|
Karangahp oh kasuwo me soangen poh pwukat inenen sansal rehra.
Ke kak medewehda soangen mwahmw teikan me pil duwehte met?

Miehte Doaropen Mwahmw me
kin Mwengehla kan
Udahn E miehte doaropen mwahmw tikitik
teikan. Pohn mwahmw kan kin doarehla mwahmw tohto, oh
pil duwehte ekei mahn teikan. Ekei mwahmw pohrail kan
kin duwehte wasa me re kin kousoan iehkan. Ma mwahmw
men poh duwehte takai me E kin mihmi limwah, E pahn apwal
ohng me pahn kangalah kan ren kilangada.
Oh pil ehu me inenen kopwuriam-wei, ekei
mwahmw pil kin wekedala pohrail kan oh kahrehiong me pahn
kangirail lah kan ahr sohte kak diar irail. Soangen
mwahmw pwukat me duwehte: nehu, mahu, mwanger oh pil
palapal ape. Mwahmw pwukat kin kak wekedala pohrail
kan oh duwehla wasa me re mihmihie. Met kahrehiong mwahmw
laud kan ahr sohte kin kak diar irail. |
 |

Koasoandien pwoaren mesen mwahmw kan pil inenen sewese
irail. Ekei mwahmw me duwehte lierepeini, mwomw pwon oh, mahr ape
mie ahl toantoal me kasalongehla pwoaron masarail kan oh pil mie
rehn ekei irail me mwei toantoal mihte kolahn imwin ikio.
Mwei toantoal wet kahrehiong mwahmw laud kan ahr kin saik ikin mwahmw
kan lemeleme me moangen mwahmw koa. Ni lierepeini de mwahmw
me mweitoal ml ni ikihkan kin tang, mwahmw laud kan sohte kin kak
koli-raildi.
Mie doarepen soangen mwahmw oh mahn koaros.
Poadoandoar pwukat wekpeseng rehn ehu ehu soangen mwahmw oh mahn.
Ekei ahnsou poh kan me kin karirih irailla. Ekei ahnsou marahra
me re kin pitikihla. Ekei ahnsou sikarail kan me kin kepitirailla.
Soangen poadoandoar tohto me mwahmw kan ahniki ihme re kin pitikihla.
Soangen poadoandoar da me ke ese me mwahmw oh menin nansed kan ahniki?
|
Ekei Mwahmw Kin Sewese
Mwahmw Teikan
Ekei mwahmw kin kang ekei mwahmw, ahpw
ekei ahnsou ekei mwahmw kin sewese mwahmw teikan. Ekei
kisin mwahmw kin adaniki "Mwahmw en kamwakel," oh
met wehwehki me re kin kohla rehn mwahmw laud teikan oh kamwakele
irail. Pil mie ekei likedepw en nansed me pil adaniki
"likedepw en kamwakel," pwe re kin kohla rehn mwahmw
teikan oh kangasang mehkan me kin kohieng ni kilin mwahmw
kan. Mwahmw en kamwakel oh likedepw en kamwakel kan
kin kamwakele mwahmw kan oh nek ah re pil kin keseula rehn
mwahmw teikan oh kamwakele irail. |
 |
Ke kin nsenamwahu ma kilimwen pwelipwel de
samin? Mwahmw kan kin mie mehkot kin kohda ni kilirail kan
oh ma F sohte kamwakel sang oh mosulla, E pahn kahrehiong irail
nsensuwed. Kahrehda sounkamwakel kan me kin doareirailla.

Mwahmw laud kan kin ese me likedepw en kamwakel oh
mwahmw en kamwakel kak kin sewese irail. Iaduwen atail kin ese met?
Mwahmw me kin soun kamwakel kan kin poh lingan oh kin mengei en
mwahmw laud kan en kin kileng irailda. Ahnsou me mwahmw laud
kan kin men kamwakel, re kin kohla rehn soun kamwakel kan. Re kin
lel rehn soun kamwakel kan oh kin nennenla pwe ren kin kamwakel.
Mie kisin mwahmw me pil kin kak tangelong nan ewen mwahmw laud kan
oh sohte mwengehla pwe mwahmw laud kan ese me irail soun kamwakel
kei. Sounkamwakel kan kin wiahki poadoar parail mwahmw me re kin
kamwakeleh kan.
Pehse penehn sounkamwakel kan oh mwahmw re kin kamwakelehkan
inenen kesempwal. Soangen mwahmw riauh wet anahne emen emen
ira pwe irahn momour. Mwahmw laud kan anahne sounkamwakel kan pwe
ren kak nsenamwahu. Sounkamwakel kan anahne mwahmw laud kan
pwe ren kin kang asang soahng kan pohn kilirail kan de kang luhwarail
kan. Kitail esehier me sounkamwakel kan kin sewese mwahmw laud kan
oh mwahmw laud kan kin sewese sounkamwakel kan. Met mehn Waii kan
kin kahdaniki "symbiosis. "

Mwahmw Kan Anahne Mwahmw
Me Duwehte Irail
Soangen mwahmw tohto kin kalapw kohpene oh pwipwihn
kohwei. Mehn Waii kin kahdaniki "schools."
School, wehweh sohte duwehte imwen school me mie pilakpwoht.
Mwahmw kan kin wia pwihn pwehki F wia ehu poadoar parail.
Re kin pwihn seli pwe ren wiahda mwomwen mwahmw kalaimwun
men oh pahn kahrehiong ar sohte kak mwengehla. Mwahmw teikan kin
lemehiong me mwahmw laud men. Mwahmw kan pi1 kin anahne kousoan
pene ma re pahn kin kutohr. Mwahmw lih kan pahn kin anahne mwahmw
ohl kan ni ahnsoun kutohr de neitik.

Kitail anahne en kin mie mwahmw laud pwe ren kin
kak pwurehng neitik. Kitail anahne ren pwurehng neitik pwe kisin
mwahmw koa en kak laudla oh kitail uhd kang.
Nan ekei wasa nan sampah, aramas akan saikete soangen
mwahmw tehieu oh kanekehsang. Re men pwurehng saik mwurin
pahr ekei ahpw solahr soangen mwahmwo dierek. Re nekila koaros.

Kitail Anahne Kanaiohng Mour
Kan En Nansed
Mwohn kitail aramas atail nohn liderehda mour en
nansed, soangen mwahmw, tuhke, mahn oh menihke kid kei mie.
Kitail kak diar soahng lingan tohto mihmi nansed kan. Pwehki
eh miehier soangen mour tohto nansed kitail anahne kanaiohng irail.
Laidih mwahmw en mwenge inenen kesempwal ohng kitail, ahpw kitail
pahn anahnehte kanaiohng mour en nansed pwe kitail en dehr epwelehla
mwahmw ehu rahn.
Iaduwen Atail Pahn Apwalih
Mour En Nansed?
Kitail uhdahn pahn kanaiohng oh dehr mweidohng kitail
en kamwomwala mwahmw sohte lipilipil. Kamwomw mwomw wet mehn
Waii kan kin kahdaniki "overfishing." Kamwomw mwomw
kin wiawi ma kitail pahn nantihong oh saikada mwahmw tohto sang
ni mad akan. Karasepe, ma soused men pahn koledi mwahmw kid
rahn wet, kitail anahne ese ma E pil kakete koledi soangen tohto
wet nan pahr kohkohdoh.
Mie soahng tohto kei me kin kauwehla mour en nansed
kan likin nohn laidiada mwahmw tohto sang wasahtehkis. Kitail esehier
me mwahmw anahne mwahmw teikan pwe ren kak momour. Ekei mwahmw
anahne sounkamwakel kan pwe ren kin mwakelekel oh sohte soumwahu.
Ni atail pahn esehsehla duwen mour en nansed kan kitail pahn esehla
mwahu duwen mwahmw kan ar anahne soahng teikan en nansed pwe ren
kak momour.

Pwehki mwahmw kan arail anahne mwahmw teikan de tuhke
teikan pwe ren kak mour, met wehwehki kitail uhdahn pahn kanaiohng
mour koaros en nansed. Ma kitail pahn kauwehla ehu soahng nan sed,
ahnsouohte wehwehki kitail pil kauwelahr mour en ehu soahng tohrohr.
Kitail sohte nohn ese ia uhwen emen emen mwahmw kan ahr anahne mwahmw
teikan, ahpw ma soangen mwahmw ieu pahn sohla kitail pahn kak kilang
lipwe ohng ni mwahmw teikan. Kahrehda kitail anahne kanaiohng
mour en nansed pwe en kak pahrek.
Kitail pil anahne ese me doadoahngki uhp kan pil
sohte mwahu. Met pwehki ni en aramas emen eh pahn upaup, soangen
mwahmw tohto pahn mehla. Mwahmw laud oh pil mwahmw tikitik kan kin
mehla. Met pahn kemehla soangen kisin mwahmw tohto me ekei
mwahmw laud kan anahne pwe ren momour.
Mour en nansed inenen katapan oh kesempwal.
Kitial anahne uhd padahkiong neitail serihkan ni atail pahn laudla
oh neitik pwe ren pil lang ese oh kesempwaliki.


|