written by Veronica Barber and Alaisea Iosefa
designed and illustrated by Donald L. Buchholz

.Mö Faiä'oga

E maua mai e alo ma fänau 1o lätou mälamälamaga i mea lätou te va'ai 'i ai, fetägofi 'i ai, fa'alogo 'i ai, atoa ma mea lätou te faia. E tele ni fesili lätou te fesiligiaina ina ia lätou iloa ma mälamalama i le lalolagi ma mea o lo'o si'omia ai i lätou. E mafai ona tätou fesoasoani 'iä te 'ilatou. Ia tätou fa'ailoaina ma fa'atagaina 'ilätou e fäia ma su'esu'eina mea uma lava lätou te fiafia e fesiligia ma su'esu'eina atili e uiga 'i le tele o mea o lo'o si'omia ai 'ilätou E aoga tele ona fa'atagaina tamaiti e matau ma tilotilo i so'o se mea. E 'avea lenä ma fa'ata'itä'iga o lë faiga o galuega lätou te lë malamalama ai.

O galuega 'ua tusia i totonu o lenei tusi 'ua fa'afaigofieina, ina ia mafai e le tamaititi lava ia ona gäluea'ina ia galuega. E maua e alo ma fänau se fiafiaga fou ma se mälamalamaga maoa'e e i tua atu o lö lätou mälamalama o i ai nei. O lö lätou fiafiaga 'i ä lätou su'esu'ega, e fesoasoani ma aogä lea i lö lätou olaga äga'i i luma.

O le mea pito 'i sili ona tä'ua ma aogä o le faia lea e tamaiti o ia galuega. Tu'u i ai se avanoa lätou te faitauina ai, mäfaufauina ai ma talatalanoaina ai ia galuega.

'Ua tusia ni tali ma ni fa'amälamalamaga mo se mälamalamaga atili o le ali'i po'o lë tama'ita'i faiä'oga. O ia fa'amälamalamaga e lë äfäina pe'ä lë faitauina e tamaiti. 'Ae o le 'autü o lenei tusi e lë o le 'avea lea o tamaiti e a'oa'oina tali o fesili. 'Ae ia una'i 'ilätou ina ia lätou faia ni su'esu'ega ma ni fesili e uiga i mea lätou të lë mälamalama ai.

Su'e 'i le itülau mulimuli o le tusi, mo fa'atonuga o ata o lo'o i le ogätotonu.

LEO (NOISE)

Vili le sëleni i luga o le laulau. O le ä lë itü'äiga pa'ö o lo'o 'e fa'alogoina?

I le 'amataga o le viliina o le sëleni, sa saoasaoa le ta'avili. Sä fïlemu fo'i le leo. 'Ae ina 'ua ämata ona ta'avili lemü ma tau pa'ü le sëleni, ona 'e lagona lea o le gaolo o le leo mä 'ua leo tele fo'i. E fa'apea ona va'aia se'i 'uma lava le ta'avili, mä 'uma ai fo'i ma le leo.

'EA (AIR)

Tä'ai le fasi laupepa, fa'ala'ititi lona pü. Feula 'i totonu o le pü 'äga'i 'i lou lima. E te fa'alogoina le 'ea i lou lima? E te lagonaina le 'ea i ou taliga? E mafai ona e va' aia le 'ea?

E mafai ona e fa'alogoina le 'ea i lou lima. E mafai fo'i ona e lagonaina le 'ea i ou taliga pe'ä e fa'alogologo lelei 'i ai. 'Ae peita'i e lë mafai ona e va'aia le 'ea. O le 'ea e mäfua mai i ni kasa se tele i le vänimonimo. E iai le mamafa o le 'ea, e pei ona mafai ona una'i i isi mea, e iai le savili pe'ä ägi mälosi ma pä'u'ü ai lä'au.

ATA (SHADOW)

Fa'aloloa lou lima e tasi i le lä. O le ä le mea 'ua e va'aia?

'Ua e va'aia le ata o lou lima. 'Ua mäfua lenä ata ona 'ua poloka e lou lima le mälamalama o le lä. Talu ai ona 'ua punitia lë mälamalama o le lä, 'ua maua ai lenä ata (shadow).

FA'APA'Ü (FALL)

'U'u fa'amaualuga le ma'a, fa'apa'ü. O le ä le mea 'ua faia e le ma'a?

A fa'amätala lou lima, ona pa'ü lea i lalo o le ma 'a. E fa'apenä le tele o mea e pä'u'ü 'äga'i i ie palapala (earth surface) ona o le mälosi o le 'ea (earth's gravity) o lo'o tosoina pë miti'ina ia mea i lalo.

LÄPOTOPOTO (ROUND)

'Ave ifo se fasilauniu (fasilaufala po'o se fasilaupepa.) Fa'aläpotopoto muamua ona fa'amau lea o pito e lua i se fasituäniu, pine ma'ai po'o sina mea fa'apipi'i. Tülei lä'ia. O le ä le mea 'ua tupu?

E ta'avalevale le fasilauniu pe'ä e tulei'ina pë feula, talu ai ona e läpotopoto. O mea läpotopoto 'uma e mafai ona ta'avavale. O le ala lëna e matuä aogä ai tele mea e iai pa'u, ona o le fa'aaogäina e ta'avale mo le fëmalagaina o tagata.

OPEOPEA (FLOAT)

Fa'atulutulu sina suäu'u i totonu o se ipu vai. O le ä le mea 'ua tupu 'i le suäu'u?

E opeopea le suäu'u i luga o le vai talu ai e mämä le suäu'u i lo'o le vai. E lë mafai fo'i ona fa'afefiloi o le suäu'u ma le vai. E tusa lava pe e te lülüina le suäu'u fa'atasi ma le vai ma föliga mai 'ua fefiloi fa'atasi, peita'i a tümau le vai, ona toe opeopea fo'i lea o le suäu'u i luga o le vai.

MÄGOTO (SINK)

Fa'atafetafea se atigi 'apa i luga o le vai. Tu'utu'u lemü ni sene i totonu o le atigi 'apa. O le ä le mea ua tupu i le atigi 'apa?

'Afai e tele sene e tu'u i totonu o le 'apa ona mägotogoto lemü ifo ai lea o le 'apa 'i le vai. E ala ona tafeafea o le atigi 'apa ona o lona mämä. 'Ae a fa'aopoopo 'i ai sene ona fa'aopoopo fo'i lea o le mamafa 'i le atigi 'apa ma mägoto lemu ai i le vai. A sao loa le vai i totonu o le atigi 'apa, ona atili ai lea o le mamafa ma mägoto ai i lalo.

.'AÜ (ARROW)

Tusi se 'aü i se fasilaupepa. 'U'u lea pë tusa ma le ono inisi i tua o se ipu vai mälamalama (po'o se fagu mälamalama 'ua iai vai). Tilotilo mai i le isi itü o le ipu vai mälamalama. O ä föliga o le 'aü 'e te va'aia?

O le ipu mälamalama ma le vai e gälulue fa'atasi e pei o le tioata o le mea pu'e ata. 'A e tilotilo atu i le isi itü e pei e fa'alo'ulo'u le 'aü. E ala ona föliga mai fa'apenä ona o 'a'ave (rays) o le mälamalama (light). E te va'aia le 'aü o fa'asaga i lona itu sesë (back-wards).

MAGO (DRY)

Fa'ama'anuminumi se pepa ma tu'u i totonu o le ipu mälamalama. Tu'u lemü le ipu mälamalama i totonu o le 'apavai. O le ä le mea 'ua tupu?

'A'o tu'u lemü le ipu mälamalama 'i totonu o le 'apavai, e fa'amälosi ona fia ulufale o le vai i totonu o le ipu. 'Ae peita'i e la'ititi le ipu 'ae telë le 'apavai. So'o se mea lava e iai se ipu telë ma se ipu la'ititi, e alu 'i luga le mälosiaga o le 'ea i totonu o le ipu la'ititi. O le ala lenä e le'i mafai ai ona ulufia le vai mai i le 'apavai 'i totonu o le ipu mälamalama, ona 'ua mälosi lë 'ea i totonu o le ipu la'ititi ('ua omia fa'atasi) ma taofi ai i tua le vai, ma lë süsü ai le pepa.

SAOSAOA (SPEED)

Tu'u se atigi pusa i lalo. 'U'u fa'atü (vertical) le pepa pelë 'i luga ifo o le atigi pusa. Fa'apa'ü. Sä lavea le atigi pusa? 'U'u le pepa pelë fa'asälafa (horizontal) lelei 'i luga ifo o le atigi pusa. Fa'apa'ü. O le ä le mea 'ua tupu?

E lë mafai ona pa'ü sa'o le pepa i totonu o le atigi pusa pe'ä ë 'u'uina fa'atü. Peita'i, e pa'ü sa'o le pepa 'i totonu o le atigi pusa pe'a e 'u'uina fa'asälafa.

E mafai ona e faia ia galuega?

E mafai lava ona e fai ia galuega. Tilotilo i ata o lo'o i le ogätotonu o le tusi. O ata numera muamua o lo'o sa'osa'o (correct), 'a'o ata numera lua o lo'o sesë (wrong). O ä mea 'ua sesë ai ia ata? Fa'amatala 'i le faiä'oga mea 'ua sesë.