translated by Alaiseä F. Losefa
illustrations by Donald Buchholz

'A'o susulu mälie mai le Lä i le tasi taeao, sä alu ane si ali'i o Matagi ma fai atu 'i le Lä. "Ou te mälösi 'iä te oe. Va'ai fo'i i lau mamago o lä'au e felelei pe'ä 'ou agi mälösi." Sä na ona 'ata'ata lava o Lä, ma fai atu, "Leai, e sesë oe." 'Ae oso atu Matagi ma fai atu 'iä Lä, "O. 'E te mana'o la, ta te tauvä?" "Ioe," o le tali lea a Lä.

E le'i 'umi lava 'ae savali ane loa se tagata malaga i luga o le 'auala. Fa'apea atu loa Lä 'iä Matagi, "O 'e va'ai atu i le tagata malaga lenä o lo'o savali ifo."? "Ioe," o le tali lenä a Matagi. "Taumafai po'o ai o tä'ua e mafai ona 'ave 'eseina lona peleue," o le fa'amatalaga lea a Lä.

" 'Ua lelei," o le tali loa a Matagi. "Muamua la 'oe," o le tala atu lea a Lä. Sä agi mälösi, ma mälösi, ma mälösi lava le Matagi, peita'i sä mau le 'u'u a le tamäloa i lona peleue. Ona fai atu lea o Matagi 'iä Lä, " 'Ua 'ou vaivai." Ona 'ämata ai lea ona susulu mälösi o Lä. Sä vevela ma 'ua 'a'asa lava le susulu a Lä. Sä tafe le afu o le tamäloa ona o le vevela, ona ia tatala 'eseina ai lea o lona peleue. Ona manumälö ai lea o le Lä i le Matagi.

O le loto maualalo e sili i lö le loto mälösi.

The Sun and the Wind

The sun and the wind had a contest to see who could make a traveler remove his coat. First the wind tried to blow it off. Then the sun smiled on the traveler and he got so warm he took off his coat.

Kindness is stronger than force.

'A'o ta'alo se tamaititi i lo lätou fale, sä ia va'aia se fagu o lo'o tumu lava i ni pinati. Sä ia fa'ata'alise atu loa ma momono lona lima i totonu o le fagu ma taumafai e 'aumai i fafo pinati. Sä ia lulu'u pinati i lona lima, ma 'u'u i totonu o lana moto. Sä ia taumafai loa e se'i mai i fafo lona lima 'ae 'ua lë mafai. Na lë mana'o o ia e fa'amamulu 'ese atu pinati 'ua i totonu o lona lima.

E le'i 'umi lava 'ae ulu mai loa lona tuafafine i le faitoto'a, ma va'aia si ona tei o lo'o tagi ma taumafai e se'i mai i fafo lona lima. Sä lë mana'o lava lenei tamaititi e toe se'i mai i fafo lona lima 'ae le iai le tele o pinati e 'aumai ai. Na oso atu loa ma le tala a lona tuafafine, "Toe tu'u 'ese ni isi pinati ma lou lima, ona mafai lea ona se'i mai i fafo."

E sili le iai i lo'o le leai.

The Boy and the Nuts

A boy stuck his hand into a jar and got a handful of nuts. He took so many that he could not get his hand out of the jar.

Having less is better than none.

Sä iai se tamäloa ma lana fänau tama sä nonofo i se fa'ato'aga. I aso ta'itasi sä tau'aimisa nei tama. I lea aso ma lea aso, na fa'atonu e lenei tamä lana fänau e 'aua le fe'aina'i. Peita'i sä lë fa'alogo nei tama i le 'upu a lo lätou tamä. Ina 'ua o'o i le tasi taeao 'ua toe tau'aimisa fo'i nei tama. Ona fai atu lea o lo lätou tamä "Ö maia la'u fänau e, 'ua 'ou säunia se fa'aputugä lä'au lenä 'ua uma ona fusifusi lelei. Ia ta'itasi ona 'outou ö atu e gagau le fa'aputugä lä'au." Sä auaua'i nei tama e taumafai e gagau le fa'aputuga. Peita'i sä leai se isi na ia mafai ona gagau lenä fa'aputuga lä'au. Ona toe tago ai lea o lenei tamä tamä ma tatala le fa'aputuga lä'au. Ma na ia avatu lä'au ta'itasi i lana fänau. "Fetägofi e gagau lä'au ta'itasi nä." Sä gausi lä'au, ma 'ua fiafia tele nei tama. Fai mai lenei tamä. "Va'ai 'outou la'u fänau pele 'ea. E fa'apënä lelei lava 'outou. 'Ä 'outou loto fa'atasi ma faifai mea fa'atasi e faigatä fo'i ona iai se fa'afiatäuli e o'o mai i lo tätou 'äiga. 'Ae 'ä 'outou loto 'ese'ese e pei lava 'outou o fasilä'au na sä 'outou gagauina."

O le tele o lima e mämä ai se galuega.

The Bundle of Sticks

A father called his sons together because they were always quarrelling. He asked each of them to break a bundle of sticks but they were unable to do so. Then he asked each one to break a single stick and they discovered it was easy.

You are stronger if you work together.

'Ua mavae atu lea aso ma lea aso, 'ae sä iai se tama sä alu atu o ia i le mauge e leoleo lana lafu mämoe. I le tasi afiafi na fo'i mai ai o ia mai le manuga 'ua lëai lava se pisa po'o se pa'ö mai le nu'u. Ona oso ai lea o lona mäfaufau i se togafiti e fa'avevesi ai le nu'u. I le aso na soso'o ai, inu 'ua ia toe fo'i mai, mai le mauga. Sä ia le lagona se pisa po'o se pa'ö. Ona ia tamo'e mai lea i totonu o le nu'u ma vala'au, "LUKO", "LUKO," o le manu 'ai mämoe 'ua sau i le 'a'ai." Sä laga ifo tagata o le nu'u ma naifi, ma lä'au e tuli a'i le Luko, 'ae 'ua 'ata leo tele lenei tama, 'ona 'ua sësë tagata o le nu'u. Sä ia fa'apea ona faia i le aso na soso'o ai. Sä ia toe fa'asesë ina fo'i tagata o lona nu'u.

I le lona tolu o aso na ia faia lava lenä vala'au taufa'asesë. Peita'i sä leai se isi o le nu'u na tamo'e ifo i fafo. Pagä lea 'ua sau mo'i le Luko. Na atili ai ona 'e'ë si ali'i 'ae 'ua leai se isi e alu ifo e fesoasoani 'i ai. Ona fa'atäma'ia ai lea e le Luko le lafu mämoe a si ali'i.

E Leai së e talitonu i le tagata pepelo pepelo, e tusa lava pë tautala i le sa'o.

The Boy Who Cried Wolf

On two occasions the shepherd boy decided to play a joke on the villagers by crying "wolf". They came running to help and found no wolf, only the boy laughing. When a wolf really came, no one paid attention to the shepherd boy's call for help.

No one believes a liar even when he is telling the truth.

Sä iai se faifa'ato'aga ma ona atali'i e to'alua. Sä faigaluega mamafa lenei tamä i le faiga o le fa'ato'agä vine. I le tasi taeao sä ta'oto lenei tamä i lona moega ma 'ua ia iloa 'ua latalata mai lona oti. Ona ia fönö ai lea i ona atali'i e ö mai. Sä to'atutuli nei tama i tafatafa ane o le moega. Sä lä'ua fai atu, "O le ä 'ea le mea 'ua 'e manatu 'i ai?"

Fai mai lo lä'ua tamä, "Va'ai 'oulua o'u atali'i e, o lo'o iai ni oloa täua lava o lo'o tanumia i totonu o le fa'ato'aga. Ia 'oulua ö atu e teu le fa'ato'aga ma sä'ili i lenä oloa." Ona 'uma ai lea o le ola o si ö lä'ua tamä. Sa lë mälölö lenei 'au uso i le teuina o le fa'ato'aga ma le sä'iliga o lenei oloa.

'Ua tele ni mäsina 'ua mavae atu ma 'ua ola mänaia le fa'ato'agä vine. 'Ae 'ua lë maua lava lenei oloa. 'Ua o'o 'i lë tasi aso fai atu le tama matua 'i lona uso. " 'Ua 'ou iloa nei le 'oloa täua na poloa'i mai ai si ö ta tamä tä te ö e sä'ili."

"O le ä?" o le fesili lea a lona uso la'ititi. "O le fa'ato'aga, le mea e pele i le loto ma le agaga o si ö tä'ua tamä. Va'ai fo'i 'oe 'ua ola mänaia le fa'ato'aga ona o lo tä'ua to'a'aga e teu ma tau su'e lenä oloa."

Fai mai le tama la'ititi, "Se tagata p poto o lö tä'ua tamä. Sä ia mana'o e a'oa'oina mai tä'ua.

O lë e faigaluega ma le fa'amäoni e maua e ia se taui lelei.

The Farmer and His Sons

From his deathbed, an old farmer told his sons that there was buried treasure in their vineyard. So they plowed the soil which made the grapes grow very well. Then they realized that the vineyard was their treasure.

Hard work brings rewards.

'A'o leoleoina e se tasi leoleo mämoe lana lafu mämoe i luga o se mauga. Sä lä'ua feiloa'i ma se tama'i Luko, 'ua sola lona tinä. Sä 'ave e le ali'i leoleo mämoe lenei tama'i Luko ma tausi 'iä te ia. 'Ua tele ni tausaga 'ua mavae ma 'ua matua lenei Luko. Sä a'oa'oina e lenei ali'i le Luko e gaoi mai mämoe mai lafu a ona tuä'oi. I le tasi aso na tuli ai e lenei ali'i le Luko e gaoi mai ni mämoe mai le tasi lafu. Peita'i na alu Luko ma gaoi mai se tama'i mämoe mai le lafu mämoe a lenei lava ali'i. Sä iloa e le Leoleo mämoe 'ua gaoi mai e le Luko le mämoe mai lana lafu, ona oso ai lea o lona ita.

Ona ia fai atu lea i le Luko e tusa ma le mea na ia faia. Fai mai le tala a Luko i le leoleo mämoe. "E lë o 'oe 'ea na a'oa'oina mai a'u e gaoi?"

'Äfai e te a'oa'oina atu uiga leaga, e ao ona 'e tali aina fo'i o mea leaga.

The Shepherd and the Wolf

A shepherd found a baby wolf and trained him to steal from his neighbors. However, the shepherd realized his mistake when the wolf turned and stole from him.

If you teach evil, it may be used against you.

I le tasi aso, sä alu atu ai se maile ma lana fasipovi o lo'o ü atu i lona gutu. 'Ua o'o atu o ia i se alalaupapa. O lo'o tafe ai se tama'i vaitafe i lalo ifo. Sä tilotilo ifo le maile i le vai ma na ia va'aia se maile ma sana ia fo'i fasipovi. Sä oso lona manatu o se isi maile lenä. Peita'i o lo'o tilotilo atu o ia'i lona lava ata. Ona o le telë o le ata o le fasipovi na oso ai lona mana'o tele. Sä ia oso atu loa 'i le vai e pu'e mai le fasipovi. Sä pa'ü 'ese le fasipovi sä i lona gutu, ma tafea i le vai. Ona manatua ai lea e ia, na ia oso lava 'i lona ata.

O le mana'o tele, e i'u ai ina fälölö.

The Dog and His Shadow

A dog was crossing over a stream when he noticed his reflection. He thought it was another dog with a bigger bone in his mouth. When he tried to take the other dog's bone away, his own bone fell into the water and floated away.

If you try to have everything, you'll end up with nothing.

Sä iai se ali'i sä nofo pologa i se tasi matai i totonu o le mälö o Roma, o lona igoa o Aneterosa. Sä sola 'ese o ia mai lona matai ona o lona sauä tele. Sä sola lenei pologa 'äga'i 'i le vaomatua. 'A'o iai o ia i le vaomatua, sä ia fa'alogoina se manumanunü mai o se manu. Sä ia savalivali 'äga'i 'i le mea o lo'o sau ai le leo. E le'i 'umi lava 'ae va'aia loa e ia se Liona o tä'oto mai i luga o le 'ele'ele o lo'o ta'avilivili o ia ma öi.

Sä fa'alatalata atu loa Aneterosa, ma sä ia iloa le vae o le Liona o lo'o fula. Na sösö atu loa Aneterosa ma si'i i luga le vae o le Liona ma sä'ili pe 'aiseä 'ua fula ai. Sä maua e Aneterosa se fasilä'au o lo'o ülu i totonu o le vae o le Liona. Sä ia fa'apea atu loa, "O le'ä ou taumafai e se'i i fafo le fasilä'au lenä e ala ai ona fula lou vae, 'ae 'aua ne'i e 'ai ina a'u."

Sä logo le vaomatua i le tagi a le Liona i le taimi na se'i ai i fafo e Aneterosa le fasilä'au. Sä moei'ini mata o lenei pologa ma lona manatu o le'ä 'ai o ia e le Liona. 'Ae peita'i e leai, sä saëto e le Liona le lima ma mata o Aneterosa. Ona alu ai lea o le Liona ma le fiafia.

E le'i 'umi lava 'ae pu'eina loa Aneterosa ma le Liona e fitafita Roma. Sä 'aveina loa Aneterosa i luma o le Ali'i fa'amasino. Ona maua ai lea o le 'iuga, o tagata pologa 'uma e sosola 'ese mai i o lätou matai e tu'uina atu i totonu o le malae e fa'atäma'ia e Liona fe'ai.

Sä 'ave le Lona ma loka mo aso e tolu ma le lë 'ai. Ina 'ua o'o i le aso lona tolu sä tatala mai i fafo le Liona ma tu'uina atu i totonu o le malae. 'Ua li'o le malae i le to'atele o tagata e fia maimoa i le fa'atäma'ia ina o le pologa o Aneterosa e le Liona. Sa 'aumai loa Aneterosa ma lafo 'i totonu i le mea o lo'o iai le Liona. Sä laulaututü tagata 'uma.

I lenä lava taimi sä tamo'e atu le Liona 'äga'i 'iä Aneterosa ma saëto i ona foliga ma tä'a'alo 'iläua. Sä matua'i maöfa tagata 'uma i lea tülaga. Na 'avea ai loa le pologa o Aneterosa ma tagata sa'oloto i lenä lava taimi. 'Ae 'ua toe tu'u atu le Liona e alu 'i le vaomatua.

A agalelei atu, e agaleleiina mai fo'i.

Androcles and the Lion

A slave named Androcles ran away from his cruel master. While he was hiding in the forest he helped a lion by removing a thorn from his paw. They were both captured and Androcles was sent into the arena with the lion. The lion remembered Androcles and instead of clawing him he licked his hands and face.

If you are kind to others, they will be kind to you.

Ina 'ua o'o i le tasi aso, sä fealualua'i si ali'i o Läpiti ma lona mimita, ma täla'i atu i isi manu lona saosaoa, ma le vave o lana tamo'e. Sü fa'apea atu lana tala ma le loto mimita, "E leai lava se isi manu e sösö mai 'iä te a'u le tamo'e saosaoa. 'Ou te saosaoa atu i lo le matagi." (Savili)

Ina 'ua malama le tasi taeao, ona usu lea o Läpiti i le togävao e su'e ni ana mea e 'ai, 'ae tau atu i le fa'apotopotoga a isi manu. Ona fai atu lea o Läpiti e pei lava o lana mäsani o le tala'ina o lona saosaoa, "E iai se tasi o outou e fia taututu'u 'iä te a'u?" Sä leai se isi o nei manu na taliina le fesili a Läpiti. Ona toe fesili atu fo'i lea o ia, "E lëai lava se isi na te taliaina la'u ofo?"

"O a'u," o le leo lëmü ma le tau le lagona lea o le tali, na fa'alogo atu iai Läpiti.

"O ai lea na tali mai?" o le fesili natinati ma le mimita lea a Läpiti. "O a'u," o le tali lea a Laumei. "O 'oe Laumei" ma 'ata 'e'ë si ali'i o Läpiti. "Ioe, 'ua 'e mana'o e taututu'u, o a'u lenei 'ua ou taliaina ou manaoga," le tali a Laumei.

Ona säuni lea o 'ilä'ua mo le tü'uga. Sä tusi lelei le laina e tigi 'iai le tü'uga.

Sä 'ämata loa le tü'uga a Läpiti ma Laumei. Sä tamo'e ma le saosaoa Läpiti ma 'ua nimo atu i le togävao. Peita'i o lo'o faifai mälie lava le savalivali a Laumei. Sä alu, alu Läpiti, 'ua ia lë va'ai mai 'iä Laumei, ona mälölö ai lea o ia i lalo o se lä'au. Mulimuli ane 'ua moe o ia. Sä moe gase si al'i fa'amaualuga o Läpiti, 'ae 'ua alu lava Laumei me le lë mälölö. E toe te'i ifo Lapiti, 'ua taunu'u Laumei i le tigi. Sä ia toe tamo'e atu, 'ae 'ua mua Laumei i le la tautu'uga.

Ona maua ai lea i 'inä le lesona a Läpiti. O le fa'ato'i laloina e le manu e pito i telegese i manu 'uma talu lona loto mimita. Sä pisa fo'i isi manu ma fai atu 'iä Laumei,

" 'Ua 'e manumälö, 'ua 'e manumälö."

Ioe, o le faifailëmü ma le fa'autauta, faifaimälie ma le fa'aaloalo e manumälö sili i lo'o le mimita vale ma le so'ona fai.

The Hare and the Tortoise

The hare challenged all of the animals to a race but only the tortoise accepted. The tortoise plodded along so slowly that the hare decided to take a nap. While the hare was sleeping, the tortoise passed him and won the race.

It is better to be slow and sure than fast and careless.

I le vaitaimi tonu lava o le tu'uaga o ä'oga. 'Ua o'o fo'i i le tau mäfanafana. Sä mau ai se Loi ma se Së i le tasi 'a'ai tu'ufua. O le mäsani a Së o le usuusu pese lava i aso'uma. 'A'o Loi o lana lava galuega e fai o le fa'aputuina lea o ana mea e 'ai. I le tasi aso sä alu ane ai Loi i lumäfale o Së. Sä vala'au atu Së. "Sole, tu'u lenä galuega 'ae sau e usu la tä'ua pese. 'Ua mänaia le aso i le nofonofo i lalo o le niu lea ma usuusu pese." Tali atu Loi, "O la'u va'ai e te usuusu pese i le aso 'ätoa 'ae lë faia ni au galuega. E lë lava lo'u taimi 'ou te nofonofo ai, 'ou te usuusu pese ma ta'alo ai, ma fai ai a'u fe'au. O lenei e fa'aputu a'u mea e 'ai pe'ä o'o mai le tau mälülü. E sili pe'ä fa'apenä fo'i 'oe."

'Ae 'ata leo tele le Së, ma fa'apea atu lana tala. " 'Ou te lë popole lava mo le tau mälülü, 'auä o lea e tele a'u mea e 'ai." 'Ua tele ni mäsina 'ua mavae atu. 'Ua o'o mai fo'i le tau mälülü. 'Ua to'a nei le 'aisa i le fogä'ele'ele. Peita'i 'ua lë toe popole Loi i ni ana mea e 'ai. 'Ae taga'i 'iä Së 'ua pisi vale nei e tau su'e ni ana mea e 'ai. Ona toe manatua ai lea e Së le fa'amatalaga a si ana uö o Loi.

E Sili le nofo säuniuni nei mö taeao.

The grasshopper made fun of the ant because he worked all summer storing up food. But when winter came the ant had enough to eat and the grasshopper starved.

Prepare today for the needs of tomorrow.