skip to main contentPREL Logo
About PREL Products Opportunities News & Events Pacific Service Region PEC
PREL Logo
Home Search PREL a green bullet Educational Services a green bullet AskPREL a green bullet Site Map a green bullet
PREL Logo      
PDF version (308k)

Duwen Mwahmw Akan

written by Oliver Johnny
illustrated by Eric Woo

Duwen Mwahmw Akan

Mwahmw tohto me mi nan sampah, ekei kin mi nan-sed, ekei nan pillap, ekei nan lehn-pil kan oh ekei nan iak kan. Oh pil miehte soangen mwahmw tohtoh kei. Soangen mwahmw kid kei me mie nan sampah wet. Mwahmw kin kak tikitik de laud, oh pil soangen poh ehu te de pil poh tohto. Soangen mwahmw da me ke ese me keieu lingan?

Mwahmw akan mehkot me duwehte aramas, pwe re kin anahne soahng kei duwehte me aramas anahne, pwe ren kak mour.  Mwahmw uhdahn anahne esingek oh anahne mwenge, re udahn anahne poadoar parail oh re pil anahne neitikihada kisin mwahmw.

Padik pene tumwomwen. Iaduwen omw pehm ahnsou ke sohla esingeko? E seuh sohte kansenamwahu?  Iei duwen mwahmw akan ahr kin kohdahsang nansed de nanpil. Re kin kak esingek nanpil te. Kahrehda sehd de pihl me re kin mi loalehu anahne en mwakelekel pwe ren kin kak esingek kihlong oxygen. (Oxygen soangen ahng ieu me kitail aramas, mwahmw oh mahn kin esingek ki.)


Food Chain: Dahme Emen Emen Kin Kang

Mwahmw akan sohte kin esingek ki nan tumwarail duwehte kitail ahpw re kin esingek ki edarail kan. Ke kak idiada eden mwahmw menet?  (edewasahn esingeko)


Mwahmw akan pil kin mwenge duwehte kitail.  Mwahmw me inenen tikitik kan kin kang kisin tuhke en nansed kan me inenen tikitik kitail sohte kak kilang. Kisin mwahmw pwukat kin kang-kang ki kisin tuhke de dihpw pwukat rahn koaros.

Mwahmw me laud kan kin uhd kang kisin mwahmw tikitik kan.  Paiete kin kisin mwahmw tohto kin ipwidi de neitikdi pwe mwahmw laud kan kin anahne kangala kisin mwahmw tohto pwe ren kin kak momour.

 
`
 
   


Ah dahme kin wiawihong mwahmw me laud teikan?  Aramas kin tangeila nan madau oh laidih mwahmw laud teikan. Ke kin iang kang karangahp de kasuwo?

Kitail kin kahdaniki food chain, (sein en mwenge) ahnsou me kitail kawehwehda dahme ehu ehu soangen mwahmw kin kang.  Ahnsou me mwahmw me mwur laud kan kang mwahmw me mwur tikitik kan, me laud kin adaniki predator oh me kin mwengehla kan kin adaniki prey.  Ehu mwomwen sein en mwenge duwehte met:

E koasoandihte Predator kan en mie
Kanarail Mwenge

Ke lemeleme kisin mwahmw kan kin mwahuki me laud kan en kin kengirailla? Soh, kisin mwahmw kan kin rukila de tangasang me laud kan.  Ahpw mwahmw laud kan pi1 kin kakete koledi kana-rail kisin mwahmw me itar ohng irail.

Ke kin kilang mwahmw laud kan me kin poh toantoal pohn tihnsawarail kan, oh pil poh pwetepwet pahn edirail kan?  Uhdahn re wiawihdahte ren duwe met.  Kaidehn poh pwukat sapwungala ahpw koasoandi ieu.  Met kahrehiong mwahmw laud kan ren kin kak wainih mwahmw tikitik kan.  Ahnsou me mwahmw tikitik kan kin mi pohn angin me laud kan re kin kilengidi oh lemehiong me poh rotorot en wasa loalohte me re kilango.  Re sohte kin kak kadehdeh mwahmw laud kan.  Ma re pil mi pahn angin mwahmw laud kan, re kin kilengda oh lemehiong me poh pwetepweten pohnsedo me re pil kilango, pwehki pahn edin mwahmw laud kan eh pil pwetepweto. Met kin kahrehiong mwahmw laud kan ahr pil kak koledi kanarail mwahmw tikitik.

Karangahp oh kasuwo me soangen poh pwukat inenen sansal rehra.  Ke kak medewehda soangen mwahmw teikan me pil duwehte met?

Miehte Doaropen Mwahmw me kin Mwengehla kan

Udahn E miehte doaropen mwahmw tikitik teikan.  Pohn mwahmw kan kin doarehla mwahmw tohto, oh pil duwehte ekei mahn teikan.  Ekei mwahmw pohrail kan kin duwehte wasa me re kin kousoan iehkan.  Ma mwahmw men poh duwehte takai me E kin mihmi limwah, E pahn apwal ohng me pahn kangalah kan ren kilangada.

Oh pil ehu me inenen kopwuriam-wei, ekei mwahmw pil kin wekedala pohrail kan oh kahrehiong me pahn kangirail lah kan ahr sohte kak diar irail.  Soangen mwahmw pwukat me duwehte:  nehu, mahu, mwanger oh pil palapal ape.  Mwahmw pwukat kin kak wekedala pohrail kan oh duwehla wasa me re mihmihie.  Met kahrehiong mwahmw laud kan ahr sohte kin kak diar irail.

Koasoandien pwoaren mesen mwahmw kan pil inenen sewese irail. Ekei mwahmw me duwehte lierepeini, mwomw pwon oh, mahr ape mie ahl toantoal me kasalongehla pwoaron masarail kan oh pil mie rehn ekei irail me mwei toantoal mihte kolahn imwin ikio.  Mwei toantoal wet kahrehiong mwahmw laud kan ahr kin saik ikin mwahmw kan lemeleme me moangen mwahmw koa.  Ni lierepeini de mwahmw me mweitoal ml ni ikihkan kin tang, mwahmw laud kan sohte kin kak koli-raildi.

Mie doarepen soangen mwahmw oh mahn koaros.  Poadoandoar pwukat wekpeseng rehn ehu ehu soangen mwahmw oh mahn.  Ekei ahnsou poh kan me kin karirih irailla.  Ekei ahnsou marahra me re kin pitikihla.  Ekei ahnsou sikarail kan me kin kepitirailla.  Soangen poadoandoar tohto me mwahmw kan ahniki ihme re kin pitikihla.  Soangen poadoandoar da me ke ese me mwahmw oh menin nansed kan ahniki?

Ekei Mwahmw Kin Sewese
Mwahmw Teikan

Ekei mwahmw kin kang ekei mwahmw, ahpw ekei ahnsou ekei mwahmw kin sewese mwahmw teikan.  Ekei kisin mwahmw kin adaniki "Mwahmw en kamwakel," oh met wehwehki me re kin kohla rehn mwahmw laud teikan oh kamwakele irail.  Pil mie ekei likedepw en nansed me pil adaniki "likedepw en kamwakel," pwe re kin kohla rehn mwahmw teikan oh kangasang mehkan me kin kohieng ni kilin mwahmw kan.  Mwahmw en kamwakel oh likedepw en kamwakel kan kin kamwakele mwahmw kan oh nek ah re pil kin keseula rehn mwahmw teikan oh kamwakele irail.

 

  Ke kin nsenamwahu ma kilimwen pwelipwel de samin?  Mwahmw kan kin mie mehkot kin kohda ni kilirail kan oh ma F sohte kamwakel sang oh mosulla, E pahn kahrehiong irail nsensuwed.  Kahrehda sounkamwakel kan me kin doareirailla.

Mwahmw laud kan kin ese me likedepw en kamwakel oh mwahmw en kamwakel kak kin sewese irail. Iaduwen atail kin ese met?  Mwahmw me kin soun kamwakel kan kin poh lingan oh kin mengei en mwahmw laud kan en kin kileng irailda.  Ahnsou me mwahmw laud kan kin men kamwakel, re kin kohla rehn soun kamwakel kan. Re kin lel rehn soun kamwakel kan oh kin nennenla pwe ren kin kamwakel. Mie kisin mwahmw me pil kin kak tangelong nan ewen mwahmw laud kan oh sohte mwengehla pwe mwahmw laud kan ese me irail soun kamwakel kei. Sounkamwakel kan kin wiahki poadoar parail mwahmw me re kin kamwakeleh kan.

Pehse penehn sounkamwakel kan oh mwahmw re kin kamwakelehkan inenen kesempwal.  Soangen mwahmw riauh wet anahne emen emen ira pwe irahn momour. Mwahmw laud kan anahne sounkamwakel kan pwe ren kak nsenamwahu.  Sounkamwakel kan anahne mwahmw laud kan pwe ren kin kang asang soahng kan pohn kilirail kan de kang luhwarail kan. Kitail esehier me sounkamwakel kan kin sewese mwahmw laud kan oh mwahmw laud kan kin sewese sounkamwakel kan. Met mehn Waii kan kin kahdaniki "symbiosis. "

Mwahmw Kan Anahne Mwahmw
Me Duwehte Irail

Soangen mwahmw tohto kin kalapw kohpene oh pwipwihn kohwei.  Mehn Waii kin kahdaniki "schools."  School, wehweh sohte duwehte imwen school me mie pilakpwoht.  Mwahmw kan kin wia pwihn pwehki F wia ehu poadoar parail.

Re kin pwihn seli pwe ren wiahda mwomwen mwahmw kalaimwun men oh pahn kahrehiong ar sohte kak mwengehla. Mwahmw teikan kin lemehiong me mwahmw laud men.  Mwahmw kan pi1 kin anahne kousoan pene ma re pahn kin kutohr. Mwahmw lih kan pahn kin anahne mwahmw ohl kan ni ahnsoun kutohr de neitik.

Kitail anahne en kin mie mwahmw laud pwe ren kin kak pwurehng neitik. Kitail anahne ren pwurehng neitik pwe kisin mwahmw koa en kak laudla oh kitail uhd kang.

Nan ekei wasa nan sampah, aramas akan saikete soangen mwahmw tehieu oh kanekehsang.  Re men pwurehng saik mwurin pahr ekei ahpw solahr soangen mwahmwo dierek.  Re nekila koaros.

Kitail Anahne Kanaiohng Mour
Kan En Nansed

Mwohn kitail aramas atail nohn liderehda mour en nansed, soangen mwahmw, tuhke, mahn oh menihke kid kei mie.  Kitail kak diar soahng lingan tohto mihmi nansed kan.  Pwehki eh miehier soangen mour tohto nansed kitail anahne kanaiohng irail.  Laidih mwahmw en mwenge inenen kesempwal ohng kitail, ahpw kitail pahn anahnehte kanaiohng mour en nansed pwe kitail en dehr epwelehla mwahmw ehu rahn.

Iaduwen Atail Pahn Apwalih
Mour En Nansed?

Kitail uhdahn pahn kanaiohng oh dehr mweidohng kitail en kamwomwala mwahmw sohte lipilipil.  Kamwomw mwomw wet mehn Waii kan kin kahdaniki "overfishing."  Kamwomw mwomw kin wiawi ma kitail pahn nantihong oh saikada mwahmw tohto sang ni mad akan.  Karasepe, ma soused men pahn koledi mwahmw kid rahn wet, kitail anahne ese ma E pil kakete koledi soangen tohto wet nan pahr kohkohdoh.

Mie soahng tohto kei me kin kauwehla mour en nansed kan likin nohn laidiada mwahmw tohto sang wasahtehkis. Kitail esehier me mwahmw anahne mwahmw teikan pwe ren kak momour.  Ekei mwahmw anahne sounkamwakel kan pwe ren kin mwakelekel oh sohte soumwahu.  Ni atail pahn esehsehla duwen mour en nansed kan kitail pahn esehla mwahu duwen mwahmw kan ar anahne soahng teikan en nansed pwe ren kak momour.

Pwehki mwahmw kan arail anahne mwahmw teikan de tuhke teikan pwe ren kak mour, met wehwehki kitail uhdahn pahn kanaiohng mour koaros en nansed. Ma kitail pahn kauwehla ehu soahng nan sed, ahnsouohte wehwehki kitail pil kauwelahr mour en ehu soahng tohrohr. Kitail sohte nohn ese ia uhwen emen emen mwahmw kan ahr anahne mwahmw teikan, ahpw ma soangen mwahmw ieu pahn sohla kitail pahn kak kilang lipwe ohng ni mwahmw teikan.  Kahrehda kitail anahne kanaiohng mour en nansed pwe en kak pahrek.

Kitail pil anahne ese me doadoahngki uhp kan pil sohte mwahu.  Met pwehki ni en aramas emen eh pahn upaup, soangen mwahmw tohto pahn mehla. Mwahmw laud oh pil mwahmw tikitik kan kin mehla.  Met pahn kemehla soangen kisin mwahmw tohto me ekei mwahmw laud kan anahne pwe ren momour.

Mour en nansed inenen katapan oh kesempwal.  Kitial anahne uhd padahkiong neitail serihkan ni atail pahn laudla oh neitik pwe ren pil lang ese oh kesempwaliki.