PREL Logo
PDF version (736k)

SOAHNG KOAROS ME MOMOUR KIN SAWASPENE


Written by Marcus Rosario and Chirano Cheipot

Illustrated by Wren


Mahn Akan Oh Tuhke Kan Koaros

Kin Anahne Mahn Teikan

Oh Tuhke Teikan Pwe Ren Kak Mour


Mahn koaros oh tuhke koaros kin anahne mwonge pwe ren kak mour.  Mahn koaros oh tuhke koaros me mi nin sampah inenen kesempwal ohng mour en ehu ehu soangen mahn oh tuhke kan. Met wewehki me limwoahr emen sohte kak mour ma sohte amwise de kisin soangen mahn tikitik teikan me e kin kang. Kou men sohte pil kak mour ma sohte reh.


Ekei pak soangen mahn ekei kin mouriki de kang soangen mahntemen.  Mwanger oh arong kin kang saip. Aramas pil kin kang saip. Pil ehu, kisin arong kang saip ah mwanger kang kisin arong. Aramas ahpw uhd kang mwanger. Soangen popouswehn kosoandi wet me adaneki "food chain."

Soangen "food chains" kan me inenen tohto. Food chains koaros tepisang ni tuhke de reh. Karoasepe, mensiok kin kang reh. Malek kang mensiok.  Aramas kang malek.

Food chains tohto pil kak kadokodokpene, Ansou me food chains tohto kin kadokodokpene ah re kin adanekihla "food web."

Ke kilangehr pesen likan? Mwomwen kadokodokpenehn kisin sahl akan en pesen likan duehte kadokodokpenehn food chains kan.

Food web ehu met. E mwomehng pesen likan?

shark = pako

Dahme kin kang dah? Mie soahng ehu me soahng tohto kin kang?

Mwangas pil wia kisehn food web ehu?

coconut crab = emp

dog  =  kidi

cat  =  kaht

boy  =  pwutak

Dahme kin kang dah? Kitik oh emp kin kang mwangas?

Iet pil ehu food web.

red snapper = pwahlahl

surgeonfish = darop

Dahme kin kang dah? Mie soahng kei me soahngen mahn tohto kin kangpene?

people  = aramas

coconut = mwangas

Soangen food web kan me inenen tohto. Wasa koaros mie pein arail food web. Soangen mahn koaros oh tuhke koaros iang towehda ehu ehu food web.  Amwise iang wia kisehn ehu food web?

Ehi. Kairu oh limwoahr kin kang amwise.

mosquito= amwise

toad= kairu

gecko= limwoahr

Mie food web en wasa pedeped akan oh wasa loal akan en nansed. Pil mie food web en pohn oaroahr akan, nanwel akan oh pil pohn koadoken nahna kan.

Wasa koaros mie pein arail food web oh irail inenen wekpeseng.

Soangen tuhke koaros oh mahn koaros me kousoanpene wasahkis wiahda ehu "Community."

Mie community en pohn mad akan, nan wasa loal akan, pohn oaroahr akan oh pil pohn nahna kan.

Community ehu met. Ke kak ndahda ekei soangen mahn oh tuhke kan me kin iang mi nan community wet.

Ia wasa me community wet mihie? Ansou ke kohla mwo wadekada soangen mahn depe oh tuhke depe me ke kak kilangada mwo.

Community ehu met. Ke kak ndahda ekei soangen mahn oh tuhke kan me kin iang mi nan community wet.

Ia wasa me community wet mihie? Ansou ke kohla mwo wadekada soangen mahn depe oh tuhke depe me ke kak kilangada mwo..

Nan soangen community koaros. Tuhke kan oh mahn akan kin sawaspene. Soahng tohto me re kin sawaskipene.

Kitail kilangehr me nan food web koaros ekei mahn kin kang ekei soangen mahn teikan oh pil ekei soangen tuhke teikan.


Ekei mahn kin anahne mahn teikan ong ni seiseidien kanarail mwonge kan. Mie soangen kisin mwahmw kis mie me kin kalapw iangseli pako kan. Ansou me pako kan kin mwonge ah soangen kisin mwahmw kiset kin kang mweremweren en pakou ah mwonge. Pako kan sohte kin lidere de kang soangen kisin mwahmw kiset. Ekei pak kitail kin kahdaneki kisin mwomw kiset "likereken pako."

Mie ekei mwahmw de mahn me kin anahne soangen mahn de tuhke teikan en wia wasahn arail rukula. Liseiseipahini kin inenen rir ma re kin rukula nan tehn tuhke pohndihpw kan. Mie ekei mahn me ke ese me kin inenen rukula rir nan tuhke kan?

Mahn tohto pil kin anahne tuhke. Mie mahn tohto me kin kang tuhke.  Menpihr kan kin doadoahngki kisehn tuhke kan mehn wiahda pasarail kan.  Menpihr kan pil kin kalapw kousoan nan kadoken tuhke kan pwe ren dehr

mengei en mwongehla.

Kisin soangen mahn tikitik tohto me pil kin kousoan nan kilin tuhke kan.

Ekei mwahmw kin anahne kisin mwahmw tikitik kan pwe ren kin kamwakelehda kilirail kan. Soangen kisin mwahmw pwukat kin kangasang kisin mahn akan me kin kousoan pohn kilin mwahmw laud kan oh kin kak karehda soumwahu. Sawaspene wet inenen katapan ohng ira koaros.  Mwahmw tikitik kan kin mwonge oh med, ah mwahmw laud kan kin sohte kak soumwahuda.

Mie wasahkis soangen kisin mwahmw pwukat kamwomlaie. Dahme pweida?  Kerenieng mwahmw laud koaros soudahsang wasao. Mwahmw laud me luhwedi koaros mwomwen soumwahu. Met kasalehda kesemwpwalpen soangen kisin mwahmw kiset.

Pil miehte soangen kahrehpe tohto me kasalehda duen sawaspenehn nan pwungen mahn akan oh tuhke kan. Ke kak medewehda ekei?

Mahn koaros oh tuhke koaros kin sawaspene ong ni arail ahahn akan.  Ansou me kitail aramas kin kamwomala ehu soahng en mahn de tuhke, kitail pil kin koasoansue-dihala songen mahn oh tuhke teikan teikan me pil kin iang kousoan wasao. Ihme karehda kitail udahn pahn apwalih mwahu soahng teikan koaros pwe arail anahn akan koaros en duduehte oh mwamwahu kokohlahte.


Aramas Kin Kihsang Mwonge

Nansapw Nansed Oh Pil Nanpihl Kan

Mwonge mehkot me kansenamwahu. Kitail kin mwonge pwe kitail en kehlail. Kitail pil kin mwonge pwe kitail en kak keirda. Intingihdi soahng 5 me ke kin kang.

Ekei soahng me kitail kin kang kin kohsang ni tuhke. Tuhke pwukat koaros kin keirda nan sapwatail kan. Kitail kin kang kisehn paluhwar en tuhke pwukat oh wahn tuhke pwukat.

Ekei kenetail mwonge kin kohsang ni mahn. Soangen mahn pwukat kin kousoan mpatail.

Pig-Pwihk

Fish-Mwahmw

Chicken-Malek

Ia mwomwen wasa me emen emen soangen mahn pwukat kin kousoanie.


Dahme mahn akan kin kang?

Ekei mahn kin kang ekei mahn. Mwahmw laud kan kin kang me tikitik kan. Malek kan kin kang kisin mwahs akan.

Soangen mahn da me ke ese me pil kin kang ekei mahn?

Ekei mahn kin kang ekei mahn teikan oh tuhke kan. Malek kin kang kisin mwahs akan. Malek pil kin kang weren kohn, weren rais, oh pil uht.

Pwihk kin kang tuhke oh uduk? Dahme pwihk kin kang?

Ekei mahn kin kangete tuhke. Kohu kin kangete reh. Menpihr tohto pil kin kangete wahn tuhke.

Ke kak ndahda ekei mahn me kin kangete tuhke de wah tuhke?

Dahme ke kin kang? Ke kin kang tuhkete? De udukte me ke kin kang?  Pilawa oh dohnas kohsang ni tuhke?

Kitail aramas kin kang tuhke oh mahn akan.

Ansou me kitail kin kang uduk en mahn oh mwahmw, kitail pil kin kangala dahme re pil kin kang, Ma kitail kin kangala mwanger men ah kitail pil kin kangala soahng koaros me mwangero pil kangala.

Dahme mwanger kin kang?

Mwanger kin kang kisin lidoi ape.

Girl-Serepein

Person-Aramas

Grouper-Mwanger

Parrotfish-Lidoi


Dahme lidoi kan kin kang? Lidoi kan kin kang kisin dihpw en nansed kan. Kisin soangen dihpw pwukat kin osada non rahr akan oh pil pohn takain nansed kan.

Met kadokodopenehn mahn da me kang da ekis reireila. Iei ih met me adaneki "food chain."


Food chain kan me inenen tohto. Iet ehu food chain.

People-Aramas

Algae-Oadoahd de dipwin nansed

Red Snapper-Pwahlahl

Surgeon Fish-Darop

Dahme kin ang dah wasaht?


Pil iet ehu food chain.

Shark-Pako

Blue Jack-Arong

Parrot fish-Lidoi

Coral/Algae-Dipwin nansed


Pil iet ehu food chain.

Person-Aramas

Parrotfish-Lidoi

Algae-Dipwin nansed

Dahme kin kang da nan food chain wet?


Dahme kin tapihada food chain pwukat?

Dipwin nansed tuhke ehu. Tuhke me kin tapihada food chain koaros.


Oaloahd oh pil kisin dipwin nansed kan me wia tuhkehn nansed. Iei ih soangen kisin tuhke pwukat me kin tapihada food chain en nansed kan.

Ekei soangen kisin tuhke pwukat me inenen tikitik oh kitail sohte kak kilang irail. Mwahmw akan oh mahn en nansed kan kin kang soangen kisin tuhke pwukat. Mwahmw oh pil soangen mahn teikan ahpw kin uhd kang irail. Ekei mwahmw de mahn en nansed kan kin kang mwahmw akan me kin kang mwahmw ke kin mouriki tuhke kan.

Tepidah food chain en nansed kan kin tepikihda soangen kisin tuhke pwukat.


Iet pil ehu food chain. Dahme kin kang dah non food chain wet?

Mei mohn me kin saikidi oh kang emen mahn emen. Mahn me seiseidio pi kin kak saikidi oh kang pil emen mahn tohrohr.


Rice-Rais

Chicken-Malek

Person-Aramas

Food chain en nonsapw ehu met.

Dahme kin kang dah nan food chain wet? Food chain wet tepikihda tuhke?


Iet food chain me reireien. Malek kin kang kisin mahn akan me rasohng mensiok.

Plants-Tuhke

Bugs-Kisin mahn

Chicken-Malek

People-Aramas

Mie mahn me kin saikidi oh kang emen mahn oh pil ih pil kin kak seiseidi oh mwongehla?


Iet pil ehu food chain en nansapw.

Kohu kin kang reh. Kitail kin kang milik en kohu. Kitail pil kin kang uduk en kohu. Tuhke me tapihada food chain wet?


Pil iet food chains kei en nansapw.

Taro-Mwahng

Breadfruit-Mahi

Pigs-Pwihk

People-Aramas

Tuhke me tapihada food chains koaros en nansapw. Tuhke me pil tapihada food chains kan en nansed.

Tuhke kin osada wasa koaros. Oaloahd akan oh soangen tuhke teikan kin osada nansed. Mahi, mwahng, uht oh pil soangen tuhke teikan kin osada nansapw. Rais oh pilawa kin osada non sahpw teikan likin Pohnpei. Sohpw akan oh sehd akan wia kisehn atail wasa.

Soahng koaros me kitail kin kang kin kohsang nan sahpw akan oh pil nansed. Kitail kin kang soahng kan me kin keirda nansapw oh nansed. Oh soahng pwukat kin mouriki soahng teikan me re kin diar nan wasa pwukat.