ila ye be yogo le ye be nngessagili.

Picture

Semaliu le ye be nngesaagili mele kela yooro germs iyange nge ye be temwaaiu.

Ye be yogo le semaliu ye be ffage gare ye mmwosiye me lani seewe ruumwu nge ye be yogo le ye be golaare semweiu me sepeigi ruumwu we maniu yale ffage me nngiusiu.

Picture

Ila nge ikawe semweiu re bele nngesaagili, Iwe nge re bele temwaaiu ikawe semweiu. Ye be sebongi gare riuwabongi nge ikawe semweiu re be mwaashiu meyaf i be re sa temwaaiu.

8
Gammweleli Rebugotashe Me Maareyerashe

Picture

Picture

Ye toaro pilaale le si be temwaaiu. Ye be yogo le si be pileta tangigishe semweiu temwaaiu.

Albert iwe ye gatemwaaiuwe Rosa. Albert ye tai gafile ulunulo. Ye sa ffage. Ye sa lago maniu temwaaiu we yaale lani yaiuchaali. Iwe nge Rosa ye sa nngasaagili.

Picture

Albert ye nngawe. Gare meele nge ye be pilesi yewale.

Gare Albert ye pilesi yewale, ile nge ye tewai perete fetale maniu temwaaiu we yaale. Ila nge Rosa ye tewai nngesaagili.

Picture

Gare ye iyeele ssengale nge Rosa ye be temwaaiu?

Yeebe. Rosa ye tewai temwaaiu. Gare Rosa ye tai nngesaagili maniu temwaaiu we yaali Albert nge ye tewai temwaaiu.

Picture

Mele ka shaniu bootishe le yooro maliu iyange ila ye be perase fetale iga si be nngiusiu me si ffage nge ye be gatemwaaiure semweiu. Yooro seewe mene ye be bale pashe ngliire temwaaiu semweiu iyange?

Ngoa. Mele ka shaniu bootishe me yewashe ila si be temwaaiu le ye be werigishe maselipige nge yooro germs iyange, Si be mwongo gare si iuliu shaaliu nge ye bele ppashe ngali kaape we si googo gare mele ka si mwongo iyange.

Picture

Rosa ye be googo kaape ye yaali Albert iga Albert ye temwaaiu?

Yeebe. Kaape we yaale Albert ila ye sa yaro germs woalo. Spuuno we yaali Albert ila ye bale yoro germs iyange. Mwongo kawe ligiteli Albert nge ye sa yoro germs iyange.

Picture

Ye toaro le ye be googo mele kawe Albert ye sa googo gare mwongo mele kawe ligiteli gani Albert. Metta faale?

Nibongi nge Albert me mele we bisile re sa masiuriu seewe. Ye gachiu tappi yeele iga Albert ye temwaaiu.

Picture

Ye be yoga le mele we bisili Albert ye be temwaaiu?

Ngoa. Ye be yogo le mele we bisili Albert ye be temwaaiu iga ye be nngesaagili maniu temwaaiu we yaali Albert. Ye be gachiu iga re tewai masiuriu garepe fengani.

Picture

Albert ila ye be mmwele le ye be ffage gare ye nngiusiu iga ye masiuriu.

Sari chiile we bisili Albert ila ye tipeli be ye be gale faisongo me Albert. Ye gachiu iiye sari ye bisili Albert.

Picture

Gare ye maselipige Albert nge ye be gachiu iga re ba faisongo me mene bisile?

Yeebe. Ye be yogo le ye be gateo ngali mene bisile maselipige. Ye be yogo le mene bisile ye be nngesaagili maniu maselipige me reele.

Picture

Albert ila ye gachiuwe mele bisile. Ye tai tipeli be mene bisile ye be temwaaiu.

Ye be yogo le Albert ye be gateo ngaliire mele ka rebugotale maselipige?

Picture

Ngoa. Ye be yogo le mene sine ye be temwaaiu. Ye bale ila ssengali mene temale. Iwe me ilegiire shoa kaale. Ye be ifa ssengale?

Ye be yogo le Albert ye be iuliu shaaliu lani piichere. Maniu temwaaiu we yaale ila ye bele pashe ngali piishere wegare shaliu we. Iwe nge semaliu ye bele bale buutogo iuliu shaaliu nge ye bele pashe ngali temwaaiu we.

Go tewai foori meneele!

Picture

Albert ila ye be gammwele kofale. Ye tewai iuliu longo lan piichere we. Ye tewai ganeere temwaaiu semweiu.

Albert ye tipeliire mele ka rebugotale, Ye tai tipale be re be temwaaiu. Ye gale gasessere shagiu iuliumale shaliu me lani piichere we. Ye tai gale iuliu longo lani piichere we.

Picture

Ye sa gachiu Albert. Ye sa gammweleere mele kawe rebugotale be re temwaaiu.

Ikaale semweiu mele ka go be foori me nibugotamwu be go te gateo ngaliire semweiu temwaaiu.

1. Pielta yewamwu iga go be ffage gare go mmwosiye.

2. Go tewai mwongo ngaliire semweiu gare ganeere semweiu mele ka go sa googo reeli mwongo gare iga go temwaaiu.

3. Semaliu ye tewai mwongo ngalugo gare googo pitegili mwongo ka go googo gare iga go temwaaiu.

4. Go tewai masiuriu garepaare semweiu gare iga go temwaaiu.

5. Go tewai faisongo iga go temwaaiu.

6. Go tewai iuliu longo lani mele ka laniyeli iuliumeere yaremate toulape le geraamwo me go tai temwaaiu. Go be gale gasessere shagiu iuliumomwu.

9
Yooro Germs Reeli Fanigate

Picture

Nngiusiu ila yooro germs iyange. Si gale temwaaiu iyange. Iwe nge ye bale yoro germs liuweniu fanigate.

Picture

Fanigate ila si gale temwaaiu lyange. Geraamwo me sogofeti sheogiu le ye be chiile nge si temwaaiu iyange. Fanigate ila yooro germs maaliu lyange. Ye bale gale yoro siugiuniuliu mwusoa iyange.

Gare yashe piipiiye shagiu fanigate, sibe temwaaiu iyange?

Picture

Yeebe. Ye be ppashe ngali mwo yewashe. Ye toulape kofali yaale be gola yewashe.

Johnny ila ye sa waluuwe (8) ragile. Iwe nge ye toalepaagili faurumile.

Picture

Johnny ye la fanigate liweniu waliuweliu. Ye mano shagiu nge ye sa lago uru fetale. Metta mele ye maliuwegili lago be ye be foori?

Johnny ye maliuwegili lago be ye be niuwa paiule me mwirili yale fanigate. Ye tewai siye le ye be ppashe ngali fanigate paiule.

Picture

Mele we sine ye sa faseongiu, Johnny ye sa lago be ye sa lago mwongo. Ye sa lago mwongooli fegaaf i.

Johnny ye tagiula be ye bele temwaaiu reeli mele kawe paiule igawe ye tal kliili. Johnny ye sa mwongo. Ye sa kere be ye sa mwongo.

Picture

Yooro mele ye be weli ngali Johnny meraattage?

Ngoa. Ye la meraattage nge ye taai iyeli gachiu lago shagiu niferaali Johnny. Ye sa metagi segale. Ye sa weri diarrhea.

Picture

Metta mele Johnny ye temwaaiu iyange?

Johnny ye temwaaiu be meni germs kawe woali paiule. Ikela mele ye temwaaiu Johnny iyange. Johnny ye sa nngawe tipale.

Picture

Ye toaro pilaale le ye be temwaaiu Johnny. Ye be mmwele le ye be foori be ye tewai temwaaiu. Ye be ifa ssengale?

Ye be mmwele le Johnny ye be niuwa paiule welimwirili yale fanigate. Ye be yogo le ye be niuwa lago germs me woali paiule. Gare ye foori mele kaale ila nge mali ye tewai temwaaiu igela. Ye be ppashe ngali fanigate paiushe nge ye nngawe.

Picture

Ye be ppashe ngali gelashe mwongo fanigate nge ye bale nngawe.

Ye ifa ssengali fanigate yale gale buutogo nge ye sa ppashe ngali mwongo?

Fanigate ila ye gale mmwele le ye be yali. Ye tai iiye shagiu woali goalongale be ye gale ppashe woaro laango.

Picture

Laango ila re gale siugiuniu liuweniu fanigate. Iwe nge fanigate ye bele ppashe ngaliire. Iwe nge laango re bele gasi togo reeli gelashe mwongo. Gare laango re be uperi mwongo ka gelashe, se be temwaaiu iyange?

Ngoa. Si be temwaaiu reeli mwongo ka laango re sa uperi. Ye bale ila ssengali kaape ka laango re uperi be si be bale temwaaiu iyange. Gare laango ye upe woali seewe spuune nge si ya mwongo iyange nge si be temwaaiu.

Mele kaale ila ye sa yoro maaliu iyange.

Picture

Ye gale yoro germs biuleiu ka laango re be upe iyange.

10
Gashiuwaare Laango

Picture

Laango ila re gammwerage. Si ya tepangi fenganiigishe be si be gashiuwaare laango.

Laango re nngawe.

Picture

Ye gachiu iga si be liiye mele ka siugiuniure laango nge ila nge re be toaro lago. Lango ila re gale siugiuniu liuweliu fanigate me peesi.

Ye nngawe iga laango re be ppashe ngali fanigate. Si be fanigate nge si ya gammwele be laango re te gola.

Picture

Ye gachiu iga ye be yoro yaashe klaisiisi. Ye gachiu iga ye be yoro screen reeli klaissiisi be laango re te buulongo iyange. Ye be gachiu yaashe foori yaashe klaisiisi nge laango re tewai togo longo iyange.

Kliiliiye yaamwu klaisiisi.

Gammwele piletale.

Pilesi gatemale be laango re te togo longo iyange.

Gammwele screen iyange be ye te ttewasi iwe laango re sa togo longo niimwe.

Liire lango ka re be buulongo iyange.

Gare ye toaro yaamwu klaisiisi ila nge go sa keli libeli fanigetamwu. Fagili seewe faurumile le be mmweleli keli iyange. Fanigate longo lani libe we go gelingi.

Picture

Gammwele yaamwu libeli fanigetamwu. Gefaniiye be laango ye te uperi.

Metta mele go be foori iga go be maneoli fanigate?

Picture

Niuwa gachiuwe paumwu. Ngiuri paumwu me mwirili yaamwu niuwa. Niuwa tefaaliiye gare ye shiuweli booli fanigate.

Germs ila re gale logo faali kiushe. Pagiuwe kiumwu be ye be gale sebiuniu.

Picture

Ye gachiu.             Ye nngawe.

Gammwele kiumwu be ye be kliili.

Ilegili laango nge re nngawe. Gefaniiye be re te iseise tiwe germs woali gelamwu mwongo. Ye bed fa ssengale?

Picture

Baliuwe gelamwu mwongo. Ffoori yaamwu imweli mwongo. Baliuwe iuliumomwu shaaliu.

Si bale gale googo kaape me spuune reeli mwongo. Ila go be bale gefaniiye be laango re te paashe ngalini.

Picture

Mele ka si gale mwongi iyange ila ye gachiu iga si be ffori laniyale. Gare si be gale baliuniu be laango re te gola.

Niuwa paumwu me mmwali iga go be mwongo.

Gefaniiye shagiu be laango re te uperi gelamwu mwongo. Galewaare tangi gelamwu mwongo. Go be mwongo nge go sa gekalewaare.

Picture

Go be logo nge go sa liniire laango.

Semaliu sheogiu laango nge ye be yogo le ye be laiuli mwo fitebiugiu laango. Si be gale libeli fanigate nge ye be wairesi yaare be toulape lago laango.

Picture

Faali gasseewe nge si gale weriire iilo me woali pesili mwongo. Iilo iwe re tappili mwaate.

Re gachiu ilo kaale?

Yeebe. Ilo kaale ila re nngawe. Ikaale mele re be mile lago be laango nge re sa gake togo maase reeshe.

Picture

Ye be mmwele le si be liire ilo kaale le si be fisigiire weliyefi.

Semweiu Gammweleli Yaremate

1. Ffoori klaisiisi. Foori be laango re te gola.

2. Gare ye toaro yaamwu klaisiisi nge go sa libeli fanigetamwu.

3. Niuwa paumwu me mwirili yamwu fanigate. Niuwa paumwu welimmweli yaamwu mwongo.

4. Pagiuniu kiumwu be ye gassebiuniu.

5. Liire iilo be re te mile lago be laango.

6. Liire laango. Gatoulepa liiyemwu ilegili rane.

Remwosuwe Re Gafile Mele Ka
Ye Be Mwaashiu Buutogo

Picture

11
Mele Ka Ye Buutogo Me Reeli
Taati Me Faliuwe

Picture

Picture

Ye toulape gammweleshe le ye fasiuliu logo. Ye mmwele le si be sipegili fato gelashe. Si fato bulage, wiishi, maai, liu me toulape bale semweiu. Tappili mwongo kaale ila si melawe iyange nge ye gachiu ngaligishe.

Picture

Ye toulape mele ka faliuwashe ye ganeegishe. Ye fange iraaliimawashe. Ye fange waliuweliu be si be ffoori waashe. Metta semweiu mele ka ye vale ganeegishe?

Picture

Lamwo ka yaashe ila ye bale toulape mele ye bale fange ngaligishe. Ye toulape iige iyange le si mmwele iyange le ye sa mwosuwe togo shagiu. Lamwo ka yaashe mele ye gammweleere ige kaale. Ye yogo le re laiueliu. Lamwo ka yaashe mele ye fange ngaligishe iige. Si ya mesaige be yooeo gelashe iige le si be mwongo nge ye gachiu goalongashe iyange.

Picture

Mele ka yaremetali faliuwashe ila ye sa ssiuyelai yare logo woali faliuwe kai. Ilegili mele ka gammweleere nge iire shagiu re sipegili foorini le ye fasiuliu bale logo shagiu reere. Iige ila re bale fasiuliu bale logo shagiu lani tati ka yaashe.

Picture

Ila mwosuwe nge yaremetali mele ka faliuwashe ila re gake shagiu gammweleere me welifeliuwe me letteti. Ilegili mwongo ka re melawe iyange nge ye fasiuliu logo shagiu reere nge re sipegili foorini. Ye toaro mwongooli lani koobere me bale semweiu le waafaliuwe ye gale gake togo.

12
Yaare Melawe Remwosuwe

Picture

Picture

Gare remwosuwe re googo shagiu mele ka ye fasiuliu logo reere, ila nge metta ye tai toaro lago iyange? Metta ye shiuweli yoro mele kaale rane kaiye iyange?

Remwosuwe ila re bale giula. Mele ka shagiu re be googo mele re gale gake. Re Giula be re tewai getoalepa mele ka ye logo reere nge re metafe reeli mele sustained yield.

Metta mele sustained yield?

Picture

Sustained yield ila mele ye be mmwele le si be gasi nepali mele ka si fasiuliu gekasini ilegili raagi. Gare yooro mele si gasi igela be gammweleshe nge ye be la ragi kelaai nge ye bale yoro shagiu. Gare yooro mele go gasi igela nge go sa gammwele kofale. Foori be go be tefaali serane nge ye shiuweli yoro shagiu.

Picture

Remwosuwe ila re gammweleni paangali faurumile. Re be giula be ye sa saro nngawe seewe faurumile nge re sa ffoori getabotabo be ye be gachiu mele we. Gare semate faurumile ye sa wairesi lago nge re sa foori be ye be masheragi ngaliire.

Picture

Ye ifa ssengali yaare remwosuwe gale gammweleni mele ka re mmwele iyange?

Seewe ila re gale gaiureoiura nepali shali fita gasseebiuleiu. Tamweliu, gailange, gare bale semweiu sheogiu yaremate mele re gale seoriu kofali fita. Gare go be fita seebiuleiu le ye tabu nge yooro le go be gassiya gare go be lago fita iyange.

Picture

Iige ila re gale laiuleiu. Ye gachiu iga re be laiuleiu. Gare re tai laiuleiu ila nge ye be toaro lago iige. Ye gachiu iga si be foori mele ye be mmwele be re be laiuleiu ige kaale iyange. Ila nge ye be yoro shagiu iige rane kelaale.

Picture

Faali gasseewe nge ye gale wairesi lago iige gasseebiuleiu. Gare mele ka laiure re be melawe ila nge ye be rane kelaale nge ye bele bale yoro lago iige.

Picture

Faali gasseewe nge ye gale tabu lago taati gare gasseebiuleiu me welifeliuwe. Ye bele yoro shagiu yatoli yaare yaremate gale lago biuleiu kaale gare si bele ppaiu lago me yashe lago iyange. Faali gasseewe nge re bale gale seoriu be si be lago biuleiu kaale nge yooro mele ye be weli ngaligishe. Tappi yeele ila ye gachiu ngaliire iige, maaliu, me waliuweliu be ye toaro le ye be liire.

Picture

Faali gasseewe nge ye gale tabu lago faurumile. Yooro ika semate iige gare semate faurumile ye gale tabu lago. Gare semweiu yaremate re gale tabu lago me mwongooli semweiu faurumile.

Picture

Mele ka si mmwele iyange le ye fasiuliu logo ila ye mmwele be remwosuwe re gammweleni. Gare remwosuwe re tai gammweleni ila nge si tewai mmwele iyange igela. Remwosuwe re gammweleni iwe giishe si ya welibiuwe iyange.

13
Ye Toaro Tefaali Iga Ye Be Moa

Picture

Picture

Gare si be gammwele mele ka ye gale melawe me reeshe ila nge ye be toulape gammweleshe rane kelaale. Faali gasseewe nge si gale gettoalape lago. Ila nge metta mele ye be weli?

Picture

Gare ye be toulape predator ila nge ye bele chichiile lago prey. Giishe yaremate ila bale predator. Gasseebiuleiu ila ye gale toulape iige iyange. Iwe nge yaremate re sa buutogo liire ige kaale. Metta mele go liuwaneeye be ye be weli? Ye tewaai yoro lago ige ka re be bale laiuleiu.

Picture

Gare semweiu re be mwaashiu buutogo biuleiu gaale, ye be shiuweli toulape iige? Yeebe. Ye tewaai weeye toulepali igawe.

Picture

Ye toulape matemetali mele population ye be chichiile togo. Seewe ila yato ye re be mase mele ka re sa yaiunape reeli semate me semate iige gare metta. Seewe ila iga si be gatewasiiye biuleiu ka laniyeere. Seewe ila iga si be liire mele ka laiure.

Picture

Gare ye be chiile gemase lago nepali organisms me seebiuleiu ila nge ye bale nngawe. Mele nngewale ila extinction.

Extinction ila mele ye be toaro lago semate faurumile me seebiuleiu gare organisms me seebiuleiu. Meneele ila yato ye re be toaro gachiu lago.

Picture

Gare iga ye be toulape tugofaiye nge re taai laiuleiu, re be shiuweli tettoulape lago? Yeebe.

Extinction ila ye toaro siyaale. Ye tewaai mmwele le si be gatefaali mele ka ye be toaro gachiu lago.

Picture

Ye mmwele le ye be toaro lago peraasi be mali waafaliuwe ye taai gake togo. Ye be toaro lago me welifeliuwe. Extinction meneele? Yeebe. Ye tai extinction meneele be ye be shiuweli mmwele le si be gake peraasi me seebiuleiu. Gare seewe saai nge waafaliuwe ye bele bale gake togo.

Picture

Ye toulape matemetali iige me maaliu woali mele ka faliuwashe. Semweiu mele kaale ila ye toaro woali faliuwe ka semweiu. Metta ye be weli iga si tewai gammweleere? Metta ye be weli iga si be liire lago? Ye be mmwele le si be gatefaaliire? Yeebe. Ye tewaai mmwele. Ye toaro faali seewe le ye be shiuweli mmwele. Ye tatiwegili mele si be foori nge ye tewaai mmwele. Extinction ila ye toaro siyaale.

14
Si Be Bale Gammweleere Mele
Ka Re Melawe Igela

Picture

Picture

Remwosuwe re gammweleni mele ka gammweleere. Si shiuweli foori tappiyeele rane kaiye? Gai liwaneeye. Gai mangiiye be si shiuweli fitaali sheogiu gammweleshe rane kaiye? Gai sa weriire mwo shoa ka re gale gatewaashini biuleiu ka re gale melawe semweiu faurumile me iyange le tappili iige me maliu kaale?

Picture

Rane kaiye ila si taai iyeli italo tipashe reeli gammweleli mele kaale le tappiire remwosuwe. Faali gasseewe nge si gale gattewasi iige. Faali gasseewe nge si gale gattewasi biuleiu ka laniyeere. Ige ka re teiti togo mwo nge si liire. Semweiu re gale googo poison gare toalemaachi.

Picture

Semweiu mele ka si gale foorini me welifeliuwe ila ye be yogo le ye be liire maniu letteti. Gasseebiuleiu ila waali yengaange kaale re gale pariupeoriu weiu lweliu letteti. Pweliu kaale ye bele libeli lago woosho nge ye liire semweiu iige. Gasseebiuleiu ila re gale googo poison reeli liiliire maliu ka welifeliuwe. Ye gale yogo le goshou ye gale gasi weiu poison kaale letteti. Iwe ye sa buuweiu liire iige.

Picture

Ilegili mele kaale nge re gale mase organisms iyange. Ila si be foori yaashe niniwane be gare si be tappiire remwosuwe. Si be gammweleere organisms. Si be foori le ye be gachiu yaashe sustained yields be ye be yogo shagiu gammwleeshe rane kelaale. Si be tepangi mele ka faliuwashe me tati ka yaashe be ye be gachiu yaashe sustained yields. Iwe nge si tepangiire organisms be re te extinct.

Evidence Reeli Mele Ka Ye Suuweli

Picture

15
Mele Ka Re Be Interact Ila Seewe System

Picture

Mele kaale ila objects.

Picture

Si be gashu fenganini mele kaale nge yooro mele ye be weli. Re bele interact fengani. Yooro mele ye gale weli iga objects re be interact.

Metta mele ye weli?

Objects kawe ila re sa interact igela. Iga re be shu fengani objects ila nge re sa foori seewe system.

Picture

Lani system yeele ila yooro teenchi, taama, me seewe teengki.

Ye toulape mele ka ye gale mmwele le re be shu fengani. Ye tatiwegili yato ye re be shu fengani semweiu objects le yooro kofaare fengani nge ila nge re sa foori seewe system.

Picture

Seewe system mele objects kaale re sa foori?

Picture

Objects ila ye tatiwegili gare mele ka ye melawe gare mele ka ye tai melawe. Ye mmwele le mele ka ye melawe me ika ye tai melawe re be shu fenganire sa foori gare mile be seewe system. Shiyeni system yeele mele paiuliu yaremate yeele? Ye be yengaange system yeele iga ye tewai logo paiuliu yaremate yeele?

Mele kaale ila objects. Re interact fengani me pweliu mele kaale?

Picture

Maliu kaale me mwate kaale ila re gale tepangi pweliu. Bono iga re gale interact me pweliu ila re gale tepangi pweliu reeli yaale be gale suuweli. Iyeele mele soil system.

16
Kabiungiuliu Yashe Be Giula Evidence

Picture

Meneele ila seewe rewali bulage le ye gekameoto. Ye interact beshili yafi yeele ngali rewali bulage yeele? Ye be mmwele le si be seoriu be seewe system meneele?

Picture

Yato ye si be weri yale suuweli seewe faurumile nge ila mele evidence. Metta evidence ye go giula be bulage yeele ye interact me yafi yeele? Ye be yogo le go be seoriu seluuwe faurumile le evidence le yafi yeele ye beshi?

Picture

Meneele ila flashlight system. Metta mele go giula be objects kawe re interact iyange?

Picture

Objects kaale ila re interact. Metta evidence le go giula be re interact iyange? Ye be yogo le go be seoriu ruwouwe faurumile le evidence le mele kaale re interact gare yooro mele ye sa suuweli?

Picture

Meneele ila bale seewe system. Metta evidence le go giula be yooro mele ye sa suuweli iyange? Ye be yogo le go be seoriu ruwouwe?

Picture

Meneele ila seewe ngetali garigi. Meneele ila bale seewe system. Metta evidence le ye gaweri ngalugo be yooeo garigi ye ye bale logo igaale? Ye be yogo le go seoriu ruwouwe?

Si gale weri evidence. Si gale ngiuri booli evidence. Si gale bale meyafi. Si bale gale rongorongo.

talingashe _______________
bootishe _______________
yewashe _______________
metashe _______________
paiushe _______________

Picture

Seoriu semweou mele ka go gale rongorongo. Evidence reeli metta iiye mele kela? Metta ika go gale ngiuri boolo? Evidence reeli metta ikela? Metta ika go gale meyafi? Evidence reeli metta ikela?

17
Metta Mele Ye Be Weli Iga Ye Be
Suuweli Seewe Variable

Picture

System ila ye be yogo le ye be suuweli iga seewe shagiu me iyange mele ye be suuweli. Metta ye be foori system yeele iga ye tewai pwulo yafi we? Ye be meoto bulage we? Go be meyafi beeshi?

Picture

Ilegili mele kaale nge ye be tappile shagiu-rawe yeele, bulage kaale, me fafiye kaale. Ye gale seewe mele ye suuweli. Mena ye suuweli ila si gale seoriu be variable.

Picture

System yeele ila ye be suuweli iga seewe shagiu variable me iyange mele ye be suuweli. Metta mele ye be foori iga gare mwaale we ye tai buutogo? Metta ye be foori iga gare ye toaro reere?

Picture

System yeele ila ye be suuweli iga ye be seewe shagiu variable me iyange mele ye be suuweli. Metta ye be foori iga ye tewai yoro chiifeoliu? Mwaale yeele ye be yogo le ye be siugiu paape yeele? Metta mele ye sa weli?

Soil system ila ye bale mmwele be ye be suuweli. Pweliu ila ye farigiti pilaali mwate kaale me mele ka ye mwlawe ngali. Mwate kaale me mele ka semweiu ika re melawe ila ye bale farigiti pilaali pweliu ngaliire. Shaaliu ila ye farigiti pilaale ngali mwaate. Mwaate re tai bale tipeli be ye be toulape gemase shaaliu. Shaaliu ila seewe variable.

Picture

Go sa weriweri mwo mwaate yare gerage tage me nipweliu iga ye be toulape gemase shaaliu.

Flashlight system we meneele. Faali gasseewe nge ye tai gale yengaange system yeele.

Picture

Ye be seewe shagiu variable me reeli system yeele mele ye be nngawe nge ye tewaai pwulo teengki yeele gare ye tewaai yengaange system yeele. Metta seewe variable le ye be nngawe nge ye tewaai pwulo teengki yeele?

Picture

Ye sa buro togo igela. Yaati ye sa iutiuwe lago gibeli garigi we me gemakiu mele we ngetale. Garigi we ila ye shiuweli melawe. Meraattage, ye be bale yoro evidence gare garigi yeele ye shiuweli melawe?

18
Solids, Liquids, Me Gases

Picture

Picture

Si gale ubuubu mengaagusho lecheoliu. Si be gapelani weiu faali yalo nge ye gale pale. Ye gale lago iiya shaliu kawe woali mengaagu kawe?

Picture

Goshou ila shaaliu. Ye be goshou nge ye sal gale yoro tebaaileoleo liuweniu faliuwe. Ye be tare goshou le ye be ttiule yaalo nge ye bele toaro lago tebaaileoleo kawe. Ye kawe. Ye gale lago iiya shaliu kawe?

Shaaliu ila ye liquid gare ye shaliu. Ye be pale nge ye mile be gas gare yaangi le ye fiti yaiuchaali. Si taai gale weri shaaliu iga ye be tappi yeele le ye be mile be gas. Yaiuchaali ye yaashe ila ye toulape shaaliu iyange.

Picture

Faali gassewe nge si gale weri shaaliu yale gale evaporate gare yale gale yangi lago. Iga ye be wache shaaliu nge go sa baliuwe. Faali geshape we ila ye bele yoro shaaliu iyange. Shaliu yeele ila mele we ye wache tage.

Picture

Ye be beshi shaaliu nge ye bele shiuwe me reeli liquid nge ye lago ngali gas. Iwe nge gare ye be ffeoiu nge ye bale gale suuweli. Ye gale ifa ssengali shaaliu iga ye be ffeoiu gamase?

Picture

Ye be ffeoiu gemase shaaliu nge ye gale faiu lago. Ye gale chefasiu lago iga ye be ffeoiu gemase. Ikaale semweiu mele ka shaaliu iga ye be faiu.

Picture

Ifa mele shaaliu iga ye shaliu gare ye mile be liquid?

Ifa mele shaaliu iga ye faiu are ye mile be solid?

Ifa mele shaaliu iga ye mile be yaange gare gas?

Yooro mele ka ye bale faiu gare ye solid nge ye sa shaliu gare ye liquid iwe nge ye sa bale yangi lago gare ye mile lago be gas. Ligiti be semweiu ila re be beshi gamase gare ffeoiu gemase nge re mwaashiu suuweli.

19
Mele Ka Ye Gale Piulo Lecheoliu

Picture

Picture

Gaauteli seewe kaape reeli taati. Iseli faali yalo. Gefaniiye be ye te buulongo goshou iyange. Metta mele ye be foori?

Shaliu la ye logo iyange ila ye be evaporate gare ye be yangi lago nge gare yooro mele ye logo liuweniu shaliu we nge ila ye be logo tiwe. Ye tewai talogo lago.

Picture

Gare taati mele ye logo lani kaape we nge ila shaliu la iyange ye be yangi lago nge ye bele mile gasiige.

Picture

Piulo lago ruwouwe spuuneli sukare lani seewe kaapali shaaliu. Iwe nge go sa ligiti be ye be evaporate gare ye be yangi lago shaliu we iyange. Go mangiiye nge metta ye be foori? Ye be bale evaporate sukare we ? Ye be logo tiwe sukare we lani kaape we?

Picture

Beeshi ila seewe variable. Ye mmwele le si be gabeshi taati gare shaliu ka yooro sukare iyange. Metta ye be foori? Ifa iye ye be ttiri liuweniu iga si be gabeshini weliyefi me faali yalo?