Wäween Karreoik Loñiid Im Ñiid

written by Titus Arelong

illustrated by Gué

       Bölen jinöm im jeâam raar jiroñ eok bwe kwön büraje ñiim. Bölen kwaar loe an jet armej büraje ñier. Innäm kwaar jino am make büraje ñiim. Bölen kwaar baräin-wot kwaîe loñiüm elöñ alen. Büraje niim im kwaîe loñiüm rej jet wäween äjmuur ko röââan. Ak kwöjelä ke etke kwoj köââani wäween kein? Kwöjelä ke ta eo enaaj waîok eîaññe kwojjab köââani men kein? Ekwe, jen baj lale mök ta.

        Kwoj büraje ñiim bwe en erreo loñiim. Aolep rej köûaan bwe en erreo loñier. Juon loñi erreo ej köââan bwe kwon erreo im leâoûöûö. Enaaj köââan bwe kwon jab taiñad. Enaaj köââan bwe kwon karböb im eââan ilöm. Aaet, ñi ko rörreo ekanooj in îap tokjäir ñan aolep armej. Ak enaaj ewi wäween bwe en erreo wöt ñiim?

        Loñi eo erreo ej itok jän am büraje ñiim im ñadim. Ñe kwoj büraje ñiim, kwoj juloki jet men ko etaier in plaque. Kwomaroñ in bar juloki plaque kein ilo am köjerbal floss im kwaî loñiim iien otemjej.

        Kwojeîä ke ta in plaque? Kwonañin kar ellolo ke ñi rot en eor plaque ie? Ekwe, plaque ej juon kuk in küj ko rej eddäp tok ilo ñiim. Küj kein rej eddek ilo ñiim iien otemjej. Eâökajîok aer eddek eîaññe kwoj âöñä men ko retöñal. Îoîe im koîa rej köââan bwe en âökaj an küj kein eddek ilo ñiim im ñadim.

        Kwoj könaan ke îaîe eîaññe eor plaque ilo ñiim? Ekanooj in bidodo kappok plaque ilo ñiim. Men eo deo kwoj aikuj in îoori wäween kein:

1. Puköt juon kilaj im lale loñiim im ñiim ie. Erreo ke ñi ko? Kwoj ellolo ke kauno ioon ñi ko?

2. Bök jüon batin in kauno jän rükaki eo. Batin eo ejjab uno in nañinmej. Batin eo ej kein wöt kaunoik plaque ko bwe en emman am loi.

3. Îiküt batin eo ûa iloñiim im mei. Poktake uno eo bwe en kaunoik aolepän ñiim, im eââöjake îok ñe eâöj.

4. Bar lale ñiim kön kilaj eo. Aoîepän uno ko kwoj loe aer alikkar rej plaque. Kwomaroñ ke loi plaque kein? Eîap ke an löñ plaque ilo niim?

        Aaet, uno ko kwoj loi ilo ñiim rej kaköîîan plaque. Erkein men ko rej köââan bwe en köba ñiim im or âak ie. Kwöj aikuj in juloki plaque kein kiiö, kiiö wöt. Kwomaroñ juloki men kein iîo am köjerbale büraj ak men ko jet im karreoik ñiim. Ñe eâökaj aâ juloki plaque ko enaaj dikîok an jorrään ñiim. Eîaññe ejjeîok am büraj in ñi, kwomaroñ kajjeoñ köjerbal wülâöd. Wödwöd böb ebar maroñ -jipañ karreoik ñiim im lewoj ön ñan änbwinnim.

    Eîaññe ejjeîok an jikuuî eo ak iâoñ taktö eo kein karreo ñi, ekwe kajjeoñ köjerbal bar jet men. Lipüpü ekkä an köââan an jab jän külin îoo ak men ko jet. Îajimma ekkä an jojo an bweo in ekkwal im ej bar köââan an eo jän men ko jet. Men kein aolep repen im eââan ñan naaj köjerbali im karreoik ñiim kaki. Kwomaroñ puköt kilen eo emman ñan aâ köjerbal men kein im karreoik ñiiç. Men kein reââan bwe ejjeîok önäer im baaâîe eo aâ eban joîok money kaki. Kwomaroñ kajjitök ippän jiñoâ ak jemam bwe ren puköti men kein ñan eok.

        Enañin kar metak ke ñiim? Elöñ armej, im ekkä tata ajri, rej jorrään jän metak ñi ilo jet iien. Jet armej rejjab metak ñier ñan jidik könke erreo loñier im äjmuur ñi ko ñier. Kön men in, eîaññe kwöjjab köûaan bwe en metak ñiim, ekwe eor jet men ko kwöj aikuj in jeîä kaki kön ñi. Jet kein meîeîe kön ñi ijin ilaî.

        Aoîep armej eor iien an ulik ñier. Âoktata ej waîok juon pea in ñi etan primary ak ñiin niñniñ. Pea in ñi eo kein karuo etan in permanent ak ñiin rütto. Kajjo iaan pea kein eoktak jökjökier im woæäer jän doon. Bölen kwöj keememej wöt an kar etteoîeol ñiim im tüm. Bölen ej or wöt ñi en aer eddek tok im pinej jikin ñi ko raar tüm. Iîo töre in ñiin rütto ko aâ rej eddek tok wöt im pinej jikin ñiin niñniñ ko aâ. Kön men in eîap unin bwe kwön lukkuun kejparoki ñi kaûe ñiim kiiö. Ñi ko ñiim älik tata kaûe. Eîaññe rejorrään kwonaaj aikuj in köteepi im make wia ñiim ni ñat.

        Kwojeîä ke ta ko ñi ko rej jerbal ñani? Ekwe, âoktata kwöj mei âöñä ko kijöm kön ñiim. Bölen jet iien kwöj küji men ko jet kön ñiim. Ñe kwöj âöñä, eor bar jet men ko ñiim ej kömmani iîo iien aâ âeâe. Ñi ko rej küji, keköli, rupi, im iri âöñä ko kijöâ. Rej baräinwot jipañ eok îaîi men ko reppen âokta jän aer deîoñ wöj iîo büruöm. Eîaññe enana ñi ko ñiim, innem eban eââan aer köââani jerbal ko aer. Kwomaroñ jeemtak eîaññe ejjab mäîij âöñä ko kijöm. Ekwe enaaj kanooj in eââan an ñi ko ñiim jipañ eok eîaññe eââan aâ karreoiki im kejparoki.

     Böîen enaaj itok limoum in jeîä ke ñiim renaaj päd wöt toan wöt aâ mour eîaññe eââan aâ kejparoki. Juon in naan ekaâûöûö roñjake im jelä kake. Aaet, âool ke ñiim raar köââani bwe en etto aer päd. Bölen eâöj aâ îoe jet rütto ro im ej eââan wöt ñier. Rüttö rein rej eââan wöt ñier könke eââan aer karreoiki im kejparoki. Bar kwe kwomaroñ in jino aâ kammineneik eok kön jet wäween ko reââan ñan aâ kejparok ñiim.

        Erri wöt wäween kein ij aikuj in kammineneik eö bwe en eââan im erreo wöt ñiü? Erkein jet iaer, kajjeoñ mök:

1. Büraje ñiim älikin aâ ruj im âokta jän aâ ilen kiki aolep raan.

2. Kwal im kurkure loñiüm älikin aâ âöñä, eîap tata ñe kwöj âöñä men ko retöñal.

3. En uñ ünen möñä ko kijöm iîo kajjojo iien möñä. Men ko rej kaddek ñiim rej itok wöt jän möñä ko kwöj kañi.

4. Kajjeoñ kamineneik eok büraj, karreoik, im kejparok ñiim jän an jorrään.

5. Jab kiji men ko repen ñan an ñiim kiji.

6. Ilok bwe taktö eo en îaîe ñiim iien otemjej ñe ej iwöj ñan äneo ak aeîöñ eo aâ.

7. Jab kanooj im âöñä men ko retöñal. Âöñä kein ejjelok üneir im rejjab jipañ änbwinim ñan jidik.

        Ta eo ej köââan bwe en âak juon ñi? Juon âak emaroñ waîok iîo juon ian wäween kein:

1) küj ko rej köââan plaque,

2) jukwa ak carbohydrates ko rej möñ, im

3) juon ñi eo eâöjno ñan an acids ko kok-kure. Juon plaque ej juon men eo ejjelok ünokan, emäni im ej ejaak iîo ñiin jabdewöt armej. Plaque ej ejaak jän bacteria im men ko âöttan. Küj kein rejjab maroñ ejaak im eddek eîaññe ejjeîok kijeir. Bacteria kein eâökaj aer eddek im ejaak ñe ej wör jukwa ak men ko retöñal iîo ñiid. Bacteria kein rej köjerbal âöñä ñan aer eddek im maroñ jokwe ilowaan loñiid. Bacteria ko rej uköt jukwa ñan acids. Acids ko rej oktak im kokkure enamel, men eo im epen tata iîo ñiim. Eîaññe ejorään enamel eo, innem küj ko jän plaque eo rej item kokkure îok wöt dentin eo im pulp eo. Iîo wäween in kiiö ej or âak iîo ñiim.

    Kwomaroñ böbrae ñiim jän an jorrään eîaññe kwonaaj büraj im karreoik ñiim ien otemjej. Kwomaroñ bar böbrae ñiim jän an jorrään eîaññe kwonaaj kadikîok aâ köjerbaî jukwa im men ko jet retöñal. Riköââan ni ro iîo jikin taktö eo remaroñ in bar böbrae ñiim jän an jorrään.

        Taiñad ej kaköîîe eo eaîikkar tata kön joorään in ñi. Taiñad ej waîok jän küj ko rej päd iîo îoñiim im kokkure ñiim. Ej kwaîok ke ñiim kab ñadüm rejorrään.

        Ta ko rej kokkure nädüm? Kömälle ko rej waîok jän küj ko im rej kokkure nädüm im jikin ko jet ilo loñiim. Kömalle ekkä wöt an waîok ippän armej ro rerütto. Bötaab, ajiri ro reddik remaroñ in bar bök kain nañinmej in. Moktata ej ebböj ñadüm im toor bötöktök jän ñadüm eîaññe kwöj büraj ak karreoik loñiim. Nañinmej rot in ej ijjino ippän ajri im kwöj aikuj in böbrae ilo iien in ke kwöj dik wöt.

        Küj ko iîo plaque ko eîap kwonaer iîo köââan kömälle ñan ñiim. Küj kein rej ejouj iîo ñadüm im remaroñ köââan calculus eîaññe kwoj jab büraj im juloki. Iîo an eddek küj kein ej köââan bwe ñadüm im ñiim ren jepeî îok jän doon im köââan köta ikötaan men kein ruo. Köta in enaaj obrak kön küj im emmed. Küj kein rekanooj in iddik im kwoban loi kön mejam. Emmed ko rej köââan jän bacteria ko rej mej im men ko möttaer im rej jorrän ilo ñadüm. Nañinmej in kömaîîe ej kokkure ñadüm im men ko jet rej juraake ñiim. Jorrään in kömälle ej köââan bwe ñiim en tüm im jako. Ej baräinwöt köâân eîap metak ñan ñiim im loñiim.

    Kwomaroñ böbrae nañinmej in kömälle iîo jet wäween ko. Büraj im karreoik ñiim iien otemjej. Kepaak taktö in ñi ro rej wäween ko reââan ñan am böbrae nañinmej rot in. Juîoki men ko reköba ilo ñiim bwe ren jab köââan jorrään ñan ñiim im loñiim.

        Eñin wäween an plaque ko ejaak:

                Küj in plaque + jukwa = acids

                        Acids + ñi = metak ñi im mak

                                Küj in plaque + küj + ñad = kömälle

Men in Katak ko:

1. Käälöt juon âöttaâ im ettöñ ak üjö ñan doon.

a) Kwöj loe ke ñiin?

b) Ewi wäween ñiin?

c) Eââan ke an ettöñ kön ñiin?

2. Bök jidik âöttan âöñä. Kajjeoñ kañe âöñä eo ak kwön jab küji.

a) Kwomaroñ ke kañe âöñä eo ak kwöj jab küji?

b) Ewi wäween an ñiim jipañ eok âöñä?

c) Enaaj kar ewi wäween ñe ekar ejjeîok ñiim?

3. Käälöt bar juon âöttaâ. Koâro naaj îaîe ûiin doon.

a) Elöñ îok ke ûiin ajri eo âöttaâ jän kwe?

b) Ein jökjökin ñiin wöt juon ke?

c) Dettan ñiin wöt juon ke?

d) Eor ke ñiin en ejako?