|
Mehn Kapehse Ohng Mwohn Omw Pahn
Mwohn omw pahn wadek pwuhk wet, uhdi mahs kowe
song medewe soahng kan me nih kan kin wiahiong kitail aramas,
mahn akan me kin kerep oh mahn akan me kin pihr. Tepda ni teh
kan kohdi lel ni kalew kan.
Nih kan wia tuhke kesempwal ohng kitail koaros
nan kahn sapw en dekehn pacific oh pil sahpw tohto likin pacific.
Kitail kak kahdaniki tuhke pwoatet TUHKEHN MOUR pwehki me inenen
katapan ohng kitail.
Nih kan kin kohsang ni mwangas. Mwangas akan
kin kohseli ni dekehkan ni ar kin iangseli ahd eh sehd akan oh
aramas ahr pil kin wa seli ohng ni sahpw akan.
Nih wia katep tohtohie. Ekei katep kan kitail
kin kak tamanda ni ahnsou mwadang A ekei kitail kin medemedewe
mahs oh kitail ahpw kin tamanda. Kitail kilang mahs katep kan
de doadoahk kan en nih sang ni teh kan kohdi lel ni kalewehkan.
Pahini kan kin wia doadoahk tohto oh kesempwal
kei. Pahini kan kin kak wia mepwukat: kopwou, kiam, lisoarop,
did in ihmw oh pil mehn oasehdi kisin ihmw ape. Ekei aramas pil
kin wiahki wini. Pahini pil kin wia mehn irepehda nan pwehl pwe
aramas en kak mwohndi loale. Ekei aramas pil kin pwainkihdi pahini
wararail wahr oh pwoht. Pahini meng kan kin wia mehn ndil de ser
ape. Pahini kin pil wia en ekei menpihr ar wasahn meir de kutohr.
Pahini pil kin wia medehde ni ahnsoun kamadipw kan.
Nohk en pahini kan kin wia kepennok. Ekei aramas
kin pil seriki kepennok ma sohte me re pahn seriki. Kepennok pwukat
inenen kesempwal ohng kitail ni atail pahn kin kamwakele imwatail
kan. Kitail kin kak doadoahngki kepennok pwukat likin ihmw oh
nan ihmw.
Kepennok pwukat pil mwahu ohng kemehla emen
atail imwin tihti me kitail kin kahdaniki LOAHNG.
Tehnpahini kan kin kak wia mehn mwaramwar ni
ahnsoun mwoadong kan. E pil kin kak wiahda mpwei. Tehn pahini
kin alehsang kisin mwenge nan wehwe ahpw uhd kadardiong nan wasa
teikan en nih kan.
Pahle kan kin kak wia mehn nihdek pwoht oh
nihdek wahr. Pahle pil kin wia en serihkan ahr mehn lipeikiris.
Ekei aramas kin kak wiahki kisiniei. E pil kin wia mehn ini ape
ni ahnsou me E mouro.
Mie ahnsou kis nan Palau mwurinte mahwinkeriau
en sampah, soangen kisin mahn kis kohda oh kauwehla nih me inenen
tohtohie. Soangen kisin mahn kiset mehn Waii kan kin kahdaniki
RHINOCEROS BEETLE. Mahn menet kin kang tehn nih kan. Me
kin sansal ma mahn menet kin mi nan oapwoat nih pwe tehn niho
pahn kin wie mwotomwot ala, kohkohdiong nan moren koadoken niho.
Mahn menet kin kak ete kangasang koadoken niho lau niho mehla.
Mahn menet wiadahr kahpwal laud nan Palau.
Mahn menet me tikitik ahpw E kin wad ekis kangkang koadoken nih
kan lau nihkan sohla kak mour. Mahn menet dene E kohdo sang nan
pwungen pali Epeng oh pali Mese en Asia. Re kin iangedo sohp kan
me kin kohdo Palau. Sohte me kin wehwehki me re kin ieiang sohp
kan, rukuruk nan pwungen dipwisou kan. Ihme re diar kihda nihkan
ar tepdahr mengimeng lauh mehla.
Mehn Palau kan sohte doadoahngki poison pwe
en kemehla soangen kisin mahn kiset. Ke kak medewehda dahme re
doadoahngki? Re alehdo pil soangen mahn ieu me kin uhd kang rhinoceros
beetle oh pil soangen soumwahu ieu me mehn Waii kin kahdaniki
VIRUS DISEASE. Soangen soumwahu wet kin uhd kaseumwahuih
ada rhinoceros beetle kan oh kemeirail la. Mahn me uhd wesikido
pwehn kemehla rhinoceros beetle ko wesikido sang Australia oh
ih eden mahn menet SCOLIA WASP.
SCOLIA WASP kin uhd kangala rhinoceros
beetle koa. Soangen wiepen kamwomw mwomw mahn wet inien katapan
oh kaselel. Mehn Waii kan kin kahdaniki soangen kamwomw mwomw
wet BIOLOGICAL CONTROL.
Mwangas kin wia soangen doakoahk tohto. Mwangas
kin wia mehn mwenge. Aramas tohto oh mahn tohto kin kang mwangas.
Mwangas kin wia mehn piahia, mehn wiahda leh, sohpw oh pil mehn
kamwenge mahn ape.
Mie wasahn wiahda leh oh sohpw ieu mihmi Tamworohi.
Madolenihmw. Wasa kiset kin alehda mwangas leu oh kihong nan soangen
maeihnkei oh wiahkihda sohpw on leh. Soangen sohpw oh leh pwukat
kin netla nan sdohwa kan nan Pohnpei.
Mwangas kin wia en serihkan ahr mehn pap. Serihkan
kin papiki mwangas ma re men papala wasa me mwur doh de ma re
saikinte ese pap. Pil miehte aramas laud me sehse pap A re kin
doadoahngki mwangas. Iei me keieu kesempwal, mwangas kin netla
oh kahrehda mwohni laud. Iei ehu elen mwohni laud ohng dekehkan
en nan Pacific.
Uhpw pil inenen katapan. Uhpw kin wia mehn mwenge,
mehn wini oh mehn nempil. Kilin uhpw mah kan kin sohdiong nan
sehd oh kohda aramas eri poakih oh uhd palang. Ahnsou me dipenihd
kan kin mad E kin uhd ngkoalada oh wiahla kisin pwehl. Iei ih
kisin pwehl me mehn mahs koa oh ekei mehn ahnsou wet kin inauriki
wararail wahr akan oh imwarail akan.
Kitik kan oh emp kan kin kang mwangas. Kitik
wia atail imwin tihti kahrehda kitail pahn kin song oh pere irail
sang ni nih kan, oh ni kisin mwengehkan.
Nan wein Hawaii irail kin kihong kisin pelien
mete ni lukepen nih kan. Irail kin simiki pene kisin pelien mete
kiset lukepen nih kan pwe kitik kan en dehr kak douda nan nih
kan oh kangala wahrail kan.
Pohndal en mwangas kin wiahda delen Sakau,
mehn toupil, mehn loi pehs de soangen mehn kapwat nan ihmw tohto
me aramas kak wiahda. Pohndal pil kin wia soangen doahk me pil
inenen tohtohie. Pohndal kin wia mehn kodouruhr ieu. Pohndal me
inenen lullul. Pohndal me kekeluwak kahrehda ekei sahpw laud kan
me duwehte Pilipihn kin wiahkihda mesonait.
Mehn Pilipihn kan kin wiahda mesonait pwehki
mie neirail mesihn me kin kak ale pohndal kan oh wiahkihla mesonait.
Kaidehn irail te me kak wiahda mesonait ahpw pil mie ekei wehi
me kin iang wiahda.
DIPENIHD kin wia mehn kelekehp, tiwi, mehn,
irepehda pwel matak. Dipenihd kin toutou ni ah wisekesek de E
kin marahra?
Kouwel kin kak wia mehn ser, tiwi oh ni ah
kin pwulopwul aramas kin wiahki da sikaliwi. Duwen aramas ahr
kin wiahda sikaliwi, re kin pilada nih me inenen wahn. Nih me
inenen wahn me kin pilen oh kin kak kihda sikaliwi laud.
Ni aramas emen ah pahn piladahr nih me E lemeleme
me mwahuo, E pahn wahda ehu pwoatol de mehn tou ieu me kak doadoahk.
Aramaso pahn daur niho oh pilada ehu kouwel me pwul me E lemeleme
me mwahu. E pahn lopukasang imwin kouwelo oh pirehdiong pwoatoal
me E wahu kainene pihl me kin kus sang nan kouwelo.
Pesehng pen apeht pahn kin wiawi rahn koaros.
Pilen pwoatoalo pahn kin widek sang oh kapwurupwur iong pahn kouwelo
pwe en pil audaud da.
Sikaliwi wet kin pwoail pohn kisiniei. E pahn
kin pwoapwoail oh uhd wiahla pil ehu soangen mwenge ieu me kitail
kin kahdaneki malasies. Malasies me kin mem oh aramas kin kak
kangki pilawa ape.
Malasies kin uhd pwoail pohn kisiniei lau kekeluwakala.
Ahnsou me E kekeluwakalahu E uhd wiahla suke. Suke wet sohte duwehte
suke me kitail kin pwainda sang nan sdohwa kan. Suke wet poh toantoal
ahpw pil mem duwehte sukehn nan sdohwa kan.
TEHNKEHL me kin kol mwangas oh uhpw nan nih.
Ahnsou me tehn kehl wet kin mengila oh pwopwidi, aramas kin kak
wiahki mehn koakoahk. Tehn kehl wet sohte kak werei pwe me kin
mwadang en ohla. Aramas pil kin kak wiahki de sauniki kisiniei.
INIPAL kin pil katapan ohng kitail kan me kin
doadoahngki kan. Kitail kin kak doadoahngki inipal ohng ni mehn
kidim wini oh mehn kidim mwangas en piahia pwe en dehr kin mweredi
ohng nan kisin mwengehkan.
PALUHWEREN nih me keieu kekeluwak. E kekeluwak
sang kouwel, pahle, oh pil tehn kehl ape. Paluhweren nih kin kak
wiahda soahng pwukat: piris, ihpw en ketieu, ihmw mpehn
oh E pil kin kak wiahda sehr en mwomwohd ape. Paluhweren nih kin
wia wasahn ekei mahn akan ar douda pwe ren tangasang mahn me pahn
kak kang irail la kan. Liseisei pahini kin kak pitila ma re kin
tangasang kaht akan oh douda ni nih kan ahpw kaidehn ahnsou koaros.
Liseisei pahini kan pil kin kak diar kanarail kisin men tikitik
ni nih kan.
Kalewehkan pil kesempwal. Kalewehkan me kin
kolediong nih kan nan pwehl. Kalewen nih kan me kin kadaradahng
mwengehn nan pwehl kan ohng nan paluhweren nih kan. Kalewen nih
kan pil inenen sewese kolpene pwehl pwe en dehr kin ahdala ahnsoun
kotou ape. Kalewen nih pwulopwul kan pil kin wia wini en ohla.
ACTIVITIES
- Weirada ehu kisin pwoahr kowe poadokedi
ehu mwangasen. Kilang mwurin week kei.
- Mie osen mwangaso?
- E duwehte nih pwoat ni ahnsou wet?
- Wia mepwukat:
-
Wiahda ehu kisin
kiam.
-
Wiahda ehu kepennok.
-
Song ma ke kak
kodomada ehu mwangasen. Pwalang peseng mwangasen wiahda
riapali.
-
Wiahda ehu delen
sakau.
-
Kohkohdi mwangas
me ke pwalangpesengo.
(Note): koimwangas kak wiawi
ni imwomwen.
- Nan ehu doaropwe
wia mepwukat:
-
Mahleniada oapwoat
nih kowe ntingiedi eden wasahkan en niho.
-
Mahleniedi soahng
riau me kitail kin wiahsang ni tehn nih kan
-
Mahleniedi ehu
mwangas par.
|