Na
taumafi malohi ke fakafehotaki
ie na tuhituhi na tala ie nei.
Fakafetai ki a koutou uma.
Mataeke
o Lolomiga Tuhi
Mataeke o Akoga
Ueligitone
KO VEKA
Ko Veka he hauai. Ko tana mahani, e puku
katoa e ia na tino. Ko ona foliga, e veia he tino, kae fai ona
kapahau. Ko tona tala la tenei.
E i ei te fafine, ko Nea tona igoa. E toka
tolu tana fanau. Ko te ulumatua ko Faititili, pito ki ei ia
Tagulu, ka ko te kimuli ko Uila. Ni tautai uma na tama e toka
tolu.
Pa ki te tahi aho, olo ai na tama ki moana
oi fagogota.
Hau ai ia Veka kia Nea ma fehili ki ei pe
ko iefea tana fanau. Kae tali atu ia Nea, "Tiu tiu mai le vaha,
le vaka aliki e!"
Tali atu ia Veka, "Aila nei, tokai mai, puku
fakatahi ma te fanau."
Fano ai ia Veka, ka kua nofo ia Nea ma tagi;
aua ko te uiga o te kupu a te Veka, kafai e pa mai tana fanau,
oi hau ai ia ia oi puku uma ki latou.
Ake mai te faiva o Faititili. E pa mai e
tagi atu to latou matua. Fehili atu loa ki ei, "Nea, hea te
tagi ai koe?"
Kae tala fakalau atu loa e Nea, "Oie! Ko
Veka na hau lea mai e! Pe ko tefea taku fanau."
Lea atu ai te tama (Faititili), "To mai te
malo. To mai te lakau taua. To mai te uatogi."
Fano loa lava ki te malae. E tiga lava ia
Nea e lea atu ki ei ke foki mai, kae fano lava te tama ki te
malae.
Kalaga ia Faititili, "Faiva o! Tu mai ake
Veka! Ka taia, taia takoto."
Lele mai ia Veka ma falo mai te kapahau.
E heki pili mai kae poulitia na mata o Faititili ma paku ai
ki lalo, kua matapogia. Taufolua loa na tamaiti na kikila ki
te mea kua tupu, "Nea e! Hau ki tau tama kua paku!"
Tagi ai ia Nea, "Fakaluma e! Na lea atu lava
nahe ia fano kae fano lava."
Ake mai foki te vaka o Tagulu. E pa mai ki
te fale e tagi ia Nea. Fehili atu ai ki ei, "Nea, hea te tagi
ai koe!"
Tali atu ia Nea, "Oie! Ko Veka na hau lea
mai e! Pe ko tefea taku fanau e! Tali mai ai ia Veka, 'Aila
nei tokai mai, puku fakatahi ma te fanau.'"
Kae tali atu ia Tagulu, "To mai te malo.
To mai te lakau taua. To mai te uatogi."
Fano loa foki ia Tagulu, ki te malae ma ana
mea tau ma kalage, "Faiva o! Tu mai ake Veka! Ka taia, taia
takoto!"
E heki uma te kalaga kae lele mai ia Veka,
falo mai te kapahau. E heki pili mai kae poulitia na mata o
Tagulu ma paku ki lalo; kua matapogia foki ve ko Faititili.
Toe taufolua na taaiti, "Nea e! Hau ki tau tama kua paku."
Tagi ia Nea, "Oie! Te fakaluma e! Na lea
atu lava nahe ia fano aua e he ia maua, kae fano lava."
Ake mai foki te vaka o Uila (te kimuli).
E pa mai e tagi ia Nea. Fehili mai ai ki ei, "Nea, hea te tagi
ai koe!"
Tali atu ia Nea, " 'Oie! Ko Veka na hau fehili
mai kia te au e! Pe ko tefea taku fanau e! Oi tali atu ai au,
Tiu tiu mai le vaha, le vaka aliki e.' Lea mai ai ia Veka, Aila
nei tokai mai puku fakatahi ma te fanau."
Tali ia Uila, "Hea la te tagi ai koe? To
mai toku malo. To mai te lakau taua. To mai te uatogi."
Tafa ake loa lava ki te malae ma ana mea
tau ma kalaga lahi lele, "Faiva o! Tu mai ake Veka! Ka taia,
taia takoto."
Lele mai te Veka ma falo mai tona kapahau.
Na kikila atu loa ia Uila kua falo mai te kapahau lapa loa lava,
ma ko to lapa o te uila na poulitia ai na mata o te Veka, kae
fano te ta a Uila, gau te kapahau na falo mai.
Toe kalaga ia Uila, "Faiva o! Tu mai ake
Veka! Ka taia, taia takoto."
Toe falo mai te tahi kapahau. Toe lapa te
uila. Poulitia na mata o Veka. Toe fano te tahi ta, gau te kapahau.
Toe kalaga ia Uila, "Faiva o! Tu mai ake
Veka! Ka taia, taia tokoto."
Falo mai te piho o Veka kae toe lapa te uila
o Uila, poulitia na mata o Veka, kae fano te ta a Uila ki te
piho, gau te ua ma mate ai ia Veka.
Na mate loa lava ia Veka, taufolua loa lava
na tamaiti nae kikila ki te taua, "Nea e! Hau ki tau tama kua
malo ia Veka. Kua mate ia Veka."
Vili mai loa ia Nea kae fakafetaui atu ki
ei ia Uila. Lea atu loa ia Uila, "Nea, fano la oi uaga ia Faititili
ma Tagulu ke fai he afi kae togi ki loto ia Veka ke mu gauga
ai."
Tali ia Nea, "Oie! Healoa e! Taku tama e!
Hau! Ko koe ka fakamanuia atu e au. Ko koe ko te kimuli, kae
ka fai koe ma ulumatua, kae ka fai ia Faititili ma Tagulu ma
kimuli."
Ko te pogai la tena o te kitea muamua o te
uila kae mulimuli lagona na Faititili ma na Tagulu. E pa mai
lava ki na aho nei e ve lava.
na fai e Iaeli Titaia
na tuhi e Ropati Simona
KO MATAPULA
Ina aho lele ieia kua leva, nae ieia te hauai
kai tagata ko tona igoa ko Matapula. Ko tona mauha kafai e fanau
mai he tama ma he ulugaliki oi uga mai ai e ia he tino ke kavake
te tamaiti ke kai mana.
Nae i ei te ulugaliki i te fenua tena. Ko
o la igoa ko Napupugativai tagata ma Napupugativai fafine. Pa
ki te tahi aho fanau ai ta la tama. Uga mai ai te tino e Matapula
ke lea ve ki te ulugaliki, "Lea mai la ia Matapula ke kavake
la taulua tama ke fai ai tana mea kai." Oi kave ai te tamaiti
ke kai ma Matapula.
Pa ki te tahi aho toe fanau foki te fafine.
Toe hau ai foki te fekau a Matapula ki te tamaiti a te ulugaliki
tenei. Pa loa ki te tahi aho, toe manavakiki foki te fafine.
Kua tali fanau lele. Hau ai foki te fekau a Matapula. Kua uga
mai na tino e toka lua, ve mai lava, "Lea mai la ia Matpula,
ke kavake la taulua tama ke fai ai tana kava."
Kae lagona mai loa e te tamaiti i loto o
te manava o tona matua. Oi kalaga ake ai te tamaiti, "Ko ai
ko?"
Kae tali tona matua, "Ni tino na uga mai
e Matapula ke kavake koe ke kai mana."
Toe lea ake te tamaiti, "Lea ki ei ke fakatali
mai." Kae tiga loa te manava o te fafine, ka fanau. Kalaga ake
te tamaiti, "E kui fea atu au?"
Tali tona matua, "E kui ulu."
Lea ake te tamaita, "Aua ulu e manu kutu."
Lea ifo tona matua, "Kui lima la."
Tali ake te tamaiti, "Aua lima e manu lia."
Lea ifo tona matua, "Kui vae la."
Tali ake te tamaiti, "Aua vae e manu tae."
Tala o kakai ni?
Kae tiga loa te manava o te fafine. Oi fanau
ai i te ala o tama, oi fakaigoa ai kia Vaea. Oho mai loa ia
Vaea momotu te laulaufaiva o te tahi tino o te toka lua na o
mai i te fekau, kae tagau na tulivae o te tahi tino. Olo ai
la na tino ienei e toka lua. Na mua pa te tino na momotu tona
laulaufaiva, kae he ia mafaia oi tautala. Kako te tino na tagau
na tulivae na tuai pa aua nae hekeheke. Pa atu ai te tino nae
hekeheke oi fai ai e ia te tala kia Matapula. Ko Matapula kua
fekai lele.
Uga mai ai na tino e Matapula ke lea kia
Vaea ke fakatali ake i te aho alafaki ke tau ki laua pe ko ai
te mate. Lea ai ia Vaea kua lelei. Pa ai ki te aho alafaki,
fano ai ia Vaea oi miha ma te Matapula. Oi finau ai ia Matapula
e Vaea.
Kua kave nei la te logo o Vaea ona ko tona
makeke ki ietahi fenua. Kua pa nei la te tala ki Tonga. Oi hau
ai la te vakatau mai Toga e heke lima. Ko te faoa he kau uho
e toka fa: ko Malokilafulu, ko Tauaputuputu, ko Fetunu ma Feota
na taumalo, ma to latou tuafafine ko Apakula. Hau ai te latou
vaka oi taula i tuakau i te po, kae momoe te faoa. Falo atu
lava te lima o Vaea hiki mai te vaka fakatahi ma te faoa ka
koi momoe lava. Kavake ai te vaka oi tuku i tona tafa fale.
Pa ki te tahi itupo, ala ai te tino nae i te liu oi fafagu te
tahi tino kae lea, "Ha he miti e aku!"
Lea mai te tahi tino, "E vehea?"
Lea atu te tino nae i te liu, "He miti e
aku ko taku liu e tata ifo kae tata ki luga o te kelekele."
Lea atu te tahi tino, "Moe koe. Hea te tokaga
ai koe?"
Oi toe momoe ai la te toka lua tenei. Kae
pa ki te taeao, ala ake te faoa ko ki latou ma to latou vaka
e i tafa fale o Vaea. Oi kua heai nei ha latou mea e mafai ona
ko te matataku ia Vaea.
Kua nonofo nei la na tino ienei na o mai
i te vakatau fakatahi ma Vaea. Ona ko te matataku o na tama
Tonga ia Vaea, na foki ai to latou tuafafine ke fai ma avaga
a Vaea. Nonofo, nonofo manavakiki ia Apakula. Kua tali fanau
lele. Oi hauni ai ia Vaea ka fano ki te tahi potu fenua. Oi
lea ai ia Vaea kia Apakula kafai ia e fanau mai he taumalo,
ke fakaigoa ki tona igoa. Kae kafai e fanau mai he tautiti,
oi faitalia ia pe ko ai tona igoa.
Fano ai ia Vaea kae fanau loa ia Apakula.
Fanau mai he taumalo, fakaigoa ai kia Vaea. Ko te tuagane o
Apakula e igoa kia Malokilafulu nae ita lele ki te tamaiti a
Apakula. Pa ai ki te tahi aho nae fai laukafa ai ia Malokilafulu.
Tago ai hakeu ana laukafa, tuku ai kae fano ki te tukutua. Hau
ai la oi muna. Kua fakataga hakili te tino na ia faia. Oi lea
ai, "E heai lele he tahi tino, ko te tamaiti lava tena a Apakula.
Hiki mai ki kinei."
Oi hiki mai ai te tamaiti kia Malokilafulu.
Tago atu lava ia Malokilafulu ki te toki ta ai te tamaiti, oi
oti ai la te tamaiti. Tagi ai ia Apakula kai lea ki ona tuagane
ke kavake kia te ia te fatu o tana tama. Oi foki ai la ki ei
te fatu. Fano ai ia Apakula afifi te fatu kae nonoa i te hikuhiku
launiu, oi kakau ai ma ia ki te potu fenua na i ei ia Vaea.
Pa atu loa ki te moana kae fetuli mai loa na ika ki te toto
o te fatu.
Tu ai la ia Apakula i te akau kae tagi i
te tagi tenei e veia:
Hikuhiku launiu e,
Ma akau fakalava,
Koloa tau o laku tama na maumau,
Na maumau e te mea he alofa.
Na fakalogo mai loa na ika ki te tagi a Apakula
oi toe olo loa ka kua he o mai kia Apakula. Fano, fano ia Apakula
pa ki te mea nae i ei ia Vaea. Foki ai ki ei te fatu o ta la
tama. Tago mai lava ia Vaea tapopo tapopo te fatu o te tamaiti
teki lava kua toe katoa tona tino oi kua toe ola. Oi uga mai
ai e Vaea na tino e toka lua nae akoako e ia i te tau. Ko o
la igoa ko Vakatauhili ma Lae.
Kua o mai nei na tino ienei e toka lua ma
Apakula i te vaka. Pa mai loa te vaka ki te mea nae i ei na
tuagane o Apakula, gaholo ifo ai na tuagane ki te vaka, kae
fehili ia Lae ma Vakatauhili, "Ko te?"
Lea atu ia Apakula, "E heai."
Toe fehili atu na tino, "Ko te?"
Tali atu ia Apakula, "E heai."
Toe fehlili atu na tino, "Ko te?"
Ko Malokilafulu la tena.
Nofo loa ia Apakula i luga o te vaka kae
olo ia Lae ma Vakatauhili oi tuli ia Malokiafulu. Tuli tuli
lava vili ifo loa ia Makokilafulu kia Apakula i luga o te vaka.
Ko na puke o te vaka nae fai i ni takapau. Na tu atu loa tona
vae ki luga o te puke takapau, kae tomo lele ki lalo. Tautaliaaga
i loto o te vaka. Kae pa mai loa ia Lae ma tona toki fano loa
te ta kai Malokilafulu oi oti ai la ia Malokiafulu.
na fai e Tia Lameka
na tuhia e Hosea Kirifi
KO NONU
Ko Nonu ko he tama, ko tona matua e igoa
kia Kai. Ko te faiva o Nonu i tona olaga ko te fakaheheke. E
i ei foki te tahi matua ma tana fanau e tokatolu, ni teine uma.
Ko to latou matua e igoa kia Kui, ko te igoa o te kimua ko fafine
Taulauga, ko te teine i ona tua ko fafine Taulalo, ko te igoa
o te kimuli ko Moahaveluvelu. Ka ko heki pa mai ia Nonu mai
tana fakahehekega, ka kua tau atu te uhuga a fafine Tauluga
ki te matua o Nonu. Pa mai loa ia Nonu, tau atu ki tona matau,
taku atu loa e Kai ki ei te uhuga i te fale.
Ko te tagi la tenei a Kai kia Nonu, "E Nonu
e, te uhuga ko i uta, Nonu e."
Tali atu ia Nonu, "E, Kai e, pe a ai te uhuga,
Kai e."
Tagi atu ia kai, "Nonu e, te uhuga a fafine
Tauluga, Nonu e."
Tali atu ia Nonu, "Kai e, e he tatau o ma
igoa, Kai e."
Fano loa lava ia fafine Tauluga ki tona fale,
aua kua he talia tana uhuga kia Nonu.
Pa ki te tahi aho, toe fano foki ia Nonu
oi fakaheheke. Ka ko heki foki mai ia Nonu mai tana tafaoga,
ka kua tau atu foki te uhuga a fafine Taulalo ki te matua o
Nonu. Pa mai loa ia Nonu mai tana tafaoga e nonofo atu tona
matua ma fafine Taulalo. Tagi atu foki ia Kai kia Nonu ki te
uhuga tenei, oi fetaliaki ai lava ki laua ma tana tama e veia
ko ta la fetaliakiga muamua e uiga ki te uhuga a fafine Tauluga.
Toe foki loa ia fafine Taulalo kua he talia tana uhuga e Nonu
aua e he tatau o la igoa.
Toe pa ki te tahi aho, toe fano foki ia Nonu
ki tana tafaoga. Ka ko heki pa mai foki te tama mai tana tafaoga,
ka kua aunuku ake foki te uhuga a Moahaveluvelu, te kimuli ia
a Kai. Pa mai loa ia Nonu ki te fale, e nonofo atu tona matua
ma te teine tena. Tagi atu loa foki ia Kai kia Nonu e uiga ki
te uhuga a Moahaveluvelu. Tali atu foki ia Nonu, oi fetaliaki
ai lava ki laua vena.
Ve atu loa lava te toe tali a Nonu, "E Kai
e kua tatau o ma igoa, Kai e."
Ko te uiga o te tali a Nonu ko ki laua ma
Moagaveluvelu ka fakaipoipo, nofo loa ia Moahaveluvelu i te
kaiga o Nonu. E fakatalitali ai te aho e fai ai ta la fakapoipoga,
aua na hau ia Moahaveluvelu ki te kaiga o Nonu koi taikole.
Toe pa ki te tahi aho, lea atu loa ia Nonu
kia Moa, "Ahu ake la ho ta tauga ke fakalalanu ai ki taua."
Olo loa ki te tai.
Fai loa lava te fehili a Nonu kia Moa, "Moa,
he a ko e o koe ia au?"
Tali atu ia Moa, "He tamana."
Lea atu loa ia Nonu, "E heai, he avaga."
Tagi loa ia Moa ma vili ake ki guata kae
tiaki ia Nonu i te tai.
Fanatu loa ia Moa tau atu kia Kai, kae ve
ake loa lava ia Kai, "Oieke! Healoa ia Moa, ka hea nei ta Nonu
kua fakatagi mai ai ia Moa i te malomaloa."
Fehili atu loa lava te matua kia Moa, "Moa,
hea te tagi ai koe?"
Tali atu ia Moa, "Ko Nonu na fehili mai kia
te au pe he a e oku ia. Kae tali atu au ki ei, 'He tamana.'
Kae lea mai, 'E heai, he avaga.' Ko tenei la e tagi haele mai
ai au."
Ve atu loa lava te matua. "Tamafine e tonu
ia Nonu, aua koe na hau koi taikole."
Uma loa lava te tagi a Moa i te taimi tena,
aua kua malamalama i te fakamatalaga a te matua. E fai te talanoaga
tena a te matua ma Moa ka ko heki hau lava ia Nonu mai tana
takelega.
Pa loa lava ki te po, hau loa lava te kalaga,
"Te nuku e, maopoopo atu ki na fatele i te falefono."
Maona atu loa te kalaga kae pa ake loa ia
Nonu ki te fale mai tana takelega. Hauni loa lava ia Nonu ma
Moa ka olo ki na hiva, olo loa lava nonofo i te tahi tala o
te falefono. Kae kikila atu e hihiva na uho matutua o Moa i
te tahi tala, ieia na olo muamua oi fai a la uhuga kia Nonu.
Kua pa nei ki te itu e i ei ia Nonu ma Moa.
Kitea mai loa ia Nonu ma Moa e na teine iena, e hihiva fakatahi
atu. Hau loa lava ta la fekau kia Nonu ke kavake mo laua te
fau.
Tali atu ia Nonu, "E he uia te fau o Moa."
Toe hau te fekau ke kavake mo laua te kahoa.
Tali atu ia Nonu, "E he uia te kahoa o Moa."
Toe hau te fekau ke kavake mo laua te nonoa.
Tali atu ia Nonu, "E he fokia te nonoa o
Moa."
Meake, fai loa lava te momoko a na teine,
"Moa, ia Moa, ia Moa, ia kae a maua ia koe." Hamu loa te agaga
o Nonu e na teine, paku loa lava ia Nonu ki lalo kua oti, kae
fetutuli loa lava na teine.
Tago atu loa lava ia Moa hiki ia Nonu ma
kave ki to la fale. Lea atu loa lava ia Moa ki to la matua,
"Leoleo fakalelei mai, ka ko koe na tago ki ei." Tu ake loa
lava ia Moa, tuliloa na teine na ki la kavea te agaga o Nonu.
Vili vili atu loa lava ia Moa tau atu ki
te fale o Kui ma na teine, e he i ei na uho matutua, na ko Kui.
Fehili atu loa lava ia Moa kia Kui, "Iefea na teine?"
Tali mai ia Kui, "E velevele i o la nau."
Lea atu loa lava ia Moa kia Kui, "Kui, tagi
nei lava, tagi ake, kafai koe e he tagi ko tau pipi ma tau tofi
ka ko hoholia nei lava ke momo likiliki."
Tagi loa lava ia Kui, "Oi au Kui, Kui ka
mate, ko fitila, ko togala, ko kalepala, tenei te nofo ifo ai
au. Oi au Kui, Kui ka mate."
Lagona mai loa lava e na teine ma ve ake
na teine, "Ka ko ai nei ko te evaeva i tona auala oi afe tauanoa
ake lava ki te fale oi fakatagi to ta matua."
E fai a la kupu iena, kae fai lava ta la
velevelega i o la nau. Toe lea atu ia Moa kia Kui, "Kui, tagi
ake, tagi lahi, kafai koe e he tagi, ko tau pipi ma tau tofi
ka ko hoholia nei ke palafalifali."
Toe tagi loa lava ia Kui, "Kui, Kui ka mate,
ko fitila, ko togala, ko kalepala, tenei te noho ifo ai au.
Oi au Kui, Kui ka mate."
Lagona mai loa lava e na teine, tutu ake
loa lava fai ta la kale ki to latou fale, e o mai e nonofo atu
ia Moa ma Kui.
Ve atu loa lava na teine, "E!E! Te la te
la te tino na ia fakatagia to ta matua."
Kae tali atu ia Moa, "Paku malie mai, o mai,
kaumai nei lava te agaga o taku avaga na koulua kaihohoa maia."
Aua la ko na teine inenei e feoaki lava ma
ta la taga agaga. Ka koi fai tenei tauakikupuga a Moa ma na
teine, kafai nei e lea atu ia Moa ki na teine ke kaumai te agaga
o Nonu, i te taimi foki lava tena e tafitifiti ake ai te agaga
o Nonu i te muli o te taga.
I te taimi na lea atu ai ia Moa ki na teine
ke kaumai te agaga o tana avaga. Tago ifo loa lava na teine
ki ta la taga, toake te agaga ma ve atu. "Ia la, tau agaga pala
tena," hapo mai loa lava e Moa.
Kae toe ve atu ia Moa, "E he ko teia," ma
apati kehe atu te agaga i ona lima.
Toe lea atu ia Moa, "Kaumai nei lava te agaga
o taku avaga."
Fetagofi ifo loa lava na teine toake te agaga
o Nonu ma togi kia Moa, hapo mai loa e Moa. Tu ake loa lava
ia Moa afifi ki tona kofu ma hoholi te pipi ma te tofi momo
likiliki, vili loa. Fai loa lava a latou fetuliga ma na teine,
tagaki mai ia Moa ki ona tua ka papae atu na teine ki tona takuau.
Fai loa lava te momoko a Moa, "Ko au ko Moa
e oku luga e oku lalo, kae kikila atu la te ulugamea nei ki
o la nau kua laupata tai laupata tai ke tu ki te moana."
Kikila atu na teine ki o la nau kua tumu
i te vao, lea atu le tahi teine, tuku veia pea ka ko to ta fili
ke maua. Kave, kave ta latou fetuliga, tagaki mai ia Moa ki
ona tua ka pape atu na teine ki tona takuau.
E vili lava ia Moa ma fai tana momoko, "Ko
au ko Moa, e oku luga, e oku lalo. Kae kikila atu te ulugamea
nei ko la nau kua laupata tai, laupata tai, kua tu ki te moana."
Ve atu loa lava te tahi teine ki tona hoa,
"Ta liliu mua."
Tali atu te tahi teine, "Io mua." Toe foki
loa na teine ki o la nau, kae fano lava ia Moa ma te agaga o
tana avaga.
Ka koi havali ia Moa i te ala ma te agaga
e afifi i tona kofu, tagi ake loa lava te agaga, "I e Moa e
te ala e palapala."
Tali ifo ia Moa, "Ka he ua na to anaila Nonu
e."
Tagi ake te agaga, "I e Moa e te manu maile
mai."
Tali ifo ia Moa, "I e Nonu e ka he titi na
fatu anaila Nonu e."
Tagi ake te agaga, "I e Moa e te manu tafagafaga."
Tali ifo ia Moa, "Ka he fonu na hele anaila
Nonu e." Pa atu loa lava ia Moa ki te fale. Tago ifo loa lava
tuku atu te agaga o Nonu ki te tino o Nonu na ia tataoa ki lalo
o te gatu moega ma te gatu takapau. I te taimi na tuku atu ai
te agaga o Nonu ki tona tino toe ola loa. Ko te ikuga o te tala,
kua toe ola ia Nonu ma kua matua foki ia Moa, fai loa lava te
fakapoipoga, ma kua nonofo ai loa lava i kina, ma kua kavea
ma kaiga fiafia.
na fai e Iaeli Titania
na tuhia e Falani Kalolo
KO TAUTILIFAGA
Ei ei te tupu o te lagi e igoa ko Tagaloalagi.
Ka ko te lalolagi nae nonofo ai te tahi ulugali ko la igoa ko
te tagata ko Tafitofau, ko Ogafau te fafine. Na e i ei ta la
fanau, te tino matua nae igoa ko Matuleolua, pito ake ki ei
ko Matuleotolu. Oi toe fanau ai te fafine, fanau ifo; ko te
tamaiti ei loto i he mea e ve he taga (tama kafau), oi olo ai
na matua oi tiaki ki te fakafuga.
Oi kitea ifo ai e te tupu o te lagi, oi tukutuku
ifo ai te fata ke kavake ai te mea e gaoioi ake i te fakafuga.
Kavake, he tama-kafua! Oi tauhi ai. Tauhi, tauhi lava kua matua
lele te tamaiti, fakaigoa ai kia Matulafoakigia.
Kua matutua la na tama, oi fano ai to la
tamana kua ta to la vaka. Kua uma te pate, fafu na kiato, fai
te ama, talai na foe, ma te tata. Ka hauni ha la uhuga e fano
kia Hina.
E i ei te fenua nae nofo ai te tahi hauai,
ko tona igoa ko Tautilifaga (fafine) e takua foki he hauaitagata.
Nae i ei la tana tamaiti fafine e igoa kia Hina, nae takutakua
i tona manaia. E lahi na uhuga a ietahi tino nae olo ki ei,
kae na mamate, ona ko te faigata o na haha o te hauaifafine.
Moetila
Hauni at te folua ka moetila. Ko to na uiga, e hauni i te
aho nei na mea uma e aoga ki te folau; e i ei te la, foe tata,
mea kafa, te tafio, ma te matini. Ka fai he folau tau, e hauni
foki i te aho tena na mea tau.
Tafio: He lakau e mahani oi fafau
ki te nofoa muli pe ko te nofoa mua, e pale ki ei te foe uliuli
pe ka fakatele te vaka.
Matini: Ko tona uiga he oho, ko mea
kai o te folau. E i ei te kauafua ei Fakaofo, ei hahae o Patailiga
(fenua tanu) ko tona igoa ko Tukumatini. Fai mai te tala ko
kina nae tuku ai te matini o na vakatau kua loa, oi fakaigoa
ai lava tena kauafua kia Tukumatini ke pa mai lava ki na aho
nei.
Toe foki ki te tala
Oi pa ai la ki te vaveao, oi fanaifo ai to la matua tutuki
te tuta mua i te koho gagie, oi heke ai te tuta. E muhu pe ka
olo na tama, aua e heai he uhuga e hao. Oi pa ai la ki te taeao,
o ifo na tama ka fano te vaka. Kikila ifo! Kua heke te tuta
mua. Fai loa ta la tonu, ko ki la ka nonofo oi toe fai te tuta
ka uma fano ai to la. Te umaga la o te faiga o te vaka oi fai
ai ta la tonu ka pa ki te po ka olo ki la takitahi o la puoho
e momoe ai ma onoono to la vaka. Toe pa ai ki te vaveao toe
fanaifo foki to la matua ka toe tutuki te tuta muli, ka tutuki
ifo lava kae tutaloho mai na tama, ve atu lava, "Ko tenei ko
la to ma manava fita e fai."
Oi lea atu ai to
la matua, "Healoa aku tama, hauni la toulua vaka keina olo."
Oi kua hohopo ki luga o te vaka.
Kua fano te vaka
Ko Matuleolua ei mua, ka ko Matuleotolu ei te mulivaka.
Ka tuku atu lava te vaka kae kalaga ifo te tino. "Tuku mai te
vaka! Ko te tamamkafua tena na tiaki e na matua ki te fakafuga,
oi kave ai e Tagaloalagi tauhi."
Kua uga ifo e Tagaloalagi ke fano i te vaka
o ona uho, kae foki ki ei ana mea fakataulaitu, (puga vavalo)
e vie ni mea fakalogo ke tautau ki takiga o Matulofoakigia kae
he iloa e na tama. E iloa e Tagaloalagi ko ienei tama e mamate
i na haha o te hauaifafine pe ka olo.
E mumuhu na tama oi tuku te vaka kia Matulafoakigia
e tu mai i gauta i te matafaga. Oi toe lea ifo ai, "Keina fano
mua la toulua vaka."
Kua fano te vaka, e aloalo atu te vaka e
he fano kua mau, ve atu ai te tama matua. "Tuku ake mua te vaka
ki gauta, ko to ta vaka e fai mai e te mea tena." Tuku ake ai
te vaka ki ei oi hopo ifo ai la ia Matulafoakigia, fano loa
te vaka.
Ko Matulafoakigia e nofo i loto (i te liu).
Fano, fano venei lava te vaka, kitea te fenua e nofo ai ia Tautiliafaga
ma Hina. Ve atu loa ia Matulafoakigia ki ona uho, "Ka fai e
tata atu ki te ava ko au e fanatu ki muli kae hau koe ki te
liu." Oi vena ai lava.
Kua lata atu ki te ava oi fano ai ia Matulafoakigi
ki muli kae hau ia Matuleotolu ki loto, aua ka kamata na haha
o te hauaifafine.
Ko te fakatonuga a Tagaloalagi na fai kia
Matulafoakigia e veia; ke tautau ki ona taliga, ka ko koe ke
uhitaki lelei ki ei ki na mea e fakatonu atu kia te koe, ka
uhitaki koe e ola koutou; ka he uhitaki koe e mamate uma koiutou.
Kua kitea ifo te vaka kua fanatu, fano ai
ia Tautilifaga oi puipui te fale kae tuku ia Hina i lotofale.
Kua fanaifo tu i te matafaga, na pa ifo lava ki te matafaga
kae tagi ia Hina.
Tagi ia hina:
Tautilifaga e veveake ki ei, Tautilifaga
e.
Ke kikila atu au ki te vaka tena e hau
i gatai, Tautilifaga e.
Tali ia Tautifaga, "Nofo hao koe, tali fanatu
au oi pukukatoa koe."
Toe tagi ia hina:
Tautilifaga e, ko Matuleolua te foe mua,
Tautilifaga e,
ko Matuleotolu te foe loto mai,
Tautilifaga e,
ko au mea lava ia e kai ai koe,
Tautilifaga e,
ko Matulafoakigia te foe muli mai,
ko lata manamea lava ia e atu ai kita,
Tautilifaga e.
Oi fano ai te hauai oi liu akau i loto o
te ava.
Kalaga atu ai ia Matulafoakigia, "Kekeu te
vaka e he he akau ka he tino."
Keu loa te vaka kae kua fakatatau tonu te
vaka ki te akau, teki lava kua tagi te fafine.
Tagi te hauai:
Aue! Tota piho e,
aue! Tota piho e,
a! Te hona fetoho outou vaka,
e kikila mai lava ki na tino e takekele
kae hona fetoho mai outou vaka.
Matulafoakigia: "Fakamolemole mua,
e veake ma matou ni akau, ka ko tena ni tino."
Oi muamua ai ki gauta ia Tautilifaga, fano
ai fola na lago; ko te lago pito ki guatta ko ia (liu lago)
fakaholo ifo ai ki gatai ni lago moni.
Matulafoakigia ki ona uho: "Kua fola
na lago, ko te lago pito ki gauta ko te hauai tena kua liu lago.
E he tohoa la te vaka kae hiki; ka kalaga atu au lava ke apati
te vaka, apati loa."
Fanake ai te vaka pa ake lava ki te matafaga
hiki loa pa ai ki te toe lago kalaga loa ia Matulafoakigia,
"Apati!" Apati loa te vaka ki lalo.
Tautilifaga: "Aue! Toku tua e! Te
kau kogamea! hona fetoho mai lava toutou vaka. E kikila mai
lava e tae otaota atu na tino, kae hona fetoho toutou vaka."
Matulafoakigia: "Tamafine, e veake
ki matou ni lago e toho ai na vaka, ka ko tena ni tino."
Tautilifaga: "Tatou olo ki te fale."
Haeleele loa ki ei. Na ulu atu loa ia Matulafoakigia
ki lotofale, tago loa huhuke ake te takapau kae, nofo ki te
kilikili, kae fai ta latou ulaulaga utufaga ma te hauai, e he
i ei ia Hina.
Matulafoakigia lea ki ona uho, "Ka fai ki
maua ma te Hauai e olo, oi fetutuli ai koulua toho te vaka fakauta
ia Hina olo ai ki toulua fenua."
Tautilifaga: "Ko ki tatou ka olo takekele."
He olo na tama, na ko Matulafoakigia te na
fano, kae olo na tama oi hauni te vaka oi kave ai ma Hina.
Fano te takelega
Ko Tautilifaga ma Matulafoakigia te kua olo i te takelega.
Oi lea ai ia Tautilifaga, "Ta olo fai munikiokio."
Fano ai ia Tautilifaga oi mua mumuni, kae
ko Matulafoakigia e fano oi hakili. Fano ai ia Tautilifaga oi
liu pupu, e tu tonu i te auala, Taku ai e na mea fakataulaitu
e tautau i na taliga o Matulafaokigia. "E he he pupu te i te
auala ko Tautilifaga.
Fano oi takeukeu ke pa ki he tafa fatu pae,
tago ai ki te pupu togi ki te fatu pae ke gaihi."
Fano ai ia Matulafoakigia oi takeu i tona
vae. Oi fano toe liliu mai toe takeu, fano liliu mai takeu.
Fai, fai lava tana mea kua tafapili ki te tafa fatu pae. Tago
ifo lava ki te pupu, hiki ki luga, apati ki luga o te fatu pae
kae gaigi lua te pupu. Teki kua tagi ake te Hauai.
Tautilifaga: "Oi! Aue ke, tota piho
e!"
Mumuni ai ia Matulafoakigia, kua kiu fatu
pae kae tatia i te auala, kae hakili e Tautilifaga. E fanatu
i te auala e tatia mai te fatu pae. E he ia iloa e laka atu
i luga o te fatu, fanatu lava te vae tokai ki te fatu, ogohia
ai. Toe laka atu te tahi vae toe tau ki te fatu toe ogohia foki,
laka atu foki toe ogohia foki. E he aha hana laka i luga o te
fatu me te tokai ki ei.
Ko te ogohia ho o te hauai, oi kalaga ai
la, "Taimi." Kae tu ake loa ia Matulafoakigia kae kua heai he
fatu. Ve atu ai ia Tautilifaga, "Ka olo ki ta oi tau vi."
Kake loa ia Tautilifaga ki luga. E toli e
ia kae ao e Matulafoakigia ma faitau. Toli, toli venei lava
fanaifo ai ki lalo, lea ai ia Matulafoakigia ki ei, "Hau faitau
na vi pe katoa." Kae taki mai e katoa.
"E ia te koe te taulua vi?" Kae tali atu
tenei.
Fiti loa ia Matulafoakigia ki luga o te vi
lu ki lalo, kae fakaputu e Tautilifaga ma faitau. Tago atu loa
ia Matulafoakigia ki tana taulua vi maka mamao ki ko, kae fanaifo
ki lalo.
Ve atu loa ia Tauitilifaga, "Haele mai ko
faitau ake." Kae tali mai e katoa.
"E i kina te taulua vi?"
"E heai." Oi hakili ai. Fano ai ia Matulafoakigia
oi kaumai. Oi malo ai foki ia i tenei takaloga.
Lea ai ia Tautilifaga kia Matulafoakigia,
"Ka olo ki ta takekele." Oi venu ai.
Vili ai ia Tautilifaga oho ki loto o te vai
oi liu kumete ai, ka e fatoa fanatu ia Matulafoakigia. Kua taku
e na mea fakataulaitu ki ei e he he kumete te i te vai kae ko
Tautilifaga. Haele atu lava ia ki ei tago ki te fatu fifio te
togi ki te kumete. Oi tagi ai ia Tautilifaga.
Tautilifaga: "Oi e ke! To ta tua e,
e kikila mai lava ki na tino e takekele, kae hona fetogi mai
lava au fatu."
Lea atu ia Matulafoakigia: "Fakamolemole,
e ve ake au he kumete e opeopea i te vai ka ko te na ni tino."
Oi mailo ai foki ia Matulafoakigia i tenei
takaloga.
Tautilifaga: "Ka olo ki ta oi tunu
ni a ta mea. Na mea lava e mahani ai koe."
Oi olo ai kau mai na mea e tunu. Olo ai oi
tao i te afi. Fano ai ia Matulafoakigia oi lalaga te polapola
foki ai kia Tautilifaga ke fano oi ahu mai ni vai kona. Fano
ai na pa atu lava ki te tai, lolo ifo te polapola tumu i te
hua tai, hiki ake e heai ni vai i loto. Toe tuku ifo tumu foki,
mea ake ki luga toe heai foki. Oi fai vena ai kua fita lele.
Ko Tautilifaga kua fekai lele. Tonu ai i tona loto ko ia ka
fanaifo oi kai ia Matulafoakigia. Oi fanaifo ai.
Na fano ia Tautilifaga oi ahu mai na vai
kona kae nofo ia Matulafoakigia tao te afi, fakatalitali ai
ke moho na mea. Na moho lava oi fano ai oi kai uma lele na mea
kae toe taotao i na veve. Kae fano oi kake ki luga o te lakau
e aupito loa i te vao oi nofo ai kae tau kikila pe hea ta Tautilifaga
e fai ka fai e pa ifo.
Pa ifo ai te mafua mea, kua he i ei ia Matulafoakigia.
Fano ai oi fuke te afi ka kai uma na mea i ei. Fanatu kua heai
he mea e totoe. Atili ai tona fekai. Oi tu ai kae taukikila
kia Matulafoakigia. Kikila atu e nofo ifo i luga o te lakau.
Oi kake ai la ki ei, tali pa ake lava kae ta te fiti a Matulafoakigia
ki te lagi tua tahi. Oi oho ake foki ki ei, toe ta te fiti a
Matulafoakigia ki te lagi tuatolu. Oi toe oho ake foki ia Tautilifaga
ki ei. Oi fai vena ai lava a la taufetuliga, oi pa ai ki te
fale o Tagaloalagi.
E i ei la na tuafafine o Tagaloalagi, ko
la igoa ko Matumalagalaga ma Matuhaha. Tutaoho mai lava te tokalua
tena oi finau ia Tautilifaga, oi mate ai.
na fai ma tuhia e Peato Tutu Perez
Ko na kakai e fa ie nei
na filifili mai i na
Tala mo a'oga i Tokelau ma
Tuhi tala mo tamiti Tokelau.