Lani sheogiu ragi ye fitouwe le kayeeru re
mwaashiu buutogo nge yaare population ye sa farigiti
gemase.
Yooro mele ka ye bale weli? Ngoa.
Welimmweli yare be buutogo kayeeru nge ye
toulape gemase galuufe. Galuufe kaale re gale logo liuweniu
waliuweliu.
Ye sa ssiuyelai yare logo galuufe kaale.
Ye toulape mele ka galuufe kaale re gale
mwongo. Semweiu yaremate re seoriu be galuufe ye gale mwongo
kayeeru.
Iga semate maaliu ye be gangi bale semate
maaliu nge maliu we ye fitegi ila predator. Ila galuufe
ye be mile be predator reeli kayeeru.
Gare semate maaliu ye mile be gani bale semate
maaliu nge maliu we ye mase mele prey. Ila kayeeru ye be mile
be prey reeli galuufe.
Metta semweiu predators le go giula?
Metta prey ka re gale mwongo?
Ye gale melawe predator iga ye be mwongo
yaale prey. Re melawe ige farigikiti kaale iga re be
mwongo ige ka ye chiile. Re melawe semweiu maliu yaliyeli kaale
iga re mwongo mwaate. Re be melawe galuufe iga re be mwongo
kayeeru kaale?
Tappili kayeeru kaale ila yooro siupe (poison)
le ye gale logo woali tagiuriure le yooro laniyale. Ye gachiu
kayeeru kaale reeli mwongo?
Yooro mele ye sa nngawe igela. Gare galuufe
ye be mwongo kayeeru ila nge mali re be mase.
Kayeeru ila re gale ttirili toulape lago.
Galuufe ila re tai gale ttirili toulape lago.
Kayeeru ila ye gale toulape laiure. Galuufe
ila ye tai gale iyeli toulape laiure. Ye gale ssiuyelai nge
re mwaashiu toulape lago galuufe.
Gare re gale sebiugiuwe (100) galuufe woali
se, ewe faliuwe nge riuwangerasi (2,000) kayeeru, ila nge ye
be kaile yale nngawe ngaliire galuufe iga ye be ligeige (50)
iire mele re be mase nge limeige (50) kayeeru.
Ye be setabo niuwe me reere galuufe mele
re be mase iga limeige (50) iire mele ye be mase.
Ye be gale setabo lago population
reere kayeeru iga limeige (50) mele re be mase?
Gare galuufe re be mwongo kayeeru ila nge
yooro mele ye be weli ngali yaare population galuufe
kaale. Ye tewai siye le ye be toaro lago galuufe.
Metta mele gai mangiiye be yaremate re sa
weri igela?
Yaremate re sa giula be ye sa tettoaro lago
galuufe me woali faliuwe ka ye toulape kayeeru iyange. Re be
faaragi yaremate igawe nge ye gale toulape galuufe ka re gale
werni.
Igela nge ye sa wairesi le re be weriweri
galuufe, Yooro mele ye sa well ngali yaare population kaale.
Metta mele ye sa weli me reeli yaare environment
galuufe kaale?
Ye shiuweli toulape gelaare. Ye shiuweli
yoro biuleiu ka re be logo iyange. Seewe shagiu mele ye suuweli.
Metta mele ye sa suuweli me reeli yaare environment galuufe
kaale?
Yooro mele ka ye be suuweli me lani seewe
environment le ye be nngawe ngaliire semweiu mele ka
re gale logo iyange. Geraamwo me seewe shagiu faurumile mele
ye be suuweli nge ye gammwerage. Geraamwo me semate shagiu faurumile
mele ye be well nge ye be yogo le yooro mele ye be weli ngali
Population me biuleiu we.
Tatiwegili Poison gore siupe nge ye
nngawe, Faliuwe yeele ila yooro poison le ye sa buutogo
lyange. Poison yeele ila ye farigiti yale nngawe ngaliire
mele ka re mwommwongo kayeeru.
Woali faliuwe yeele ila re mwaashiu buutogo
kayeeru iyange, Kayeeru kaale mele re gasi togo poison
reere galuufe kaale. Yato ye galuufe re be mwongo kayeeru nge
re bele gangi poison lo nge re mase.
Mele ye mwaashiu weli me reeli yaare environment
galuufe kaale ila poison we ye logo woaro kayeeru. Ila
ye sa gammwerage kofali yaare population galuufe reeli
kayeeru ka yooro poison woaro.
Ye be shiuweli mmwele le ye be shiuweli gachiu
kofali yaare population galuufe kaale ? Ye be yogo le
si be shiuweli weriweri galuufe woali faliuwe yeele rane kelaale
? Gore re bele rete lago galuufe reeli poison yeele?
Meneele ila si teogiula. Si teogiula gore
re shiuweli toulape shagiu. Ye tai saro gachiu meneele.
5
Semweiu Organisms Re Tepangiire
Semweiu Organisms
Ilegiire organisms nge re gale mwongo.
Lani mele food chain ila semate faurumile me iyange
nge ye farigiti pilaale ngaliire ikela bale semweiu.
Ye be mwele le usele yeele ye be melawe iga
ye tewai yoro maliu ka ye be gangini?
Gassemweiu yaato ila ye toulape mele ka re
mwongo shagiu semate faurumile.
Ye yogo le taiyaawe re mwongo igeliwosho.
Ye bale toulape mele ka ye bale mwommwongo igeliwosho. Giishe
yaremate ila si bale gale mwongo igeliwosho.
Ye toulape food chain. Food
chain kaale ila re bale gale tabotabo fengani. Re be
tabotabo fengani nge ila mele si gale seoriu be food
web.
Ye gale toulape lines gare yoa fetani mele
kawe yoali ligesuburaara? Meneele ila seewe food web.
Metta mele go mangiiye be si gale seoriu be food web
meneele iyange.
Pagowe=
Metta mele go mangiiye be si gale seoriu
be food web meneele iyange?
Iyeele bale seewe food web.
matecha= ligeolawe=
yaremate= shoo=
Metta ye gangi metta?
Yooro mele ka ye toulape mele ka re gale
gangi?
Liu, ye bale yauteni seewe food web?
yaffi= gelaagu=
saari=
Metta ye gangi metta?
Re gale mwommwongo shoo geeshi me yaffi?
Ye toulape food webs. Seebiuleiu
me lani seewe environment ge ye iyaagi lago yaare food
web. Ilegili organisms nge re logo lani gasseewe
food web. Laamwu re bale logo lani seewe food
web?
Ngoa. Laamwu ila kayeeru me usele re bale
gale gangi.
usele= laamwu=
kayeeru=
Lenamwo nge yooro food web
iyange. Ilegili lago letteti nge yooro food web iyange.
Liuweniu waliuweliu nge ye bale yaro iyange. Ye bale ila ssengali
liuweniu taiite. Iwe nge seebiuleiu nge ye iyaagi lago food
web iyange.
Ilegili waliuweliu me maaliu me semate me
semate faurumile le re be logo shagiu seebiuleiu nge ila mele
si gale seoriu be community. Lani lamwo ka yaashe nge
yooro community iyange. Ye bale ila ssengali tati farigikiti
kaale. Iwe me bale liuweniu taiite nge yooro community
iyange.
Meneele ila seewe community. Metta
semweiu mele ka yauteni community yeele? Ye logo iiya
community yeele? Paangini organisms ka
go weri me igaale.
Meneele ila seewe community. Metta
semweiu mele ka lani community yeele? Ye logo iiya community
yeele? Paangini organisms ka go weri me igaale.
Lani seewe community nge maaliu me
waliuweliu me ilegili mele ka ye logo iyange nge semweiu nge
yooro mele re mmwele iyange me reere ikela bale semweiu. Ilegili
organisms nge yooro mele re mmwele iyange me reere ikela
shiyelaare. Ye toulape faale mene ye iyeele ssengale iyange.
Lani mele food web ila semweiu
nge re tepangiire semweiu reeli mwongo.
Semweiu organisms ila bale semweiu
organisms mele re gale tepangiire reeli ffagili gelaare,
Ige kaale ila re gale fiti getaleeye pagowe. Metta faale? Meni
iga re tai tipeli be re be sipegili ffagi gelaare, Pagowe ila
re gale mwongo taroporope. Pagowe ye be mwongo nge gofetili
mele ka gane ye gale perete fetale. Ikaale mele ige kaale re
gale mwongo.
Semweiu organisms re gale tepangiire
semweiu reeli mwaalo. Semweiu usele ikawe re gaarawerawe le
re gale mwalo woali sheoliu waliuweliu ka ye bale gaarawerawe.
Metta semweiu mele ka re gale mwalo reeli waliuweliu.
Waliuweliu ila ye toulape organisms
ka ye gammweleere. Semweiu maaliu re gale gake meni waliuweliu
be ffetaare. Semweiu re gale ffoori ffetaare me shiuliu tage
waliuweliu be meni mani wetettalo re te gangiire.
Iwe nge ye toulape bugs gare maliu
ka ye gekerage fetale nipweliu le re bale gale logo reeli waliuweliu.
Semweiu ige ila re gale kliiliire bale semweiu
iige. Ige paashigishigi kaale ila re gale mwongo me weligini
ige farigiti yeele. Re bele gangini mele ka woali gini ige farigiti
yeele. Ige farigiti yeele ye bele kliili gine. Ilegiire nge
re tepangi fenganiire.
Faali seewe nge ige paashigishigi kawe re
taai logo le yooro le ye sa liire gare gasiire lago. Metta mele
go mangiiye be ye be weli? Toulwpali ige farigikiti kawe re
sa bale shiuwe. Ikawe re mile tiwe ila ye taai gachiu ulunuure.
Ige paashigishigi kawe ila ye farigiti pilaare.
Ye toulape matemetali gammwele ka organisms
re gale foori fenganiiye woaro. Fitouwe mele ka go giula?
Organisms ila re gale gammwele fengani
woaro. Gare yooro mele ye be weli ngali semate nge ye tewai
siye le yooro mene ye pwale weli ngali ila semate.
Si be gammweleere mele ka re melawe. Ye gachiu
iga ye be yoro semate me semate organism. Ye tai tipashe
le si be liire lago semate organism. Iire ila re gale
gammwele fengani woaro. Ye bale yoro yaare community.
6
Yaremate Re Mwongo Me Reeli Environment
Ye gammesaige mwongo. Mwongo ila ye gammwelegishe.
Si be mwongo mwongo ka ye gachiu nge si gale ttirili farigiti
lago.
Metta limouwe faurumile le go gale mwongo?
Semweiu mele ka gelashe ila ye buutogo me
reeli waliuweliu. Waliuweliu ila re tumwulo me lani yaashe environment.
Si gale mwongo semweiu mele ka reeli waliuweliu.
Semweiu mele ka gelashe is ye buutogo me
reeli maaliu.
Seoriu biuleiu ye semaliu me semaliu maliu
kaale ye gale logo iyange.
Metta mele maaliu re gale mwongo?
Semweiu re bale gale mwongo shagiu maaliu.
Ige ka re farigiti re gale mwongo ige ka re chiile. Maliugeo
re gale mwongo mwaate me maliu paashigishigi ka semweiu.
Metta semweiu maliu ka re bale gale mwongo
maaliu?
Semweiu maaliu re gale mwongo waliuweliu.
Maliugeo iwe ye gale mwongo mwaate me maliu paashigishigi ka
semweiu. Iwe nge ye bale gale mwongo peraasi maiisi me shoo.
Siilo ye gale mwongo waliuweliu me maaliu?
Metta mele siilo ye gale mwongo?
Semweiu maaliu ila re gale mwongo shagiu
waliuweliu. Karebau ila re gale mwongo shagiu bugori. Semweiu
maliu yaliyeli kaale ila re bale gale mwongo shagiu waliuweliu.
Metta semweiu maliu ka re gale mwongo shagiu
waliuweliu?
Metta mele go gale mwongo? Go gale mwongo
waliuweliu? Ye buutogo mwongo me reeli waliuweliu?
Si gale mwongo waliuweliu me maaliu.
Iga si be mwongo maaliu me iige nge si bale
mwongo mele kela iire re bale mwongo. Gare si mwongo taiyaawe
nge si bale mwongo mele kela iiye ye mwongo. Metta mele ye gale
mwongo?
Taiyaawe ila ye gale mwongo ige ka re paashigishigi.
Meneele ila ye weye shagiu seewe cheene.
Metta mele igeliwosho ye gale mwongo?
Igeliwosho ila ye gale mwongo waliuweliu
ka letteti. Tappili meneele ila si gale seoriu be algae
gare luumwu le gale melewe me woali woaho ka ye sa mase.
Igela nge sa lenaai lago cheene we. Iyeele
mele si gale seoriu be food chain.
Ye toulape matemetali food chains.
Iyeele bale seewe.
Metta ye mwongo metta me igaale?
Iyeele bale seewe food chain.
Metta ye bale mwongo metta me igaale?
Bale iyeele seewe food chain.
Metta ye bale mwongo metta me lani food
chain yeele?
Metta shapili food chains kaale?
Algae gare luumwu ila waliuweliu gare
plant. Tappili mele kaale gare green plants
mele shapili food chains me letteti.
Plants mele shapili food chains
me letteti. Semweiu plants kaale ila si tei gale werini
be re chiile gemase. Maniu letteti ila re gale mwongo mele kaale.
Iwe nge semweiu re sa mwongo ikela re gale mwongo plants.
Iwe nge semweiu re sa mwongo ikela re mwongo ikela re mwongo
plants. Ila, mena shapili food chains me
letteti ila ye shapi me reeli green plants ka
letteti.
Ye bale yoro food chain welifeliuwe.
Ye bale shapi food chains me welifeliuwe reeli
waliuweliu?
Meneele ila seewe food chain.
Metta ye mwongo metta me igaale? Ye be mmwele le predator
ye be bale mile be prey.
Iyeele bale seewe food chain
me welifeliuwe.
Metta ye gale mwongo metta me igaale? Waliuweliu
mele ye bale shapi ngali food chain yeele?
Iyeele seewe food chain le
ye saro farimwosho. Maliugeo ye mwongo maliu paachigi kaale.
Maliu paachigi kaale gare bugs re mwongo waliuweliu.
Ye chapi food chain yeele reeli
waliuweliu paa higishigi?
Ye be mmwele le semate maaliu ye be mile
be predator nge ye bale mile be prey.
Meneele ila bale seewe food chain
me welifeliuwe.
Karebau ye mwongo bugori. Giishi si gake
miiliki me reeli karebau. Si bale gake fitugo me reeli karebau.
Waluweliu mele ye bale shapiiye food chain yeele?
Bale seewe food chain iyeele
me welifeliuwe. Waliuweliu mele ye shapiiye food chain
me letteti. Ye bale shapiiye me welifeliuwe.
Ilegili waliuweliu nge re tumwulo me lani
environment. Algae me semweiu plants ila
re tumweulo letteti me lecheoliu. Maai, bulage, wiishi, me bale
semweiu waliuweliu ila re tumweulo me welifeliuwe. Peraasi me
bale semweiu ila re tumeulo me bale welifeliuwe woali semweiu
faliuwe. Faliuwe me shaaliu ila yauteni sheogiu environment.
Ilegili mele ka si gale mwongo nge ye buutogo
me reeli environment. Si mwongo maliu ka re logo welifeliuwe
ika re gale mwongo waliuweliu. Si mwongo ige ka re logo letteti.
Ige kaale ila re gale mwongo mele ka gelaare le ye bale logo
letteti.
Ilegishe lago nge si geogeo ngali environment
gare giishe yauteni environment.
7
Gachiuliu Goalongo
Yooro Germs Reeli Nngiusiu
Albert ila ye sal temwaaiu. Ye tai gammesaige
iga si be temwaaiu. Albert ila ye taai gachiu tipale.
Mele kawe maareyerali Albert ila re uru fetale
nigetame. Albert ila ye logo niimwe. Ye sa kaile nngewali tipeli
Albert.
Albert ila ye weri maselipige. Ye sa nngawe
niferaale.
Metta mele Albert ye temwaaiu iyange?
Temwaaiu ye yaali Albert ila ye contagious
gare ye masheragi le ye be bale pashe ngali semaliu. Contagious
ila temwaaiu ka ye mmwele le ye be teo me reeli semaliu ye sal
la bale pashe ngali semaliu. Temwaaiu yeele ila ye pashe ngali
Albert reeli semaliu le ye garepa nge ye temwaaiu.
Temwaaiu ila ye be yogo le ye be teo me reeli
semaliu ye sa lago reeli ila semaliu. Ye toulape temwaaiu ke
ye contagious. Shoa temwaaiu ila ye be yogo le re be
gappesha ngaliire shoa tai temwaaiu maase.
Ye be buutogo le semaliu ye be maselipige
nge ye bele toulape shaniu bootile. Mele ka shaniu bootile ila
yooro germs gare baikiinge iyange. Germs kaale
mele ye gale gatemwaaiugishe.
Albert
shaniu bootile
Germs ila re paashigishigi gemaase
le si tawerini.
Shaniu bootiire shoa temwaaiu ila ye be yogo
le si be temwaaiu iyange. Germs kela iyange mele ye gale
gatemwaaiugishe.
Albert ila ye temwaaiu. Ye feffage garepa
mele mwangeyale. Ye be yogo le mele mwangeyale ye be temwaaiu?
Ngoa. Serane me mwirile nge mele we mwangeyale
iwe itale Rosa ye sa temwaaiu. Shaniu bootili Albert mele ye
gatemwaaiuwe Rosa igawe Albert ye ffage garepa. Rosa ha ye taai
mesaige igela.
Yooro sekiti meni nngiusiuliu Albert le Rosa
ye nngesaagili. Germs kawe ye logo lyange mele ye sa
gatemwaaiuwe Rosa.
Igo semaliu ye be mmwosiye gore ye ffage
nge mele kawe shaniu bootile iwe yooro germs lyange ila
ye bele perase logo lani yaiuchaali. Iwe nge semaliu le ye garepa
ila ye be yogo le ye be nngessagili.
Semaliu le ye be nngesaagili mele kela yooro
germs iyange nge ye be temwaaiu.
Ye be yogo le semaliu ye be ffage gare ye
mmwosiye me lani seewe ruumwu nge ye be yogo le ye be golaare
semweiu me sepeigi ruumwu we maniu yale ffage me nngiusiu.
Ila nge ikawe semweiu re bele nngesaagili,
Iwe nge re bele temwaaiu ikawe semweiu. Ye be sebongi gare riuwabongi
nge ikawe semweiu re be mwaashiu meyaf i be re sa temwaaiu.
8
Gammweleli Rebugotashe Me Maareyerashe
Ye toaro pilaale le si be temwaaiu. Ye be
yogo le si be pileta tangigishe semweiu temwaaiu.
Albert iwe ye gatemwaaiuwe Rosa. Albert ye
tai gafile ulunulo. Ye sa ffage. Ye sa lago maniu temwaaiu we
yaale lani yaiuchaali. Iwe nge Rosa ye sa nngasaagili.
Albert ye nngawe. Gare meele nge ye be pilesi
yewale.
Gare Albert ye pilesi yewale, ile nge ye
tewai perete fetale maniu temwaaiu we yaale. Ila nge Rosa ye
tewai nngesaagili.
Gare ye iyeele ssengale nge Rosa ye be temwaaiu?
Yeebe. Rosa ye tewai temwaaiu. Gare Rosa
ye tai nngesaagili maniu temwaaiu we yaali Albert nge ye tewai
temwaaiu.
Mele ka shaniu bootishe le yooro maliu iyange
ila ye be perase fetale iga si be nngiusiu me si ffage nge ye
be gatemwaaiure semweiu. Yooro seewe mene ye be bale pashe ngliire
temwaaiu semweiu iyange?
Ngoa. Mele ka shaniu bootishe me yewashe
ila si be temwaaiu le ye be werigishe maselipige nge yooro germs
iyange, Si be mwongo gare si iuliu shaaliu nge ye bele ppashe
ngali kaape we si googo gare mele ka si mwongo iyange.
Rosa ye be googo kaape ye yaali Albert iga
Albert ye temwaaiu?
Yeebe. Kaape we yaale Albert ila ye sa yaro
germs woalo. Spuuno we yaali Albert ila ye bale yoro
germs iyange. Mwongo kawe ligiteli Albert nge ye sa yoro
germs iyange.
Ye toaro le ye be googo mele kawe Albert
ye sa googo gare mwongo mele kawe ligiteli gani Albert. Metta
faale?
Nibongi nge Albert me mele we bisile re sa
masiuriu seewe. Ye gachiu tappi yeele iga Albert ye temwaaiu.
Ye be yoga le mele we bisili Albert ye be
temwaaiu?
Ngoa. Ye be yogo le mele we bisili Albert
ye be temwaaiu iga ye be nngesaagili maniu temwaaiu we yaali
Albert. Ye be gachiu iga re tewai masiuriu garepe fengani.
Albert ila ye be mmwele le ye be ffage gare
ye nngiusiu iga ye masiuriu.
Sari chiile we bisili Albert ila ye tipeli
be ye be gale faisongo me Albert. Ye gachiu iiye sari ye bisili
Albert.
Gare ye maselipige Albert nge ye be gachiu
iga re ba faisongo me mene bisile?
Yeebe. Ye be yogo le ye be gateo ngali mene
bisile maselipige. Ye be yogo le mene bisile ye be nngesaagili
maniu maselipige me reele.
Albert ila ye gachiuwe mele bisile. Ye tai
tipeli be mene bisile ye be temwaaiu.
Ye be yogo le Albert ye be gateo ngaliire
mele ka rebugotale maselipige?
Ngoa. Ye be yogo le mene sine ye be temwaaiu.
Ye bale ila ssengali mene temale. Iwe me ilegiire shoa kaale.
Ye be ifa ssengale?
Ye be yogo le Albert ye be iuliu shaaliu
lani piichere. Maniu temwaaiu we yaale ila ye bele pashe ngali
piishere wegare shaliu we. Iwe nge semaliu ye bele bale buutogo
iuliu shaaliu nge ye bele pashe ngali temwaaiu we.
Go tewai foori meneele!
Albert ila ye be gammwele kofale. Ye tewai
iuliu longo lan piichere we. Ye tewai ganeere temwaaiu semweiu.
Albert ye tipeliire mele ka rebugotale, Ye
tai tipale be re be temwaaiu. Ye gale gasessere shagiu iuliumale
shaliu me lani piichere we. Ye tai gale iuliu longo lani piichere
we.
Ye sa gachiu Albert. Ye sa gammweleere mele
kawe rebugotale be re temwaaiu.
Ikaale semweiu mele ka go be foori me nibugotamwu
be go te gateo ngaliire semweiu temwaaiu.
1. Pielta yewamwu iga go be ffage gare go
mmwosiye.
2. Go tewai mwongo ngaliire semweiu gare
ganeere semweiu mele ka go sa googo reeli mwongo gare iga go
temwaaiu.
3. Semaliu ye tewai mwongo ngalugo gare googo
pitegili mwongo ka go googo gare iga go temwaaiu.
4. Go tewai masiuriu garepaare semweiu gare
iga go temwaaiu.
5. Go tewai faisongo iga go temwaaiu.
6. Go tewai iuliu longo lani mele ka laniyeli
iuliumeere yaremate toulape le geraamwo me go tai temwaaiu.
Go be gale gasessere shagiu iuliumomwu.
9
Yooro Germs Reeli Fanigate
Nngiusiu ila yooro germs iyange. Si
gale temwaaiu iyange. Iwe nge ye bale yoro germs liuweniu
fanigate.
Fanigate ila si gale temwaaiu lyange. Geraamwo
me sogofeti sheogiu le ye be chiile nge si temwaaiu iyange.
Fanigate ila yooro germs maaliu lyange. Ye bale gale
yoro siugiuniuliu mwusoa iyange.
Gare yashe piipiiye shagiu fanigate, sibe
temwaaiu iyange?
Yeebe. Ye be ppashe ngali mwo yewashe. Ye
toulape kofali yaale be gola yewashe.
Johnny ila ye sa waluuwe (8) ragile. Iwe
nge ye toalepaagili faurumile.
Johnny ye la fanigate liweniu waliuweliu.
Ye mano shagiu nge ye sa lago uru fetale. Metta mele ye maliuwegili
lago be ye be foori?
Johnny ye maliuwegili lago be ye be niuwa
paiule me mwirili yale fanigate. Ye tewai siye le ye be ppashe
ngali fanigate paiule.
Mele we sine ye sa faseongiu, Johnny ye sa
lago be ye sa lago mwongo. Ye sa lago mwongooli fegaaf i.
Johnny ye tagiula be ye bele temwaaiu reeli
mele kawe paiule igawe ye tal kliili. Johnny ye sa mwongo. Ye
sa kere be ye sa mwongo.
Yooro mele ye be weli ngali Johnny meraattage?
Ngoa. Ye la meraattage nge ye taai iyeli
gachiu lago shagiu niferaali Johnny. Ye sa metagi segale. Ye
sa weri diarrhea.
Metta mele Johnny ye temwaaiu iyange?
Johnny ye temwaaiu be meni germs kawe
woali paiule. Ikela mele ye temwaaiu Johnny iyange. Johnny ye
sa nngawe tipale.
Ye toaro pilaale le ye be temwaaiu Johnny.
Ye be mmwele le ye be foori be ye tewai temwaaiu. Ye be ifa
ssengale?
Ye be mmwele le Johnny ye be niuwa paiule
welimwirili yale fanigate. Ye be yogo le ye be niuwa lago germs
me woali paiule. Gare ye foori mele kaale ila nge mali ye tewai
temwaaiu igela. Ye be ppashe ngali fanigate paiushe nge ye nngawe.
Ye be ppashe ngali gelashe mwongo fanigate
nge ye bale nngawe.
Ye ifa ssengali fanigate yale gale buutogo
nge ye sa ppashe ngali mwongo?
Fanigate ila ye gale mmwele le ye be yali.
Ye tai iiye shagiu woali goalongale be ye gale ppashe woaro
laango.
Laango ila re gale siugiuniu liuweniu fanigate.
Iwe nge fanigate ye bele ppashe ngaliire. Iwe nge laango re
bele gasi togo reeli gelashe mwongo. Gare laango re be uperi
mwongo ka gelashe, se be temwaaiu iyange?
Ngoa. Si be temwaaiu reeli mwongo ka laango
re sa uperi. Ye bale ila ssengali kaape ka laango re uperi be
si be bale temwaaiu iyange. Gare laango ye upe woali seewe spuune
nge si ya mwongo iyange nge si be temwaaiu.
Mele kaale ila ye sa yoro maaliu iyange.
Ye gale yoro germs biuleiu ka laango
re be upe iyange.
10
Gashiuwaare Laango
Laango ila re gammwerage. Si ya tepangi fenganiigishe
be si be gashiuwaare laango.
Laango re nngawe.
Ye gachiu iga si be liiye mele ka siugiuniure
laango nge ila nge re be toaro lago. Lango ila re gale siugiuniu
liuweliu fanigate me peesi.
Ye nngawe iga laango re be ppashe ngali fanigate.
Si be fanigate nge si ya gammwele be laango re te gola.
Ye gachiu iga ye be yoro yaashe klaisiisi.
Ye gachiu iga ye be yoro screen reeli klaissiisi be laango
re te buulongo iyange. Ye be gachiu yaashe foori yaashe klaisiisi
nge laango re tewai togo longo iyange.
Kliiliiye yaamwu klaisiisi.
Gammwele piletale.
Pilesi gatemale be laango re te togo longo
iyange.
Gammwele screen iyange be ye te ttewasi
iwe laango re sa togo longo niimwe.
Liire lango ka re be buulongo iyange.
Gare ye toaro yaamwu klaisiisi ila nge go
sa keli libeli fanigetamwu. Fagili seewe faurumile le be mmweleli
keli iyange. Fanigate longo lani libe we go gelingi.
Gammwele yaamwu libeli fanigetamwu. Gefaniiye
be laango ye te uperi.
Metta mele go be foori iga go be maneoli
fanigate?
Niuwa gachiuwe paumwu. Ngiuri paumwu me mwirili
yaamwu niuwa. Niuwa tefaaliiye gare ye shiuweli booli fanigate.
Germs ila re gale logo faali kiushe.
Pagiuwe kiumwu be ye be gale sebiuniu.
Ye
gachiu. Ye nngawe.
Gammwele
kiumwu be ye be kliili.
Ilegili laango nge re nngawe. Gefaniiye be
re te iseise tiwe germs woali gelamwu mwongo. Ye bed
fa ssengale?
Baliuwe gelamwu mwongo. Ffoori yaamwu imweli
mwongo. Baliuwe iuliumomwu shaaliu.
Si bale gale googo kaape me spuune reeli
mwongo. Ila go be bale gefaniiye be laango re te paashe ngalini.
Mele ka si gale mwongi iyange ila ye gachiu
iga si be ffori laniyale. Gare si be gale baliuniu be laango
re te gola.
Niuwa paumwu me mmwali iga go be mwongo.
Gefaniiye shagiu be laango re te uperi gelamwu
mwongo. Galewaare tangi gelamwu mwongo. Go be mwongo nge go
sa gekalewaare.
Go be logo nge go sa liniire laango.
Semaliu sheogiu laango nge ye be yogo le
ye be laiuli mwo fitebiugiu laango. Si be gale libeli fanigate
nge ye be wairesi yaare be toulape lago laango.
Faali gasseewe nge si gale weriire iilo me
woali pesili mwongo. Iilo iwe re tappili mwaate.
Re gachiu ilo kaale?
Yeebe. Ilo kaale ila re nngawe. Ikaale mele
re be mile lago be laango nge re sa gake togo maase reeshe.
Ye be mmwele le si be liire ilo kaale le
si be fisigiire weliyefi.
Semweiu Gammweleli Yaremate
1. Ffoori klaisiisi. Foori be laango re te
gola.
2. Gare ye toaro yaamwu klaisiisi nge go
sa libeli fanigetamwu.
3. Niuwa paumwu me mwirili yamwu fanigate.
Niuwa paumwu welimmweli yaamwu mwongo.
4. Pagiuniu kiumwu be ye gassebiuniu.
5. Liire iilo be re te mile lago be laango.
6. Liire laango. Gatoulepa liiyemwu ilegili
rane.
Remwosuwe
Re Gafile Mele Ka
Ye Be Mwaashiu Buutogo
11
Mele Ka Ye Buutogo Me Reeli
Taati Me Faliuwe
Ye toulape gammweleshe le ye fasiuliu logo.
Ye mmwele le si be sipegili fato gelashe. Si fato bulage, wiishi,
maai, liu me toulape bale semweiu. Tappili mwongo kaale ila
si melawe iyange nge ye gachiu ngaligishe.
Ye toulape mele ka faliuwashe ye ganeegishe.
Ye fange iraaliimawashe. Ye fange waliuweliu be si be ffoori
waashe. Metta semweiu mele ka ye vale ganeegishe?
Lamwo ka yaashe ila ye bale toulape mele
ye bale fange ngaligishe. Ye toulape iige iyange le si mmwele
iyange le ye sa mwosuwe togo shagiu. Lamwo ka yaashe mele ye
gammweleere ige kaale. Ye yogo le re laiueliu. Lamwo ka yaashe
mele ye fange ngaligishe iige. Si ya mesaige be yooeo gelashe
iige le si be mwongo nge ye gachiu goalongashe iyange.
Mele ka yaremetali faliuwashe ila ye sa ssiuyelai
yare logo woali faliuwe kai. Ilegili mele ka gammweleere nge
iire shagiu re sipegili foorini le ye fasiuliu bale logo shagiu
reere. Iige ila re bale fasiuliu bale logo shagiu lani tati
ka yaashe.
Ila mwosuwe nge yaremetali mele ka faliuwashe
ila re gake shagiu gammweleere me welifeliuwe me letteti. Ilegili
mwongo ka re melawe iyange nge ye fasiuliu logo shagiu reere
nge re sipegili foorini. Ye toaro mwongooli lani koobere me
bale semweiu le waafaliuwe ye gale gake togo.
12
Yaare Melawe Remwosuwe
Gare remwosuwe re googo shagiu mele ka ye fasiuliu
logo reere, ila nge metta ye tai toaro lago iyange? Metta ye
shiuweli yoro mele kaale rane kaiye iyange?
Remwosuwe ila re bale giula. Mele ka shagiu
re be googo mele re gale gake. Re Giula be re tewai getoalepa
mele ka ye logo reere nge re metafe reeli mele sustained
yield.
Metta mele sustained yield?
Sustained yield ila mele ye
be mmwele le si be gasi nepali mele ka si fasiuliu gekasini
ilegili raagi. Gare yooro mele si gasi igela be gammweleshe
nge ye be la ragi kelaai nge ye bale yoro shagiu. Gare yooro
mele go gasi igela nge go sa gammwele kofale. Foori be go be
tefaali serane nge ye shiuweli yoro shagiu.
Remwosuwe ila re gammweleni paangali faurumile.
Re be giula be ye sa saro nngawe seewe faurumile nge re sa ffoori
getabotabo be ye be gachiu mele we. Gare semate faurumile ye
sa wairesi lago nge re sa foori be ye be masheragi ngaliire.
Ye ifa ssengali yaare remwosuwe gale gammweleni
mele ka re mmwele iyange?
Seewe ila re gale gaiureoiura nepali shali
fita gasseebiuleiu. Tamweliu, gailange, gare bale semweiu sheogiu
yaremate mele re gale seoriu kofali fita. Gare go be fita seebiuleiu
le ye tabu nge yooro le go be gassiya gare go be lago fita iyange.
Iige ila re gale laiuleiu. Ye gachiu iga
re be laiuleiu. Gare re tai laiuleiu ila nge ye be toaro lago
iige. Ye gachiu iga si be foori mele ye be mmwele be re be laiuleiu
ige kaale iyange. Ila nge ye be yoro shagiu iige rane kelaale.
Faali gasseewe nge ye gale wairesi lago iige
gasseebiuleiu. Gare mele ka laiure re be melawe ila nge ye be
rane kelaale nge ye bele bale yoro lago iige.
Faali gasseewe nge ye gale tabu lago taati
gare gasseebiuleiu me welifeliuwe. Ye bele yoro shagiu yatoli
yaare yaremate gale lago biuleiu kaale gare si bele ppaiu lago
me yashe lago iyange. Faali gasseewe nge re bale gale seoriu
be si be lago biuleiu kaale nge yooro mele ye be weli ngaligishe.
Tappi yeele ila ye gachiu ngaliire iige, maaliu, me waliuweliu
be ye toaro le ye be liire.
Faali gasseewe nge ye gale tabu lago faurumile.
Yooro ika semate iige gare semate faurumile ye gale tabu lago.
Gare semweiu yaremate re gale tabu lago me mwongooli semweiu
faurumile.
Mele ka si mmwele iyange le ye fasiuliu logo
ila ye mmwele be remwosuwe re gammweleni. Gare remwosuwe re
tai gammweleni ila nge si tewai mmwele iyange igela. Remwosuwe
re gammweleni iwe giishe si ya welibiuwe iyange.
13
Ye Toaro Tefaali Iga Ye Be Moa
Gare si be gammwele mele ka ye gale melawe
me reeshe ila nge ye be toulape gammweleshe rane kelaale. Faali
gasseewe nge si gale gettoalape lago. Ila nge metta mele ye
be weli?
Gare ye be toulape predator ila nge
ye bele chichiile lago prey. Giishe yaremate ila bale
predator. Gasseebiuleiu ila ye gale toulape iige iyange.
Iwe nge yaremate re sa buutogo liire ige kaale. Metta mele go
liuwaneeye be ye be weli? Ye tewaai yoro lago ige ka re be bale
laiuleiu.
Gare semweiu re be mwaashiu buutogo biuleiu
gaale, ye be shiuweli toulape iige? Yeebe. Ye tewaai weeye toulepali
igawe.
Ye toulape matemetali mele population
ye be chichiile togo. Seewe ila yato ye re be mase mele ka re
sa yaiunape reeli semate me semate iige gare metta. Seewe ila
iga si be gatewasiiye biuleiu ka laniyeere. Seewe ila iga si
be liire mele ka laiure.
Gare ye be chiile gemase lago nepali organisms
me seebiuleiu ila nge ye bale nngawe. Mele nngewale ila extinction.
Extinction ila mele ye be toaro lago
semate faurumile me seebiuleiu gare organisms me seebiuleiu.
Meneele ila yato ye re be toaro gachiu lago.
Gare iga ye be toulape tugofaiye nge re taai
laiuleiu, re be shiuweli tettoulape lago? Yeebe.
Extinction ila ye toaro siyaale. Ye
tewaai mmwele le si be gatefaali mele ka ye be toaro gachiu
lago.
Ye mmwele le ye be toaro lago peraasi be
mali waafaliuwe ye taai gake togo. Ye be toaro lago me welifeliuwe.
Extinction meneele? Yeebe. Ye tai extinction meneele
be ye be shiuweli mmwele le si be gake peraasi me seebiuleiu.
Gare seewe saai nge waafaliuwe ye bele bale gake togo.
Ye toulape matemetali iige me maaliu woali
mele ka faliuwashe. Semweiu mele kaale ila ye toaro woali faliuwe
ka semweiu. Metta ye be weli iga si tewai gammweleere? Metta
ye be weli iga si be liire lago? Ye be mmwele le si be gatefaaliire?
Yeebe. Ye tewaai mmwele. Ye toaro faali seewe le ye be shiuweli
mmwele. Ye tatiwegili mele si be foori nge ye tewaai mmwele.
Extinction ila ye toaro siyaale.
14
Si Be Bale Gammweleere Mele
Ka Re Melawe Igela
Remwosuwe re gammweleni mele ka gammweleere.
Si shiuweli foori tappiyeele rane kaiye? Gai liwaneeye. Gai
mangiiye be si shiuweli fitaali sheogiu gammweleshe rane kaiye?
Gai sa weriire mwo shoa ka re gale gatewaashini biuleiu ka re
gale melawe semweiu faurumile me iyange le tappili iige me maliu
kaale?
Rane kaiye ila si taai iyeli italo tipashe
reeli gammweleli mele kaale le tappiire remwosuwe. Faali gasseewe
nge si gale gattewasi iige. Faali gasseewe nge si gale gattewasi
biuleiu ka laniyeere. Ige ka re teiti togo mwo nge si liire.
Semweiu re gale googo poison gare toalemaachi.
Semweiu mele ka si gale foorini me welifeliuwe
ila ye be yogo le ye be liire maniu letteti. Gasseebiuleiu ila
waali yengaange kaale re gale pariupeoriu weiu lweliu letteti.
Pweliu kaale ye bele libeli lago woosho nge ye liire semweiu
iige. Gasseebiuleiu ila re gale googo poison reeli liiliire
maliu ka welifeliuwe. Ye gale yogo le goshou ye gale gasi weiu
poison kaale letteti. Iwe ye sa buuweiu liire iige.
Ilegili mele kaale nge re gale mase organisms
iyange. Ila si be foori yaashe niniwane be gare si be tappiire
remwosuwe. Si be gammweleere organisms. Si be foori le
ye be gachiu yaashe sustained yields be ye be yogo shagiu
gammwleeshe rane kelaale. Si be tepangi mele ka faliuwashe me
tati ka yaashe be ye be gachiu yaashe sustained yields.
Iwe nge si tepangiire organisms be re te extinct.
Evidence
Reeli Mele Ka Ye Suuweli
15
Mele Ka Re Be Interact Ila Seewe System
Mele kaale ila objects.
Si be gashu fenganini mele kaale nge yooro
mele ye be weli. Re bele interact fengani. Yooro mele
ye gale weli iga objects re be interact.
Metta mele ye weli?
Objects kawe ila re sa interact
igela. Iga re be shu fengani objects ila nge re sa foori
seewe system.
Lani system yeele ila yooro teenchi,
taama, me seewe teengki.
Ye toulape mele ka ye gale mmwele le re be
shu fengani. Ye tatiwegili yato ye re be shu fengani semweiu
objects le yooro kofaare fengani nge ila nge re sa foori
seewe system.
Seewe system mele objects kaale
re sa foori?
Objects ila ye tatiwegili gare mele
ka ye melawe gare mele ka ye tai melawe. Ye mmwele le mele ka
ye melawe me ika ye tai melawe re be shu fenganire sa foori
gare mile be seewe system. Shiyeni system yeele
mele paiuliu yaremate yeele? Ye be yengaange system yeele
iga ye tewai logo paiuliu yaremate yeele?
Mele kaale ila objects. Re interact
fengani me pweliu mele kaale?
Maliu kaale me mwate kaale ila re gale tepangi
pweliu. Bono iga re gale interact me pweliu ila re gale
tepangi pweliu reeli yaale be gale suuweli. Iyeele mele soil
system.
16
Kabiungiuliu Yashe Be Giula Evidence
Meneele ila seewe rewali bulage le ye gekameoto.
Ye interact beshili yafi yeele ngali rewali bulage yeele?
Ye be mmwele le si be seoriu be seewe system meneele?
Yato ye si be weri yale suuweli seewe faurumile
nge ila mele evidence. Metta evidence ye go giula
be bulage yeele ye interact me yafi yeele? Ye be yogo
le go be seoriu seluuwe faurumile le evidence le yafi
yeele ye beshi?
Meneele ila flashlight system. Metta
mele go giula be objects kawe re interact iyange?
Objects kaale ila re interact.
Metta evidence le go giula be re interact iyange?
Ye be yogo le go be seoriu ruwouwe faurumile le evidence
le mele kaale re interact gare yooro mele ye sa suuweli?
Meneele ila bale seewe system. Metta
evidence le go giula be yooro mele ye sa suuweli iyange?
Ye be yogo le go be seoriu ruwouwe?
Meneele ila seewe ngetali garigi. Meneele
ila bale seewe system. Metta evidence le ye gaweri
ngalugo be yooeo garigi ye ye bale logo igaale? Ye be yogo le
go seoriu ruwouwe?
Si gale weri evidence. Si gale ngiuri
booli evidence. Si gale bale meyafi. Si bale gale rongorongo.
talingashe _______________
bootishe _______________
yewashe _______________
metashe _______________
paiushe _______________
Seoriu semweou mele ka go gale rongorongo.
Evidence reeli metta iiye mele kela? Metta ika go gale
ngiuri boolo? Evidence reeli metta ikela? Metta ika go
gale meyafi? Evidence reeli metta ikela?
17
Metta Mele Ye Be Weli Iga Ye Be
Suuweli Seewe Variable
System ila ye be yogo le ye be suuweli
iga seewe shagiu me iyange mele ye be suuweli. Metta ye be foori
system yeele iga ye tewai pwulo yafi we? Ye be meoto
bulage we? Go be meyafi beeshi?
Ilegili mele kaale nge ye be tappile shagiu-rawe
yeele, bulage kaale, me fafiye kaale. Ye gale seewe mele ye
suuweli. Mena ye suuweli ila si gale seoriu be variable.
System yeele ila ye be suuweli iga
seewe shagiu variable me iyange mele ye be suuweli. Metta
mele ye be foori iga gare mwaale we ye tai buutogo? Metta ye
be foori iga gare ye toaro reere?
System yeele ila ye be suuweli iga
ye be seewe shagiu variable me iyange mele ye be suuweli.
Metta ye be foori iga ye tewai yoro chiifeoliu? Mwaale yeele
ye be yogo le ye be siugiu paape yeele? Metta mele ye sa weli?
Soil system ila ye bale mmwele be
ye be suuweli. Pweliu ila ye farigiti pilaali mwate kaale me
mele ka ye mwlawe ngali. Mwate kaale me mele ka semweiu ika
re melawe ila ye bale farigiti pilaali pweliu ngaliire. Shaaliu
ila ye farigiti pilaale ngali mwaate. Mwaate re tai bale tipeli
be ye be toulape gemase shaaliu. Shaaliu ila seewe variable.
Go sa weriweri mwo mwaate yare gerage tage
me nipweliu iga ye be toulape gemase shaaliu.
Flashlight system we meneele. Faali
gasseewe nge ye tai gale yengaange system yeele.
Ye be seewe shagiu variable me reeli
system yeele mele ye be nngawe nge ye tewaai pwulo teengki
yeele gare ye tewaai yengaange system yeele. Metta seewe
variable le ye be nngawe nge ye tewaai pwulo teengki
yeele?
Ye sa buro togo igela. Yaati ye sa iutiuwe
lago gibeli garigi we me gemakiu mele we ngetale. Garigi we
ila ye shiuweli melawe. Meraattage, ye be bale yoro evidence
gare garigi yeele ye shiuweli melawe?
18
Solids, Liquids, Me Gases
Si gale ubuubu mengaagusho lecheoliu. Si
be gapelani weiu faali yalo nge ye gale pale. Ye gale lago iiya
shaliu kawe woali mengaagu kawe?
Goshou ila shaaliu. Ye be goshou nge ye sal
gale yoro tebaaileoleo liuweniu faliuwe. Ye be tare goshou le
ye be ttiule yaalo nge ye bele toaro lago tebaaileoleo kawe.
Ye kawe. Ye gale lago iiya shaliu kawe?
Shaaliu ila ye liquid gare ye shaliu.
Ye be pale nge ye mile be gas gare yaangi le ye fiti
yaiuchaali. Si taai gale weri shaaliu iga ye be tappi yeele
le ye be mile be gas. Yaiuchaali ye yaashe ila ye toulape
shaaliu iyange.
Faali gassewe nge si gale weri shaaliu yale
gale evaporate gare yale gale yangi lago. Iga ye be wache
shaaliu nge go sa baliuwe. Faali geshape we ila ye bele yoro
shaaliu iyange. Shaliu yeele ila mele we ye wache tage.
Ye be beshi shaaliu nge ye bele shiuwe me
reeli liquid nge ye lago ngali gas. Iwe nge gare
ye be ffeoiu nge ye bale gale suuweli. Ye gale ifa ssengali
shaaliu iga ye be ffeoiu gamase?
Ye be ffeoiu gemase shaaliu nge ye gale faiu
lago. Ye gale chefasiu lago iga ye be ffeoiu gemase. Ikaale
semweiu mele ka shaaliu iga ye be faiu.
Ifa mele shaaliu iga ye shaliu gare ye mile
be liquid?
Ifa mele shaaliu iga ye faiu are ye mile
be solid?
Ifa mele shaaliu iga ye mile be yaange gare
gas?
Yooro mele ka ye bale faiu gare ye solid
nge ye sa shaliu gare ye liquid iwe nge ye sa bale yangi
lago gare ye mile lago be gas. Ligiti be semweiu ila
re be beshi gamase gare ffeoiu gemase nge re mwaashiu suuweli.
19
Mele Ka Ye Gale Piulo Lecheoliu
Gaauteli seewe kaape reeli taati. Iseli faali
yalo. Gefaniiye be ye te buulongo goshou iyange. Metta mele
ye be foori?
Shaliu la ye logo iyange ila ye be evaporate
gare ye be yangi lago nge gare yooro mele ye logo liuweniu shaliu
we nge ila ye be logo tiwe. Ye tewai talogo lago.
Gare taati mele ye logo lani kaape we nge
ila shaliu la iyange ye be yangi lago nge ye bele mile gasiige.
Piulo lago ruwouwe spuuneli sukare lani seewe
kaapali shaaliu. Iwe nge go sa ligiti be ye be evaporate
gare ye be yangi lago shaliu we iyange. Go mangiiye nge metta
ye be foori? Ye be bale evaporate sukare we ? Ye be logo
tiwe sukare we lani kaape we?
Beeshi ila seewe variable. Ye mmwele
le si be gabeshi taati gare shaliu ka yooro sukare iyange. Metta
ye be foori? Ifa iye ye be ttiri liuweniu iga si be gabeshini
weliyefi me faali yalo?
