PREL Logo
PDF version (88k)


Mehn Kapehse Ohng Mwohn Omw Pahn

Mwohn omw pahn wadek pwuhk wet, uhdi mahs kowe song medewe soahng kan me nih kan kin wiahiong kitail aramas, mahn akan me kin kerep oh mahn akan me kin pihr. Tepda ni teh kan kohdi lel ni kalew kan.

Nih kan wia tuhke kesempwal ohng kitail koaros nan kahn sapw en dekehn pacific oh pil sahpw tohto likin pacific. Kitail kak kahdaniki tuhke pwoatet TUHKEHN MOUR pwehki me inenen katapan ohng kitail.

Nih kan kin kohsang ni mwangas. Mwangas akan kin kohseli ni dekehkan ni ar kin iangseli ahd eh sehd akan oh aramas ahr pil kin wa seli ohng ni sahpw akan.


Nih wia katep tohtohie. Ekei katep kan kitail kin kak tamanda ni ahnsou mwadang A ekei kitail kin medemedewe mahs oh kitail ahpw kin tamanda. Kitail kilang mahs katep kan de doadoahk kan en nih sang ni teh kan kohdi lel ni kalewehkan.

Pahini kan kin wia doadoahk tohto oh kesempwal kei. Pahini kan kin kak wia mepwukat: kopwou, kiam, lisoarop, did in ihmw oh pil mehn oasehdi kisin ihmw ape. Ekei aramas pil kin wiahki wini. Pahini pil kin wia mehn irepehda nan pwehl pwe aramas en kak mwohndi loale. Ekei aramas pil kin pwainkihdi pahini wararail wahr oh pwoht. Pahini meng kan kin wia mehn ndil de ser ape. Pahini kin pil wia en ekei menpihr ar wasahn meir de kutohr. Pahini pil kin wia medehde ni ahnsoun kamadipw kan.

Nohk en pahini kan kin wia kepennok. Ekei aramas kin pil seriki kepennok ma sohte me re pahn seriki. Kepennok pwukat inenen kesempwal ohng kitail ni atail pahn kin kamwakele imwatail kan. Kitail kin kak doadoahngki kepennok pwukat likin ihmw oh nan ihmw.

Kepennok pwukat pil mwahu ohng kemehla emen atail imwin tihti me kitail kin kahdaniki LOAHNG.

Tehnpahini kan kin kak wia mehn mwaramwar ni ahnsoun mwoadong kan. E pil kin kak wiahda mpwei. Tehn pahini kin alehsang kisin mwenge nan wehwe ahpw uhd kadardiong nan wasa teikan en nih kan.

Pahle kan kin kak wia mehn nihdek pwoht oh nihdek wahr. Pahle pil kin wia en serihkan ahr mehn lipeikiris. Ekei aramas kin kak wiahki kisiniei. E pil kin wia mehn ini ape ni ahnsou me E mouro.

Mie ahnsou kis nan Palau mwurinte mahwinkeriau en sampah, soangen kisin mahn kis kohda oh kauwehla nih me inenen tohtohie. Soangen kisin mahn kiset mehn Waii kan kin kahdaniki RHINOCEROS BEETLE. Mahn menet kin kang tehn nih kan. Me kin sansal ma mahn menet kin mi nan oapwoat nih pwe tehn niho pahn kin wie mwotomwot ala, kohkohdiong nan moren koadoken niho. Mahn menet kin kak ete kangasang koadoken niho lau niho mehla.

Mahn menet wiadahr kahpwal laud nan Palau. Mahn menet me tikitik ahpw E kin wad ekis kangkang koadoken nih kan lau nihkan sohla kak mour. Mahn menet dene E kohdo sang nan pwungen pali Epeng oh pali Mese en Asia. Re kin iangedo sohp kan me kin kohdo Palau. Sohte me kin wehwehki me re kin ieiang sohp kan, rukuruk nan pwungen dipwisou kan. Ihme re diar kihda nihkan ar tepdahr mengimeng lauh mehla.

Mehn Palau kan sohte doadoahngki poison pwe en kemehla soangen kisin mahn kiset. Ke kak medewehda dahme re doadoahngki? Re alehdo pil soangen mahn ieu me kin uhd kang rhinoceros beetle oh pil soangen soumwahu ieu me mehn Waii kin kahdaniki VIRUS DISEASE. Soangen soumwahu wet kin uhd kaseumwahuih ada rhinoceros beetle kan oh kemeirail la. Mahn me uhd wesikido pwehn kemehla rhinoceros beetle ko wesikido sang Australia oh ih eden mahn menet SCOLIA WASP.

SCOLIA WASP kin uhd kangala rhinoceros beetle koa. Soangen wiepen kamwomw mwomw mahn wet inien katapan oh kaselel. Mehn Waii kan kin kahdaniki soangen kamwomw mwomw wet BIOLOGICAL CONTROL.

Mwangas kin wia soangen doakoahk tohto. Mwangas kin wia mehn mwenge. Aramas tohto oh mahn tohto kin kang mwangas. Mwangas kin wia mehn piahia, mehn wiahda leh, sohpw oh pil mehn kamwenge mahn ape.

Mie wasahn wiahda leh oh sohpw ieu mihmi Tamworohi. Madolenihmw. Wasa kiset kin alehda mwangas leu oh kihong nan soangen maeihnkei oh wiahkihda sohpw on leh. Soangen sohpw oh leh pwukat kin netla nan sdohwa kan nan Pohnpei.

Mwangas kin wia en serihkan ahr mehn pap. Serihkan kin papiki mwangas ma re men papala wasa me mwur doh de ma re saikinte ese pap. Pil miehte aramas laud me sehse pap A re kin doadoahngki mwangas. Iei me keieu kesempwal, mwangas kin netla oh kahrehda mwohni laud. Iei ehu elen mwohni laud ohng dekehkan en nan Pacific.

Uhpw pil inenen katapan. Uhpw kin wia mehn mwenge, mehn wini oh mehn nempil. Kilin uhpw mah kan kin sohdiong nan sehd oh kohda aramas eri poakih oh uhd palang. Ahnsou me dipenihd kan kin mad E kin uhd ngkoalada oh wiahla kisin pwehl. Iei ih kisin pwehl me mehn mahs koa oh ekei mehn ahnsou wet kin inauriki wararail wahr akan oh imwarail akan.

Kitik kan oh emp kan kin kang mwangas. Kitik wia atail imwin tihti kahrehda kitail pahn kin song oh pere irail sang ni nih kan, oh ni kisin mwengehkan.

Nan wein Hawaii irail kin kihong kisin pelien mete ni lukepen nih kan. Irail kin simiki pene kisin pelien mete kiset lukepen nih kan pwe kitik kan en dehr kak douda nan nih kan oh kangala wahrail kan.

Pohndal en mwangas kin wiahda delen Sakau, mehn toupil, mehn loi pehs de soangen mehn kapwat nan ihmw tohto me aramas kak wiahda. Pohndal pil kin wia soangen doahk me pil inenen tohtohie. Pohndal kin wia mehn kodouruhr ieu. Pohndal me inenen lullul. Pohndal me kekeluwak kahrehda ekei sahpw laud kan me duwehte Pilipihn kin wiahkihda mesonait.

Mehn Pilipihn kan kin wiahda mesonait pwehki mie neirail mesihn me kin kak ale pohndal kan oh wiahkihla mesonait. Kaidehn irail te me kak wiahda mesonait ahpw pil mie ekei wehi me kin iang wiahda.

DIPENIHD kin wia mehn kelekehp, tiwi, mehn, irepehda pwel matak. Dipenihd kin toutou ni ah wisekesek de E kin marahra?

Kouwel kin kak wia mehn ser, tiwi oh ni ah kin pwulopwul aramas kin wiahki da sikaliwi. Duwen aramas ahr kin wiahda sikaliwi, re kin pilada nih me inenen wahn. Nih me inenen wahn me kin pilen oh kin kak kihda sikaliwi laud.

Ni aramas emen ah pahn piladahr nih me E lemeleme me mwahuo, E pahn wahda ehu pwoatol de mehn tou ieu me kak doadoahk. Aramaso pahn daur niho oh pilada ehu kouwel me pwul me E lemeleme me mwahu. E pahn lopukasang imwin kouwelo oh pirehdiong pwoatoal me E wahu kainene pihl me kin kus sang nan kouwelo.

Pesehng pen apeht pahn kin wiawi rahn koaros. Pilen pwoatoalo pahn kin widek sang oh kapwurupwur iong pahn kouwelo pwe en pil audaud da.

Sikaliwi wet kin pwoail pohn kisiniei. E pahn kin pwoapwoail oh uhd wiahla pil ehu soangen mwenge ieu me kitail kin kahdaneki malasies. Malasies me kin mem oh aramas kin kak kangki pilawa ape.

Malasies kin uhd pwoail pohn kisiniei lau kekeluwakala. Ahnsou me E kekeluwakalahu E uhd wiahla suke. Suke wet sohte duwehte suke me kitail kin pwainda sang nan sdohwa kan. Suke wet poh toantoal ahpw pil mem duwehte sukehn nan sdohwa kan.

TEHNKEHL me kin kol mwangas oh uhpw nan nih. Ahnsou me tehn kehl wet kin mengila oh pwopwidi, aramas kin kak wiahki mehn koakoahk. Tehn kehl wet sohte kak werei pwe me kin mwadang en ohla. Aramas pil kin kak wiahki de sauniki kisiniei.

INIPAL kin pil katapan ohng kitail kan me kin doadoahngki kan. Kitail kin kak doadoahngki inipal ohng ni mehn kidim wini oh mehn kidim mwangas en piahia pwe en dehr kin mweredi ohng nan kisin mwengehkan.

PALUHWEREN nih me keieu kekeluwak. E kekeluwak sang kouwel, pahle, oh pil tehn kehl ape. Paluhweren nih kin kak wiahda soahng pwukat:  piris, ihpw en ketieu, ihmw mpehn oh E pil kin kak wiahda sehr en mwomwohd ape. Paluhweren nih kin wia wasahn ekei mahn akan ar douda pwe ren tangasang mahn me pahn kak kang irail la kan. Liseisei pahini kin kak pitila ma re kin tangasang kaht akan oh douda ni nih kan ahpw kaidehn ahnsou koaros.  Liseisei pahini kan pil kin kak diar kanarail kisin men tikitik ni nih kan.

Kalewehkan pil kesempwal. Kalewehkan me kin kolediong nih kan nan pwehl. Kalewen nih kan me kin kadaradahng mwengehn nan pwehl kan ohng nan paluhweren nih kan. Kalewen nih kan pil inenen sewese kolpene pwehl pwe en dehr kin ahdala ahnsoun kotou ape. Kalewen nih pwulopwul kan pil kin wia wini en ohla.


ACTIVITIES

  1. Weirada ehu kisin pwoahr kowe poadokedi ehu mwangasen. Kilang mwurin week kei.
    1. Mie osen mwangaso?
    2. E duwehte nih pwoat ni ahnsou wet?
  2. Wia mepwukat:
    1. Wiahda ehu kisin kiam.
    2. Wiahda ehu kepennok.
    3. Song ma ke kak kodomada ehu mwangasen. Pwalang peseng mwangasen wiahda riapali.
    4. Wiahda ehu delen sakau.
    5. Kohkohdi mwangas me ke pwalangpesengo.
      (Note): koimwangas kak wiawi ni imwomwen.
  3. Nan ehu doaropwe wia mepwukat:
    1. Mahleniada oapwoat nih kowe ntingiedi eden wasahkan en niho.
    2. Mahleniedi soahng riau me kitail kin wiahsang ni tehn nih kan
    3. Mahleniedi ehu mwangas par.