PREL Logo
PDF version (140k)

MENIN SAMPAH

translated by Kolden Manuel

illustrated by Peter Saffary


MENIN SAMPAH

Ke kin ele koauson pohn ehu dekehn Pacific kan. E lemwilemwir de karakar pohn sapwomw dekehn? Songen mahn dah me kin kousoan pohn sapwomw dekehn de limwah? Mie pwihk? Kitik? Mwahmw? Roahs? Kidi? Kaht? Kakiles? Men pihr? Kieil? Mehn ia nan pwungen mahn pwukat me kin keieu poakehng uhk? Mehn ia me keper ong omw mour?

Kitail kilang map en sampah. Sapwemwail dekekan karani equator. Equator me pwalangpeseng sampah ong ni pai riau North oh South.

Deke kan me karanih equator kin karakar a me kin doweisang kan kin lemwilemwir. Sahpw akan me ni North Pole oh South Pole kin inenen lemwilemwir mehlel.

Ekei sahpw akan me karakar sohte kin ale keteu laud oh eden wasa pwukat sahptehn. Tuhke malaulau te me kin osada nan songen sahpw wet oh kisin pihl pil kin miehte ekei wasa. Pali laud en songen sahpw wet pihk.

Ekei sahpw karakar kan pil kin ahneki keteu laud. Tuhke oh dihpw tohto kin wosada wasa pwukat. Mahn pihr tohto oh mahn kerep tohto pil kin kousoan wasaht.

Pil ekei wasa nan sampah kin karakar ekei pak oh lemwilemwir ekei pak. Dihpw tohto kin osada songen wasa wet oh kahrehda wasaht adaneki grassland (Sapwen dihps).

Sahpw me kin lemwilemwir pahr ehu pwon kin ahneki kidelepen ice. Kisin tuhke malaulau mie oh aramas akan kin likou moasul. Mahn kei pil kin koausoan wasaht.

Ia mwomwen sapwomwen. E duehte ehu wasa kan me kitail koasoaiapenehr? Ari, kitail wadek mas koasoai pen mahn me kin kousoan wasa wekpeseng tohto pwukat nan sampah.


MAHNIN NAN ZOO

Mwein kumwail saikinte kilang mahn pwukat.

Kumwail kilang mahn pwukat kin koauson nan sahpw doh kan. Ele ma kumwail pahn paiamwahu ehu rahnen oh kak kohla Hawaii, United State, de pil Asia oh kohla nan ahr kelen mahn akan (zoo) kumwail pahn kadehdehki peihn mesemwail mahn pwuakat. Mahn akan kin mi nan kehl oh kamweng rahn koaros, met wiawi pwe aramas en kak kohdo oh kilang irail.

Bear pahn ele iei emen mahn me kumwail pahn men kilang. Bear me winaun moasul.

Bear kin kousoan wasa tohto nan sampah. Ekei kin kousoan pali eir en equator e ekei pali epeng en equator. Sohte Bear Australia oh dekehn Pacific kan.

Bear me kalaimun kak feet weneu lel duau reirei ma e kesinenda. Bear kin poh tohto. Ekei poh pwelpwel oh soahng wet kin kouson Alaska. Bear toantoal kin kouson pali eir en America.



Bear me pwetepweto kin kousoan nan Artic Ocean.

Bear kin kang kisin mwenge tohto. Re kin kang mwahmw, wahntuhke, kutor, mensiok oh soangen mahn tikitik tohto. Ekei pil kin kang dihpw, ekei pil kin peieng aramas. Bear udahn inenen kelail, ihme kahrehda kelerail kan kin wiawihda kehlail oh teng.

CAMELS

Emen mahn me ke pil kak diar nan zoo iei Camels. Mie songen Camel riau mie. Ehu songen camel mwodol riau mi pohn tihnseweo ah ehu songen camel mwodol teieu mi pohn tihn seweo. E pil win mwotomwot oh neh reirei.

Ari ia katepen mwodol akan me mi pohn tinsewerail kan? Mwodol ehu de riau kan audaudki wih, Camel kin kak sohte mwenge rahn tohto pwehki mwodol kat me re kin uhd mwengemwengesang ie. Camel pil kin kak sohte nimpil rahn tohto. Camel kin nimpilte nimala koalon en pihl eiseklimau de rieisek. Pihl pwukat kin uhd neknekla nan kapedehu. Ni ansou me Camel kan kin seilok nan mohs re kin doadoahng ki pihl wet.



Camel pil kin perenki kang kisin dihpw me kin osada nan sahpwtehn kan. Re pil kin perenki kang beans de dates. Ma Camel kan sohte pahn diar song pwukat. Re pahn uhd kang likouhn imw likou kan.

Camel pil ahneki padi reirei. Met pwehn pereh meserail sang engiengin kisinieng oh pwelpar. Tumwen Camel kan pil kak wekdekla ansoun kisinieng uk de melimel.

Camel me danganga. Ma e pwang e pahn sirehrelang me pahn wahu. Ihte me e perenki mwondi oh uda oh wada kepwe kan.

Mendaki Camel ah sohte perenki doahdoahk e kin inenen katapan ong irail kan me kin mi nan sapwtehn. Camel men kak wahda pounds 800, e kak wa kuruma. Ekei camel kak alukila mile 100 nan rahn ehu. Camel wia doadoahk mahs oh pil wie doadoahk rahn wet nan Egypt oh Arabia.

ELEPANTS

Ma ke kohla ni zoo ehu ke pil kak kilang Elepant. Ma ke pil kilang sahkas kepan diar Elepant. Elepant kak mwersuwed oh pil wia doadoahk mwahu.

Elepant me keieu kalaimwun nan sampah. Ekei kak lel piht 11 ileile oh pil toutouki ten weneu. Elepant saleng kalaimwun oh timw reirei. E kin kak rong oh ned mwahu sang kitail. Elepant kehlail oh pil loaloakong. E kin kak koaskuhliong en wia soahng tohto. Elepant kin kak kahlek, usada tuke, mwoadoanki mpwei oh leser pehl ape.

Elepant kin duhdu oh e kin ihkadahki pihl timwe me reireio oh koakusidieng powe.

Mahn menet pil ewen mwenge. Rahn koaros emen Elepant kak kangala pound 150 en reh. E pil kin kang wahntuhke oh kanengen tuhke kan. Nan zoo' mahn menet kin kang peanuts. Aramas me kin apwalih mahn menet udahn pahn kounopada mwenge me pahn itar ong ih ansou koaros.

Mahs Elepant kin mahwiniong me kin pelianihr kan. Nan pahr 1976 keieun Elepant ah wesikdohng nan wein America. Nan wein Asia oh Africa, Elepant wia mehn sawas mwahu ong irail kan me kin kousoan nan welin sahpw pwukat.


GIRAFFES

Giraffes iei mahn me keieu ileile nan sampah. E keieu ileile pweki neh ko reirei oh pil tepinwereo reirei. Neh ko ele pahn piht weneu reirei. Giraffes tohto kin mi nan wein Africa oh kin kousoan wasa kan me dihpw moasul ie. Mahn pwukat kin kang dihpw, wahntuhke, soahl oh pil nimpil. Ni ansou me re pahn kin itiekdi pwehn nempil pehrail ko pahn kin welingekpeseng. En mahn menet ihmwinititi kan kin kak koledi ni ah pahn kin mwenge de nempil oh peh kan sirakpeseng.

Nan wein Africa aramas doadoahng ki wini, pwadaiki ong kapwat en peh oh pil ong wiahda sahl. Re pil kin doadoahng ki kilin mahn menet ong mehn perehre. Ekei aramas pil kin kang uduken Giraffes oh karehda tohtohn irail mehla. Met kahrehda aramas kin wie songosong apwaliada mahn menet.



KONGAROOS

Kongaroo kin mihte nan wein Australia oh deke me karanih kan. Mahn menet kin luski nehn mwuri kan oh kin kak luskila piht rieisek limau nan ehute lus. Kongaroo lih kan kin wa neirail kan nan ehd ehu me kin mi pahn kapederail kan. Ni ansou me kisin nein Kongaroo miedahr wine e pahn kin lusieisang nan ehd wet oh kangseli dihpw. Kongaroo lihet kin kak waseli kisin naiho lao e lel sounpwong weneu. Ni ah lelehr wen laud wet e sohlar kin itar nan ehdo oh ih kin uhd wiewiahier pein ih.


Kongaroo kin kak reireiki piht limau de weneu oh re kin pwihnseli. Re kin kang dihpw oh kisin tuhke pwulopwul kan. Kongaroo pil kak loisang sidohsa oh kawehla.

Kaptin Cook kieng eden mahn menet Kongaroo nan pahr 1770 ni a daudawihseli Australia. Ni ansou me aramas akan idek re ia eden mahn menet e sapengkinirail me ede Kongaroo. Sang met koaros kadanekiher Kongaroo.

PENGUINS

Penguins man pihr kei. Ahpw re weksang mahn pihr teikan in soahng tohto. Penguins koaros kin kousoan karanih wasa lemwilemwir de ice. Winerail kan me tikitik oh inenen dodpene koasoandi en keirekdihn wihn wet kin kakarakarairail. Pahn kapeden mahn menet pwetepwet. Nantihnseweo kin toantol de pohnpwehl.

Mie winen Penguins ahpw re sohte kin pihr ah re kin pap marara. Ni ansou me songen mahn menet pahn kin alu pohn ice e pan kesinenda oh alu wawaih. Ekei ansou re kin pwopwidi de kirisdi.

Ekei soangen mahn pwukat kin piht pahieu reirei oh ekei kin piht ehute. Mahn menet kin kang mwahmw, limpwel oh menikehn nansed kan. Mahn menet kin kutohrdi pohn takai oh kutohre kin meh riau. Ni ansoun kompwal kutorko, ohlo oh liho koaros kin miniminpene oh kompwal.

Penguins kin kangala poun en mwahmw siluh rahn koaros. E inenen apwal en apwalih songen mahn menet nan zoo pwehki re sohte kin kang mwenge me mehla.

Penguins kin mengeieng alehdi saumwahu en nan ngolingol. Met kahrehda Doctor kan ahr raparapaki dahme pahn kamwahwiahla oh dehr komwomwala songen mahn pwukat.


LION

Lion duehte kaht ahpw inenen kalaimwun mehlel. Lion ohl kin winaun tepinwere. Met adaneki MANE. Lion lih sohte winaun ni tepin wereo.


Lion kin kang uduk oh re kin rapahki kenerail mwenge nihpwong. Ni rahn Lion sohte kin lidere aramas ma aramaso pahn uda nenenla. Ni rahn lion kan kin memeir oh sohte menmwenge.

Lion kin kalap wendi pohn takai kan de nan wasa rotorot. Lion tohto kin mi Africa oh India. Lion inenen kehlail oh koaros kin kahdaneki nanmwarki en mahn kerep akan.

TIGERS

Tigers pil kaht kalaimwun kei. Re pil kin kang uduk. Ekei Tiger paund 500. Winen Tiger kin poh oangoahng dol poh pwelpwel oh ahl toantoal ni kili.

Tigers kin mwahuki koldi oh kemehla mahn kalaimwun kan. Re kin mwahuki koledi pwihkin wel, tie de elepant tikitik kan. Nan wein India Tiger kin peiong aramas oh kow kan. Pwehki mahn menet ah suwed, ekei aramas en Asia kahdaneki ngen sauht. Ekei wasa kin doadoahng ki elisen Tiger ong wini.

Rahnwet Tiger aledier sapwerail sahpw ehu nan Asia oh wen laudin wasaht square miles 25. Iei wasaht me re kin moamoaurseli ie. Pweki kaht kin masak pihl met me kawekirapeseng pwe Tiger perenki mi nan pihl.


WOLVES

Wolves duehte kidi ahpw ekis weksang. Wolves kin kak reireiki piht isuh oh kin kak rong oh ned wasa duehte kidi teikan. Mahn menet me unaun oh ikio pil reirei.


Ekei ansou wolves kan kin kousoan nan pwoahren emen mahn torohr. Ekei ansou re kin peihn weirada pwoarerail ah ekei pak re kin wendihte pahn komwen takai kan. Wolves tohto kin kouson Canada, Alaska oh pil Asia.

Mahn menet inene loalekong. E kin kak rokrokih pwihnen mahn ehu oh kak lel mile kei. Me keieu kepwuriamweio, e kin kiliklang lao emen iengen mahn oko kelehpwla ahpw pahn kin poarok kemehla oh kangala.

Ekei pwong Wolves kan kin kohpene oh werwer, ngilerail ko ke kak rong mile riau de siluh. Ma ke peien iang seilokla wasa me wolves kin mie ke pahn kak rong ngilerail kan nihpwong.

MONKEY

Monkey mahn kaperen men oh pil kemenkourur men. Ekei Monkey kalaimwun ah ekei tikitik. Me kalaimwun kan kin kak pound 600. Monkey kousoan kapelpene sampah. Re kin perenki sahpw me karakar oh ahr moaur iei langalangseli nan tuhke. Re kin doadoahng ki ikirail kan duehte pehrail kan ni ahr kin douseli nan tuhke kan.

Ehu songen Monkey inenen loaloakong. Songen Monkey menet adaneki 'Chimpanzee' . Songen Monkey menet kak kaskuhlieng pwehn kak wiahda song koaros me seri sounpar siluh kak wia. Re kin kak dake bicycle, kris, mwengeki naip, pwohk oh spoon. Nan ekei weih Chimpanzee kin doadoahk, nan China Chimpanzee kin rikidipw. Ekei sahpw re kin koamwutehdi corn oh idipil. Chimpanzee shote kak lokaia, ahpw re kin wehwehki lokaia.

Nanwel Monkey kan kin kang tehntuhke, wahntuhke, kisin mahn tikitik, kisin lamwer de kieil. Nan zoo Monkey kan kin kang soangen mwenge mwahu tohto. Re kin kang pedehde pwoail, pwereht, carrots, rice, corn, apple, uht oh mwenge me mem kan. Ekei Monkey kin nekidala kenerail kisin mwenge kan nan seperail kan pwe ren pil kak kang mwuhr.


Nan wein India Monkey inenen kesempwal oh sohte me kin lidere irail oh re pil sohte kin iredihsang irail wasa remen kohla ie. Nan wein Egypt mahs aramas kin sarawiong Monkey. Nan Africa aramas kin koledi Monkey oh doadoahng ki kilirail kan.

Monkey kin kak alasang aramas oh re kin pil perenki kisin ser. Mahn tohror men met. Ekei ansou e kin peren a ekei ansou e kin lingeringer. Ma e lingeringer e pahn kin toapwur nan pwehl oh tomtom de sipisiped neh kan. Kilang ma ke lingeringer kaleke kede wia duehte monkiet pwe seri tei kan de kouruhrki.

RACCOONS

Raccoon pil emen mahn kaperen. Kisin mesehu me tikitik oh kin mwahuki kang kitik. Kisin mwahmw, kisin kairu oh kisin weih ape. Ma songen mwenge pwukat apwal en diar ah re pahn uhd kang wahn tuhke. Raccoon kin inenen samani wakapeseng wasahn kihd kan oh rapaki kisin mwenge. Ehu song kemenkouruhr rehn mahn menet iei mwoahn ah pahn mwenge, e pahn kaduhdi kenemwengeo pwon nan pihl mwohn e pahn kang. Ia duen eh widen kene mwengeo met kitail sehse.

Raccoon kin kousoan nan pwoaren tuhke kalaimwun kan. Nahin Raccoon kan kin rousoanpene lao naihko lel sounpar ehu rahpw pahn pidoi oh pein wiewia irail.

Ni ansou me kidi kan pahn kin pwaki irail emen pahn udihte kemehda kidi riemen ape. Irail inenen komwad. Pali lauden Raccoon kan kin koausoan Canada oh United State.


DOLPHIN

Dolphin pil emen mahn kemenkouruhr. Dolphin duehte kisin roahs. Dolphin kaiden mwahmw pweki e kin anahne esingeki ahng me kitail kin esingengkiet. E kin pwarada esingek pak 2 de 3 nan minute ehu. Ekei Dolphin kin kak mihmihki pahsed minutes 5 lel 10.

Dolphin laud kan kin kang kisin mwahmw oh kihs. Dolphin sohte kin rukoa kene mwenge ka, ah re kin kadalelahte. Dolphin pil kilang wasa, e kak kilang mehkot me pwopw pohn sehd feet limeisek sang wasa e miheo.

Dolphin pil inenen rong wasa. E kak ese ma mehkot kohkodohng oh kin kak wiada ngihl me pahn kohla lel me mi mweweo oh pwurodohng ih. Sang ni ahl wet Dolphin kak ese soahng koaros me mihmi pohn sehd. Ma ke pahn pirehdi mesen Dolphin e kak tangseli nan sedo oh koledi kene mwahmw pwehki song wet me e ahneki.

Nan Sea Life Park en Hawaii Dolphin kin kak kalek, tangki ikiohte, kak rahnmwahu, kak lus pohn sahl, oh pil kak kapat. Aramas tohto kin pwaredo wasa wet pwehn kilang songen mwekid kepwiriamwei kan me mahn kak wia mwahusang ekei aramas.