MENIN SAMPAH
translated
by Kolden Manuel
illustrated
by Peter Saffary
MENIN SAMPAH
Ke kin ele koauson pohn ehu dekehn Pacific kan.
E lemwilemwir de karakar pohn sapwomw dekehn? Songen mahn dah
me kin kousoan pohn sapwomw dekehn de limwah? Mie pwihk? Kitik?
Mwahmw? Roahs? Kidi? Kaht? Kakiles? Men pihr? Kieil? Mehn ia nan
pwungen mahn pwukat me kin keieu poakehng uhk? Mehn ia me keper
ong omw mour?
Kitail kilang map en sampah. Sapwemwail dekekan
karani equator. Equator me pwalangpeseng sampah ong ni pai riau
North oh South.
Deke kan me karanih equator kin karakar a me
kin doweisang kan kin lemwilemwir. Sahpw akan me ni North Pole
oh South Pole kin inenen lemwilemwir mehlel.
Ekei sahpw akan me karakar sohte kin ale keteu
laud oh eden wasa pwukat sahptehn. Tuhke malaulau te me kin osada
nan songen sahpw wet oh kisin pihl pil kin miehte ekei wasa. Pali
laud en songen sahpw wet pihk.
Ekei sahpw karakar kan pil kin ahneki keteu laud.
Tuhke oh dihpw tohto kin wosada wasa pwukat. Mahn pihr tohto oh
mahn kerep tohto pil kin kousoan wasaht.
Pil ekei wasa nan sampah kin karakar ekei pak
oh lemwilemwir ekei pak. Dihpw tohto kin osada songen wasa wet
oh kahrehda wasaht adaneki grassland (Sapwen dihps).
Sahpw me kin lemwilemwir pahr ehu pwon kin
ahneki kidelepen ice. Kisin tuhke malaulau mie oh aramas akan
kin likou moasul. Mahn kei pil kin koausoan wasaht.
Ia mwomwen sapwomwen. E duehte ehu wasa kan
me kitail koasoaiapenehr? Ari, kitail wadek mas koasoai pen mahn
me kin kousoan wasa wekpeseng tohto pwukat nan sampah.
MAHNIN NAN ZOO
Mwein kumwail saikinte kilang mahn pwukat.
Kumwail kilang mahn pwukat kin koauson nan
sahpw doh kan. Ele ma kumwail pahn paiamwahu ehu rahnen oh kak
kohla Hawaii, United State, de pil Asia oh kohla nan ahr kelen
mahn akan (zoo) kumwail pahn kadehdehki peihn mesemwail mahn pwuakat.
Mahn akan kin mi nan kehl oh kamweng rahn koaros, met wiawi pwe
aramas en kak kohdo oh kilang irail.
Bear pahn ele iei emen mahn me kumwail pahn
men kilang. Bear me winaun moasul.
Bear kin kousoan wasa tohto nan sampah. Ekei
kin kousoan pali eir en equator e ekei pali epeng en equator.
Sohte Bear Australia oh dekehn Pacific kan.
Bear me kalaimun kak feet weneu lel duau reirei
ma e kesinenda. Bear kin poh tohto. Ekei poh pwelpwel oh soahng
wet kin kouson Alaska. Bear toantoal kin kouson pali eir en America.
Bear me pwetepweto kin kousoan nan Artic Ocean.
Bear kin kang kisin mwenge tohto. Re kin kang
mwahmw, wahntuhke, kutor, mensiok oh soangen mahn tikitik tohto.
Ekei pil kin kang dihpw, ekei pil kin peieng aramas. Bear udahn
inenen kelail, ihme kahrehda kelerail kan kin wiawihda kehlail
oh teng.
CAMELS
Emen mahn me ke pil kak diar nan zoo iei Camels.
Mie songen Camel riau mie. Ehu songen camel mwodol riau mi pohn
tihnseweo ah ehu songen camel mwodol teieu mi pohn tihn seweo.
E pil win mwotomwot oh neh reirei.
Ari ia katepen mwodol akan me mi pohn tinsewerail
kan? Mwodol ehu de riau kan audaudki wih, Camel kin kak sohte
mwenge rahn tohto pwehki mwodol kat me re kin uhd mwengemwengesang
ie. Camel pil kin kak sohte nimpil rahn tohto. Camel kin nimpilte
nimala koalon en pihl eiseklimau de rieisek. Pihl pwukat kin uhd
neknekla nan kapedehu. Ni ansou me Camel kan kin seilok nan mohs
re kin doadoahng ki pihl wet.
Camel pil kin perenki kang kisin dihpw me kin
osada nan sahpwtehn kan. Re pil kin perenki kang beans de dates.
Ma Camel kan sohte pahn diar song pwukat. Re pahn uhd kang likouhn
imw likou kan.
Camel pil ahneki padi reirei. Met pwehn pereh
meserail sang engiengin kisinieng oh pwelpar. Tumwen Camel kan
pil kak wekdekla ansoun kisinieng uk de melimel.
Camel me danganga. Ma e pwang e pahn sirehrelang
me pahn wahu. Ihte me e perenki mwondi oh uda oh wada kepwe kan.
Mendaki Camel ah sohte perenki doahdoahk e
kin inenen katapan ong irail kan me kin mi nan sapwtehn. Camel
men kak wahda pounds 800, e kak wa kuruma. Ekei camel kak alukila
mile 100 nan rahn ehu. Camel wia doadoahk mahs oh pil wie doadoahk
rahn wet nan Egypt oh Arabia.
ELEPANTS
Ma ke kohla ni zoo ehu ke pil kak kilang Elepant.
Ma ke pil kilang sahkas kepan diar Elepant. Elepant kak mwersuwed
oh pil wia doadoahk mwahu.
Elepant me keieu kalaimwun nan sampah. Ekei
kak lel piht 11 ileile oh pil toutouki ten weneu. Elepant saleng
kalaimwun oh timw reirei. E kin kak rong oh ned mwahu sang kitail.
Elepant kehlail oh pil loaloakong. E kin kak koaskuhliong en wia
soahng tohto. Elepant kin kak kahlek, usada tuke, mwoadoanki mpwei
oh leser pehl ape.
Elepant kin duhdu oh e kin ihkadahki pihl timwe
me reireio oh koakusidieng powe.
Mahn menet pil ewen mwenge. Rahn koaros emen
Elepant kak kangala pound 150 en reh. E pil kin kang wahntuhke
oh kanengen tuhke kan. Nan zoo' mahn menet kin kang peanuts. Aramas
me kin apwalih mahn menet udahn pahn kounopada mwenge me pahn
itar ong ih ansou koaros.
Mahs Elepant kin mahwiniong me kin pelianihr
kan. Nan pahr 1976 keieun Elepant ah wesikdohng nan wein America.
Nan wein Asia oh Africa, Elepant wia mehn sawas mwahu ong irail
kan me kin kousoan nan welin sahpw pwukat.
GIRAFFES
Giraffes iei mahn me keieu ileile nan sampah.
E keieu ileile pweki neh ko reirei oh pil tepinwereo reirei. Neh
ko ele pahn piht weneu reirei. Giraffes tohto kin mi nan wein
Africa oh kin kousoan wasa kan me dihpw moasul ie. Mahn pwukat
kin kang dihpw, wahntuhke, soahl oh pil nimpil. Ni ansou me re
pahn kin itiekdi pwehn nempil pehrail ko pahn kin welingekpeseng.
En mahn menet ihmwinititi kan kin kak koledi ni ah pahn kin mwenge
de nempil oh peh kan sirakpeseng.
Nan wein Africa aramas doadoahng ki wini, pwadaiki
ong kapwat en peh oh pil ong wiahda sahl. Re pil kin doadoahng
ki kilin mahn menet ong mehn perehre. Ekei aramas pil kin kang
uduken Giraffes oh karehda tohtohn irail mehla. Met kahrehda aramas
kin wie songosong apwaliada mahn menet.
KONGAROOS
Kongaroo kin mihte nan wein Australia oh deke
me karanih kan. Mahn menet kin luski nehn mwuri kan oh kin kak
luskila piht rieisek limau nan ehute lus. Kongaroo lih kan kin
wa neirail kan nan ehd ehu me kin mi pahn kapederail kan. Ni ansou
me kisin nein Kongaroo miedahr wine e pahn kin lusieisang nan
ehd wet oh kangseli dihpw. Kongaroo lihet kin kak waseli kisin
naiho lao e lel sounpwong weneu. Ni ah lelehr wen laud wet e sohlar
kin itar nan ehdo oh ih kin uhd wiewiahier pein ih.
Kongaroo kin kak reireiki piht limau de weneu
oh re kin pwihnseli. Re kin kang dihpw oh kisin tuhke pwulopwul
kan. Kongaroo pil kak loisang sidohsa oh kawehla.
Kaptin Cook kieng eden mahn menet Kongaroo
nan pahr 1770 ni a daudawihseli Australia. Ni ansou me aramas
akan idek re ia eden mahn menet e sapengkinirail me ede Kongaroo.
Sang met koaros kadanekiher Kongaroo.
PENGUINS
Penguins man pihr kei. Ahpw re weksang mahn
pihr teikan in soahng tohto. Penguins koaros kin kousoan karanih
wasa lemwilemwir de ice. Winerail kan me tikitik oh inenen dodpene
koasoandi en keirekdihn wihn wet kin kakarakarairail. Pahn kapeden
mahn menet pwetepwet. Nantihnseweo kin toantol de pohnpwehl.
Mie winen Penguins ahpw re sohte kin pihr ah
re kin pap marara. Ni ansou me songen mahn menet pahn kin alu
pohn ice e pan kesinenda oh alu wawaih. Ekei ansou re kin pwopwidi
de kirisdi.
Ekei soangen mahn pwukat kin piht pahieu reirei
oh ekei kin piht ehute. Mahn menet kin kang mwahmw, limpwel oh
menikehn nansed kan. Mahn menet kin kutohrdi pohn takai oh kutohre
kin meh riau. Ni ansoun kompwal kutorko, ohlo oh liho koaros kin
miniminpene oh kompwal.
Penguins kin kangala poun en mwahmw siluh rahn
koaros. E inenen apwal en apwalih songen mahn menet nan zoo pwehki
re sohte kin kang mwenge me mehla.
Penguins kin mengeieng alehdi saumwahu en nan
ngolingol. Met kahrehda Doctor kan ahr raparapaki dahme pahn kamwahwiahla
oh dehr komwomwala songen mahn pwukat.
LION
Lion duehte kaht ahpw inenen kalaimwun mehlel.
Lion ohl kin winaun tepinwere. Met adaneki MANE. Lion lih sohte
winaun ni tepin wereo.
Lion kin kang uduk oh re kin rapahki kenerail
mwenge nihpwong. Ni rahn Lion sohte kin lidere aramas ma aramaso
pahn uda nenenla. Ni rahn lion kan kin memeir oh sohte menmwenge.
Lion kin kalap wendi pohn takai kan de nan
wasa rotorot. Lion tohto kin mi Africa oh India. Lion inenen kehlail
oh koaros kin kahdaneki nanmwarki en mahn kerep akan.
TIGERS
Tigers pil kaht kalaimwun kei. Re pil kin kang
uduk. Ekei Tiger paund 500. Winen Tiger kin poh oangoahng dol
poh pwelpwel oh ahl toantoal ni kili.
Tigers kin mwahuki koldi oh kemehla mahn kalaimwun
kan. Re kin mwahuki koledi pwihkin wel, tie de elepant tikitik
kan. Nan wein India Tiger kin peiong aramas oh kow kan. Pwehki
mahn menet ah suwed, ekei aramas en Asia kahdaneki ngen sauht.
Ekei wasa kin doadoahng ki elisen Tiger ong wini.
Rahnwet Tiger aledier sapwerail sahpw ehu nan
Asia oh wen laudin wasaht square miles 25. Iei wasaht me re kin
moamoaurseli ie. Pweki kaht kin masak pihl met me kawekirapeseng
pwe Tiger perenki mi nan pihl.
WOLVES
Wolves duehte kidi ahpw ekis weksang. Wolves
kin kak reireiki piht isuh oh kin kak rong oh ned wasa duehte
kidi teikan. Mahn menet me unaun oh ikio pil reirei.
Ekei ansou wolves kan kin kousoan nan pwoahren
emen mahn torohr. Ekei ansou re kin peihn weirada pwoarerail ah
ekei pak re kin wendihte pahn komwen takai kan. Wolves tohto kin
kouson Canada, Alaska oh pil Asia.
Mahn menet inene loalekong. E kin kak rokrokih
pwihnen mahn ehu oh kak lel mile kei. Me keieu kepwuriamweio,
e kin kiliklang lao emen iengen mahn oko kelehpwla ahpw pahn kin
poarok kemehla oh kangala.
Ekei pwong Wolves kan kin kohpene oh werwer,
ngilerail ko ke kak rong mile riau de siluh. Ma ke peien iang
seilokla wasa me wolves kin mie ke pahn kak rong ngilerail kan
nihpwong.
MONKEY
Monkey mahn kaperen men oh pil kemenkourur
men. Ekei Monkey kalaimwun ah ekei tikitik. Me kalaimwun kan kin
kak pound 600. Monkey kousoan kapelpene sampah. Re kin perenki
sahpw me karakar oh ahr moaur iei langalangseli nan tuhke. Re
kin doadoahng ki ikirail kan duehte pehrail kan ni ahr kin douseli
nan tuhke kan.
Ehu songen Monkey inenen loaloakong. Songen Monkey
menet adaneki 'Chimpanzee' . Songen Monkey menet kak kaskuhlieng
pwehn kak wiahda song koaros me seri sounpar siluh kak wia. Re
kin kak dake bicycle, kris, mwengeki naip, pwohk oh spoon. Nan
ekei weih Chimpanzee kin doadoahk, nan China Chimpanzee kin rikidipw.
Ekei sahpw re kin koamwutehdi corn oh idipil. Chimpanzee shote
kak lokaia, ahpw re kin wehwehki lokaia.
Nanwel Monkey kan kin kang tehntuhke, wahntuhke,
kisin mahn tikitik, kisin lamwer de kieil. Nan zoo Monkey kan
kin kang soangen mwenge mwahu tohto. Re kin kang pedehde pwoail,
pwereht, carrots, rice, corn, apple, uht oh mwenge me mem kan.
Ekei Monkey kin nekidala kenerail kisin mwenge kan nan seperail
kan pwe ren pil kak kang mwuhr.
Nan wein India Monkey inenen kesempwal oh sohte
me kin lidere irail oh re pil sohte kin iredihsang irail wasa
remen kohla ie. Nan wein Egypt mahs aramas kin sarawiong Monkey.
Nan Africa aramas kin koledi Monkey oh doadoahng ki kilirail kan.
Monkey kin kak alasang aramas oh re kin pil
perenki kisin ser. Mahn tohror men met. Ekei ansou e kin peren
a ekei ansou e kin lingeringer. Ma e lingeringer e pahn kin toapwur
nan pwehl oh tomtom de sipisiped neh kan. Kilang ma ke lingeringer
kaleke kede wia duehte monkiet pwe seri tei kan de kouruhrki.
RACCOONS
Raccoon pil emen mahn kaperen. Kisin mesehu
me tikitik oh kin mwahuki kang kitik. Kisin mwahmw, kisin kairu
oh kisin weih ape. Ma songen mwenge pwukat apwal en diar ah re
pahn uhd kang wahn tuhke. Raccoon kin inenen samani wakapeseng
wasahn kihd kan oh rapaki kisin mwenge. Ehu song kemenkouruhr
rehn mahn menet iei mwoahn ah pahn mwenge, e pahn kaduhdi kenemwengeo
pwon nan pihl mwohn e pahn kang. Ia duen eh widen kene mwengeo
met kitail sehse.
Raccoon kin kousoan nan pwoaren tuhke kalaimwun
kan. Nahin Raccoon kan kin rousoanpene lao naihko lel sounpar
ehu rahpw pahn pidoi oh pein wiewia irail.
Ni ansou me kidi kan pahn kin pwaki irail emen
pahn udihte kemehda kidi riemen ape. Irail inenen komwad. Pali
lauden Raccoon kan kin koausoan Canada oh United State.
DOLPHIN
Dolphin pil emen mahn kemenkouruhr. Dolphin
duehte kisin roahs. Dolphin kaiden mwahmw pweki e kin anahne esingeki
ahng me kitail kin esingengkiet. E kin pwarada esingek pak 2 de
3 nan minute ehu. Ekei Dolphin kin kak mihmihki pahsed minutes
5 lel 10.
Dolphin laud kan kin kang kisin mwahmw oh kihs.
Dolphin sohte kin rukoa kene mwenge ka, ah re kin kadalelahte.
Dolphin pil kilang wasa, e kak kilang mehkot me pwopw pohn sehd
feet limeisek sang wasa e miheo.
Dolphin pil inenen rong wasa. E kak ese ma
mehkot kohkodohng oh kin kak wiada ngihl me pahn kohla lel me
mi mweweo oh pwurodohng ih. Sang ni ahl wet Dolphin kak ese soahng
koaros me mihmi pohn sehd. Ma ke pahn pirehdi mesen Dolphin e
kak tangseli nan sedo oh koledi kene mwahmw pwehki song wet me
e ahneki.
Nan Sea Life Park en Hawaii Dolphin kin kak
kalek, tangki ikiohte, kak rahnmwahu, kak lus pohn sahl, oh pil
kak kapat. Aramas tohto kin pwaredo wasa wet pwehn kilang songen
mwekid kepwiriamwei kan me mahn kak wia mwahusang ekei aramas.