written by Marcus Rosario
translated by Tino Uolai
illustrated by Calvin Fujioka

TABLE OF CONTENTS

Ye Toulape Ulunulu Melawe
1. Faliuliu Waliuweliu Ye Buutogo Me Reeli Uwaali Waliuweliu
2. Ye Ifa Ssengali Yale Tumwulo Faliuliu Waliuweliu?
3. Gattumwuleli Waliuweliu Iga Ye Toaro Faiuliu Waliuweliu
4. Ye Gale Toulape Laiuliu Faurumile Faali Gasseewe
5. Laango Re Siugiuniu
6. Laamu Re Bale Gale Siugiuniu
7. Re Gale Mase Laiuliu Faurumile Faali Gasseewe

Mwusoa Re Nngawe Ngaligishe
8. Si Gale Temwaaiu Reeli Mwusoa
9. Ye Gale Ifa Ssengali Yare Subu Mwusoa
10. Si Ye Geppaiuwe Lago Mwusoa

Ifa Ssengale Nge Si Ya Giula Be Ye Suuweli?
11. Semweiu Faurumile Ye Gale Suuweliiye Semweiu
12. Re Gale Yengaange Fengani?
13. Ye Gale Suuweli Faurumile Iga Si Tei Gattepa

YE TOULAPE ULUNULU MELAWE

1

Faiuliu Waliuweliu Ye Buutogo
Me Reeli Uwaali Waliuweliu

Floorasi (flower).

Meneele ila seewe floorasi.

Semwwiu floorasi ila re farigikiti.

Semweiu floorasi ila re paashigishigi.

Semweiu waliuweliu ila yooro floorasi iyange.

Semate waliuweliu nge ye semate floorasi iyange.

Yooro waliuweliu ye go giula be yooro floorasi iyange?

Semweiu floorasi ila re gale mile lago be uwaali waliuweliu (fruits).

Ye gale yoro faiuliu uwaali waliuweliu (seed).

Semweiu uwaali waliuweliu ila ye toulape faiule.
-Beibaaye ila uwaali waliuweliu (fruit).
-Beibaaye ila ye tiulape faiule (seeds).
-Sausaau ila uwaali waliuweliu.
-Sausaau ila ye bale tiulape faiule.

Semweiu uwaali waliuweliu ila ye tai toulape faiule.
-Guruguru ila uwaali waliuweliu (fruit).
-Guruguru ila ye tai toulape faiule (seeds).
-Faaliyape ila uwaali waliuweliu.
-Faaliyape ila ye tai toulape faiule.

Semweiu uwaali waliuweliu ila ye gale gassefaiu sheogiu faiule.

Yooro uwaali waliuweliu ye go giula be ye gale sefaiu faiule?

Faiuliu waliuweliu ye gale tumwulo ye sa mile be waliuweliu.

Ye tewai yoro shaaliu nge ye tewai tumwulo faiuliu waliuweliu.

Ye gale tumwulo faiuliu waliuweliu iga ye be logo nipweliu.

Faiuliu waliuweliu yeele ila ye sa tumwulo be waliuweliu.

Meneele ila ye sa sefoasho waoiuweliu.

Serane nge ye bele farigiti gemase.

Waliuweliu re be farigiti nge ila nge ye bele yoro floorasi iyange.

Iyeele mele kofali yale melawe waliuweliu gare yaale life cycle waliuweliu ka yooro floorasi iyange.

2

Ye Ifa Ssengali Yale Tumwulo
Faiuliu Waliuweliu?

Meneele ila sefaiu faiuliu waliuweliu.

Faiuliu waliuweliu yeele ila ye buutogo me reeli uwaali waliuweliu.

Wagerale mele ye gale gommwali tumwulo.

Ye gale feffarimwosho tage waliuweliu iga ye be feffarimwosho tage mele we gaagaale.

Semweiu faiuliu waliuweliu ila welimmweli iga ye be tumwulo nge ye sa gale gommwali yoro sheoliu waliuweliu la ye be tumwulo waiu me iyange.

Ikaale sheoliu waliuweliu ka si gale seoriu be seed leaves.

Ikaale sheo ka re be farigiti lago nge re mwaashiu gatewaali faiuliu waliuweliu we.

Ikaale mele ka goalongali sheoli waliuweliu gare true leaves.

True leaves ila re mwaashiu gale buuweiu me mwirili seed leaves.

Waliuweliu libeli saariile.

Waliuweliu tugofai.

Metta mele ye tai gaffitegi me reeli waliuweliu tugofai me ika ye shiuweli saari?

3

Gattumwuleli Waliuweliu Iga Ye
Toaro Faiuliu Waliuweliu

Semweiu waliuweliu ila re tai gale tumwulo me reeli faiuliu waliuweliu.

wiishi

Semweiu waliuweliu ila re bale tumwulo shagiu me reeli goalongali waliuweliu we.

tiyoogangi

Semweiu waliuweliu ila re tumwulo me reeli gofetili waliuweliu we.

gamwuutiye

Waliuweliu yeele ila ye bale tumwulo me reeli gofetile.

4

Ye Gale Toulape Laiuliu
Faurumile Faali Gasseewe

Ye yogo le ye be toulape waliuweliu le ye be buutogo me reeli sefoasho shagiu waliuweliu.

Maaliu ila ye yogo le ye toulape laiure.

Ye toulape waliuweliu le ye gale mase.

Ye gale bale mase waliuweliu be maaliu me yaremate re gale gangini.

Ye bale toulape maaliu le re bale gale mase.

Semweiu maaliu re gale mase be semweiu maaliu re bale gale gangiire.

kayeeru

Gare ilegili faiuliu waliuweliu nge re melawe ilsa nge ye bele toulape gemase waliuweliu.

Gare ilegili maliu ka ye subu nge re melawe ila nge ye bele toulape gemase maaliu.

5

Laango Re Siugiuniu

Laango

Meneele ila semaliu laango.

Laango re tipeli be re be logo biuleiu ka ye tai kliili.

Lango shoabuto ila ye gale toulape siugiuniule.

Re gale siugiuniu biuleiu ka ye tai kliili.

Mele kaale ila siugiuniuliu laango.

Ye be serane shagiu nge re bele mile be iilo (larvae).

Mele kaale ila iilo.

Ilo kaale ila re beshebeshe.

Iilo ila re tipeli be re be mwongo.

Re bele mwongo re sa feffarigiti lago.

Ye be lipwongi nge re sa shochoalo lago.

Meneele ila iilo (pupa).

Iilo ye gale suuweli me reeli larva nge ye sa mile be pupa.

Iilo (pupa) ila ye tai gale mmwagiutiugiutiu.

Yato yeele nge ye sa yoro laango lani pupa yeele.

Ye be la wolobongo nge ye bele gattewa pupa we.

Iwe nge lango we ye bele toowaiu me iyange.

Ye tewai ssiuyelai nge lango mwaale kaale re bele ffagi fitiyeere lango shoabuto.

Iwe nge lango shoabuto we ye bele bale laiuleiu.

Iyeele mele yaali laango life cycle gare ulunulu yale melawe.

Semweiu maaliu ila ye bale gaffitegi yaare life cycle.

6

Laamwu Re Bale Gale Siugiuniu

Yaale life cycle laamwu ila ye bale gaffitegi ngali sheogiu laango.

Meneele ila semaliu laamwu.

Meneele ila semaliu lamwu tugofaiye.

Igela nge ye sa siugiuniu lecheoliu.

Laamwu ila re gale siugiuniu lecheoliu gare biuleiu ka yooro shaaliu iyange.

Mele ka siugiuniuliu laamwu ila ye gale ppesi lecheoliu.

Siugiuniuliu laamwu ila ye be gattewa nge ye sa mile be pagowacheoliu.

Pagowacheoliu ila re paashigishigi.

Pagowacheoliu ila re gale ili fetale lecheoliu.

Re gale mwommwongo maliu paashigishigi ka lecheoliu.

Re bale gale biitage pwa be re be nngase.

Pagowacheoliu ila re gale farigiti lago be re gale mwongo maliu paashigishigi ka lecheoliu.

Re bele farigiti lago nge re sa mile lago be pupa.

Iyeele mele pupa.

Ye tai gale iyeli ili fetale le tappile pagowacheoliu.

Ligiti be ye bale gale shiuweli biitage pwa be ye be nngase.

Ye tewai ssiuyelai nge pupa we ye sa mile be laamwu. Lamwu shoabuto ila re gale iuliu cha be re be laiuleiu.

Ye bele lago ffagi fitiyale.

Iwe nge ye bele bale siugiuniu.

 

	Lamwu tugofaiye
	siugiuniu     pagowacheoliu

Iyeele mele life cycle reeli laamwu.

7

Re Gale Mase Laiuliu
Faurumile Faali Gasseewe

Semaliu sheogiu laamwu nge ye be ligiti riuwebiugiuwe siugiuniule.

Semweiu maaliu ila ye gale toulape gemase laiure.

usele

Gare meele nge ye be toulape gemaase maaliu nge iga semweiu re gale mase.

Semweiu maaliu ila re gale maseli temwaaiu.

Semweiu ila re gale mase be ye taai yogo gelaare.

Semweiu maaliu ila re gale mase be ye toaro iuliumeere shaaliu.

Metta ye be foori iga ye be ilegili mele ka ye be subu togo, maaliu gare iige nge re farigikiti lago nge re sa bale laiuleiu?

MWUSOA RE NNGAWE NGALIGISHE

8

Si Gale Temwaaiu Reeli Mwusoa

Meneele ila semaliu mwusoa.

Mwusoa ila organism.

Meneele ila semaliu mwusoa shoabuto.

Meneele ila semaliu mwusoa mwaale.

Ifa ssengali yare tai gaffitegi fengani male shoabuto yeele me male mwaale yeele?

Semweiu mwusoa ila re gale logo niferaare maaliu.

Mwusoa ila re bale gale logo niferaare yaremate.

Re gale mase mwusoa iga re tewai logo niferaare maaliu me yaremate.

Mwusoa ila re gale gatemwaaiugishe.

Si gale mwongo be ye be gachiu goalongashe.

Mwusoa re gale gangini mwongo ka si gale gangini.

Si bale gale feffage reeli mwusoa.

Ye bale gale metagi segashe reeli mwusoa.

Si be laiuleiu mwusoa nge ye gale toowaiu me lani bootishe, yewashe, me lani tagiuriushe.

Mwusoa ye bale gale fiti weiu fanigate.

Yooro mwo mwusoa ye go sa weri yaale toowaiu?

9

Ye Gale Ifa Ssengali Yare Subu Mwusoa

Fanigate ila ye gale toulape toulape siugiuniuliu mwusoa iyange.

Mwusoa re gale laiuleiu tiwe niferaashe.

Iwe nge re bele tabeeye waiu fanigate iga si be lago fanigate.

Siugiuniuliu mwusoa ila re paashigishigi gemase.

Ye wairesi le si be werini.

Siugiuniu kaale mele re be fange ngaligishe mwusoa.

Laango ila re gale gake mwusoa.

Siugiuniu kawe ila ye yogo le ye be mmwashiu woali mele ka pesheere laango.

Siugiuniu kaale ila re gale ppashe ngaliire laango me reeli fanigate.

Iwe nge lango kaale re bele gasi fetaleere liuweniu iimwe.

Siugiuniu kaale ila re gale ppashe ngali gelashe mwongo iga laango ye be uperini.

Seewe mene ye gale buulongo mwusoa niferaashe iyange ila yato ka si be mwongo nge si tei kliiliiye paiushe.

Sari yeele ye kliiliiye paiule me mwirili yale maneoli fanigate?

Ye be buulongo siugiuniuliu mwusoa niferaashe nge ye sa buulongo gattewa.

Iwe nge re sa feffarigiti lago.

Re bele farigiti nge re sa siugiuniu.

Ye gale gasseewe raagi nge re mwaashiu gale mase mwusoa me niferaashe.

fanigate me siugiuniu		lango
		paiu tai kliili
		mwongo

mwusoa me siugiuniu lani segashe    yashe mwongo siugiuniuliu

Iyeele mele life cycle reeli mwusoa.

10

Si Ya Geppaiuwe Lago Mwusoa

Ye mmwele le si be geppaiuwe lago mwusoa.

Seewe ila si be ffori klaisiisi le laango re tewai buutogo iyange.

Ifa seewe klaisiisi kaale le laango re tewai mmweleli buulongo iyange?

Ye gachiu iga si be gale googo klaisiisi.

Gare ye toaro klaisiisi ila nge si ya gammwele
ulunusho.

Gare si be lago fanigate ila nge si ya liba fanigetashe be laango re te buutogo iyange.

Niuwa paumwu me mwirili iga go be lago klaisiisi.

Baliuwe mwongo, tapiye, shaniu iuliu me ilegili mele ka meni mwongo.

Gefaniiye be laango re te buutogo iyange.

Kliiliiye paumwu me mmwali iga go be mwongo.

Kliiliiye shagiu kiumwu gare go be gale pagiuniu be ye te pweliu.

Siugiuniuliu mwusoa ila ye be yogo le ye be mmwashiu lani kiumwu.

Gare go mangiiye be go laiuleiu mwusoa nge go sa lago reere toagota.

Tingoarooro iuliumomwu tafeyali mwusoa.

Mwusoa ila re nngawe ngaligishe.

Re nngawe ngali goalongashe.

Re gale gangi mwongo ka si be gangini nge si gale temwaaiu iyange.

Ye be yogo le re be shiuwe iga si be tabeeye mele kawe si ya kabiungiu.

GULA BE YE SUUWELI?
IFA SSENGALE NGE SI YA

11

Semweiu Faurumile Ye Gale
Suuweliiye Semweiu

Mele kaale ila semweiu faurumile.

Iga seewe faurumile ye be foori seewe faurumile ngali bale seewe faurumile ila nge si gale seoriu be re sa interact.

Ye be buutogo le seewe faurumile ye be suuweliiye bale seewe ila nge re interact?

buuku

Mele kaale re interact?

Mele kaale re interact?

Mele kaale re interact?

Mele kaale re interact?

Waaliishi yeele, yooro mele ye foori ngali tiliigiye yeele?

teengki

Ye interact teengki me teenchi yeele?

Re be interact faurumile nge yooro mele ye gale weli. Mena ye be weli mele si gale seoriu be evidence.

Reere yeele ila ye interact ngali paape yeele.

Peili gani reere yeele mele evidence.
Biuleiu la ye sa gopitegi me reeli paape yeele ila bale evidence.

Mwetangitengili reere yeele yale reeye paape yeele ila bale evidence.

Yafi yeele ila ye interact me shaliu yeele.

Metta mele ka evidence iyange?

Metta evidence ye yo giula be semate maaliu ye sa tefaali me igaale iyange?

Metta maliu ye go liuwaneeye be ye sa tefaali me igaale?

Metta evidence ye go giula be semate maaliu ye sa tefaali me igaale iyange?

Metta maliu ye go liuwaneeye be ye sa tefaali me igaale?

Metta evidence ye go giula be semate maaliu ye sa tefaali me igaale iyange?

Metta maliu ye go liuwaneeye be ye sa tefaali me igaale?

12

Re Gale Yengaange Fengani?

Ye be buutogo le semweiu faurumile re be yengaange fengani nge si gale seoriu be system.

Mele kaale ila re gale interact fengani.

Meneele ila seewe system.

Seewe system meneele?

Re interact fengani mele kaale?

Seewe system meneele?

Ye suuweli lago ulunulu bulage ye lani rawe yeele?

Ye beshi rawe yeele?

13

Ye Gale Suuweli Faurumile
Iga Si Tei Gattepa

Yooro mele ka re gale interact le geraamwo me re tai ppashe fengani.

Yafi yeele ye ppashe ngali bulage ye lani rawe yeele?

Go meyafi beeshi me igaale?

Yafi yeele ila ye gabeshi yaiuchaali.

Paumwu ila ye meyafi beshili yaiuchaali.

Paumwu ye tai gattepa yafi yeele.

Meneele ila si gale seoriu be interaction at a distance.

Go gale ngiuriu booli floorasi?

Booli floorasi ila ye lago lani yaiuchaali.

Bootishe mele ye ngiuri booli floorasi we me lani yaiuchaal'i.

Bootishe ye tai ppashe ngali floorasi we.

Seewe interaction at a distance meneele?

maaliu

Go gale rongorongo tittigili maaliu?

Tittigili maaliu ila ye lago lani yaiuchaali.

Talingashe mele ye rongorongo tittigili maliu we.

Talingashe ye tai ppashe ngali maliu we.

Seewe interaction at a distance meneele?