ANBWIN EO EMMAN LALE

written by Titus Arelong

illustrated by Masoud Khosrowmanesh

ÄNBWIN EO EMMAN

        Laddik im leddik reköûaan bwe en eââan änbwinier. Reköûaan bwe ren möûöûö im äjâuur ien otemjej. Reköûaan bwe ro jeräir ren iokwe er. Bwe en emman änbwinin ej aikuj in erreo kilüm. Erreo ke im äjâuur ke kilüm?

  Kwoj aikuj in köjbarok kilüm. Kwoj aikuj in kwaîe kilüm kön joop im dän. Köjerbal joop im dän enaaj kömman bwe en erreo im äjâuur kilüm. Ijoke, köjbarok wöt. Joop ko jej köjerbali rej jab äier wöt juon.

        Jet joop rekanooj in ñaj. Joop kein renaaj köñaj kilüm. Ijoke, joop kein remaron jab emman ñan kilüm. Joop eo emman tata ñan kilin ajiri ej Dial. Joob Dial emman könke eor uno in nañinâej ie.

        Îaddik im leddik rej aikuj in köjbarok kilier. Kilüm emaron in or kij ie eîañe kwoj jab köjbaroke. Elöñ kain kij ko remaroñ in eddök ilo änbwinim. Ajiri ro enana kilier rej jab äjâuur. Kön men in rej jamin möûöûö ien otemjej.

    Kwojelä ke etan jet ian nañinâej in kil ko? Kwojelä ke ta eo kwoj kömmane eîañe enañinâej kilüm? Bwölen kwaar ellolo taeo ilo änbwin in jet arâej. Bwölen kwaar ellolo jän ak kiito ilo änbwin in jet bar arâej. Âen kein kwaar loi rej kij in kilin arâej aolep. Kij kein rej kömman bwe en nana kilüm.

        Jet nañinâej in kil rej waîok jän kij. Nañinâej kein rej kokkure wöt kilüm. Jet nañinâej in kil rej waîok jän jorrään ko jet ilo änbwin. Eor bar jet kain nañinâej in kil rej waîok jän nañinâej ko jet. Aolepen nañinâej kein rej kokkure kilüm eîañe kwoj jab köjbaroke.

        Elöñ ajiri eor taeo ilo änbwinier. Taeo ej waîok eîañe eîap an oil ak ijjir kilid. Taeo ej juon men jidikdik eo eor emmed im ettoon ilowaan. Jet ien remaroñ in kilep îok im metak. Taeo ko remaroñ in löñ îok eîañe jej kabit kilid kön oil im pökä ko jet. Möñä ko eîap kiriij ie rebar maroñ kömman taeo.

        Jab rubi im keeûi taeo ko. Kij in taeo emaroñ ereerak eîañe kwoj rubi im keeûi taeo ko. Ñe jej keeûi taeo ko, emaroñ bar löñ îok ad taeo.

        Eor jet wäween ko kwoâaroñ jumae nañinâej in kil ie. Moktata, kwoj aikuj in orâej im kwaî kilüm kön joop im dän. Jab ekkabit oil ak pökä ñaj eîañe ejjab erreo kilüm. Meram in aî ej jibañ joîok taeo. Köjeeki jikin ko taeo ko rej päd ie ilo änbwinim. En îap wöt aâ âöñä leen wöjke im men ko remaroro. Jap möñä men ko eîap kiriij ie. Idaak dän jilu im emen alen juon raan. Eîap tokjän bwe kwon kiiki im kakkije aolep joota.

        Ta âen kaûe reâouj? Kwonaañin kar ellolo ke âen âouj ilo kilin arâej? Ekwe, âen âouj kaûe ikilin arâej etäir in jän. Jän ejjab kanooj in nana. Bötaab enana ad loi ûa ilo kilin armej. Unin aer âouj könke rej binej meram in aî jän kilid. Âeram in aî ej manman kij im kökajoor kilid. Eîañe eto an jän kein päd ikilüm, kwoj aikuj in etal ippän taktö eo.

  Karko ej juon bar nañinâej in kil. Karko ej waîok jän juon men in mour jidikdik. Men in mour in enañin äiñwöt kij in bar. Karko ekkä wöt an waîok ilo jikin ko renokjök im bidodo. Kwomaroñ ellolo kij in karko ikötan addi in pä im ne. Karko emaroñ bar waîok ilo jimin pä ak koko ko an îaddik. Kij kein rej däil kilid im lük lep iomwin kil. Eñin unin ad koûaan möûejûej ñe jej iten kiki in boñ. Eîañe kwoj kirji, enaaj îap îok an möûejûej.

        Kij in karko emaroñ ilok jän arâej ñan arâej. Kwomaroñ karko ñe kwoj kiki iturin arâej ro rebök mej in karko. Kij kein remaroñ bar ilok jän nuknuk ko ak âen ko kinien juon arâej. Kij kein ekkä wöt aer eddök ilo nuknuk ak jikin ko rettoon. Karreoik wöt kilüm bwe kwon jab bök kain âej in enana. Aolep ien ekköûak wöt nuknuk ko rörreo.

        Kwomaroñ in mane kij kein kön juon dän etan in KWELL. Eñiin wäween am naaj köjerbal uno in:

1. Tutu im kwaî änbwinim kön joop im dän.

2. Kabiti aolepen änbwinim kön uno in.

3. Jab kabit mejaâ ak böraâ kön uno in.

4. Jab tutu ioâwin jilu raan älikin aâ ekkabit kön uno in.

5. Älikin jilu raan, tutu im kwaîe îok uno eo jän kilüm.

6. Kanooj in kwaîe im karreoik jikin ko kij kein rej eddök ie.

        Ekanooj in emman köjeje nuknuk mokta jän ak älikin am köûaki. Meram in aî emaroñ mane kij in karko ko. Kememej im jab köjerbal âen ko mweien ro jet rekarko. Kwomaroñ bök karko ñe kwoj köjerbal âen kein.

        Eîañe eor eû ekarko, aolepen rimweo rej aikuj in köjbarok er. Kij in karko epidodo an ilok jän arâej ñan arâej. Karreoiki âen ko mweiöm im köjenoloki jän rinañinâej ro. Juon rikarko ej aikuj in tutu im kömman an nuknuk aolep raan. Kij in karko kein reban jako mae ien kwoj mani kön uno. Etal ñan imön taktö eo eîañe eor karko ilo änbwinim.

Iää! Emetak Wöte Aö

        Wöt ej juon nañinmej eo ej kömman eââed iomwin kil. Wöt eâarön in waîok jän kinej, kurar ak bar jorrän ko jet. Juon wöt ekanooj in kömmetak. Törerein juon wöt ekanooj in kijñeñe im bürörö. Juon wöt emaroñ kömman am lepjökad im piipa. Kwoâaroñ bök nañimmej in elöñ alen eîañe kwoj jab köjbarok.

        Nañinâej in ekkä an waîok ippän ajiri. Kön âen in, kwoj aikuj karreo im köjbarok kilüm ien oteâjej. En îap am möñä leen wöjke im möñä ko reâaroro. Möñä kein renaaj jibañ änbwinim jän an eddök wöt ie im kömman am utamwe. Kwoj keâeâej wöt ke kain möñä ko jilu ilo jaat in möñä eo?

        Ettabuk ej juon wäween eo emman ñe ej or wöt ilo änbwinim. Illik tool ak möttan nuknuk ilo dän bwil im tabuki wöt eo. Jab keeûe ak köpeîîok âejän wöt eo. Wöt eo eâaroñ ilok ñan jikin ko jet ilo änbwinim. Tabuki wöt eo älikin an rub âejän. Enaaj âake toor kobban im âo mökaj.

        Eor uno ri Maajöl rej köjerbal ñan wöt. Jej jooni jubuub in bölök ko ilo binieb. Tokälik jej biti törerein wöt eo im kalbubuiki kön jubuub ko. Ilo wäween in emökaj îok an rub âejän wöt eo. Jet ien wöt ko rej âetak eîañe jej tutu iaar kaki. Kwoj aikuj in köjbarok eîañe eor wöt ej eddök ilo änbwinim.

  Köjbarok änbwinim jän an kinejnej im ettoon. Jet kinej reâaroñ im anilen im kömman jorrään eîañe kwoj jab karreoiki. Dekä im nañinâej in kil ko jet remaroñ kokkure änbwinim. Remaroñ kokkure ajim im âenono eo am.

        Kwoj aikuj in karreoik kinej, kurar ak jorrääñ ko jet ilo kilüm. Moktata karreoik peim kön joop im dän. Tokälik, karreoik kinej ak kurar ko kön bar joop im dän. Jap jibwe mejen kinej ko eîañe ettoon peim. Ñe eor bötöktök ilo mejen kinej ko, jab kömakiti. Mökak ko imejän kinej ko rej pöprae an toor bötöktök. Uno in kinej ko rej manman wöt kij. Uno kein rej jab âake kaâoe kinej ko. Ien oteâjej kalbubuik mejen kinej eo kön korak ak möttan nuknuk erreo. Köjbarok wöt kinej eo bwe îoñ en jab jok lok ie im kakijkiji.

       Kwonaañin kar roñ ke bwebwenato in Paul? Etke Paul ear jab möûöûö äinwöt ajiri ro möttan? Ekwe, eñiin bwebwenato in Paul.

        Paul ear juon rijikuul ilo kilaaj jiljilimjuon. Paul ear jab kanooj in lemöûöûö. Ear kinejnej neen ak ear jab karreoiki. Innäm ear anilen kinej eo im lukkuun metak. Kinej eo ear jab âo îok im ear îap an Paul eñtaan kake. Loñ ko raar item jok ion kinej eo im kömman an Paul abûöûö. Tokälik ear ilem or bwiin kinej eo. Paul kiiö eban etetal kön an âetak neen. Ear jab âaroñ ikkure ippän ajiri ro möttan. Mokta îok, Paul ear kanooj in äjâuur im lemöûöûö. Kiiö ejako an äjâuur im ej jab möûöûö ñan jidik. Ejako îok an tutu im karreoik änbwinin. Böran im nuknuk ko an raar kanooj in ettoon.

    Kwoköûaan ke bwe kwon äinwot Paul? Eîañe jaab, ekwe kwoj aikuj in karreoik jabdewöt ilo änbwinim. Karreoik kinej ko im kurar ko ien otemjej. Eîañe kwoj erreo wöt, kwoban jorrään jän kinej im nañinâej ko jet. Kij ko reban kokkure kinej ko eîañe ej erreo änbwinim ien oteâjej. Karreoik änbwinid ekanooj in îap tokjen. Elöñ kij ko reâaroñ kömman ad nañinâej eîañe änbwinid ej jab erreo. Paul ear îap an nañinâej kön an jab karreoik e im kinej eo ilo neen. Köjbarok wöt im jab arri Paul.

        Kwoj karreoik ke kooîan böram? Kooî ej kökömanman ilen juon armej. Eîañe kwoj köjbarok böram. enaaj emman an armej lale eok. Kooîan bar ej kwaîok eîañe juon armej ej äjâuur ak jaab. Erkein jet wäween köjbarok kooîan börad:

1) Kuumi ak büraje kooîan böram raan oteâjej. Wäween in enaaj kömman bwe en erreo im äjâuur kooîan böram. Buraj im kuum rej keäjâuur kil eo ilo lat in böram. Karreoik kuum im büraj eo am ien oteâjej.

2) Tutu im kwaîe böram kön joop im dän juon alen juon wiik. Karreoik börad ej joîok kij im nañinâej ko jet ilo îat in börad.

3) Eîañe ekijkij böram, iîok ippän taktö ro bwe ren kwaîok wöj kilen am juîok kij ko jän kooîan böram.

        Eîañe emäni kooîan böram, kwaîe wöt kön joob im dän. Likit juon îaim ak jidik binkö ilo bar juon baköj im kwaî böram kake. Îaim im benkö rej joîok an ejjopop böram im kömman bwe en jab kijnënë. Bar kwaîe böram im joîok neâen laim im benkö eo. Kabiti kooîan böram eîañe kwoköûaan.

        Kwaîe kooîan börad ej juon wäween äjâuur eo emman. Kij ko renaaj jako eîañe jej kwaîe im karreoik kooîan börad. Köjerbal joop im dän ilo ien am kwaîe böram. Ijoke, jet joop reâaroñ kokkure kooîan böram eîañe eîap aer kajoor. Emman îok köjerbal joop ko römera ñan karreoik böram kaki. Joop Ivory emman ñan böram. Joop Dial emman ñan kilüm bwe ej manman kij. Jab joope böram kön joop im kwaîkoî nuknuk ko. Joop in kwaîkoî nuknuk ko eîap aer kajoor ñan kilin armej.

        Kwonaañin ellolo ke leddik ak körä rej äkit? Äkit ej juon men eo emman ippän körä in ailiñ kein. Ien otemjej körä ro reköûaan äkit eîañe rej jijöt im kömmao. Äkit ej juon wäween juloki kij ko jän börad. Körä ro ekkä aer äkit ilo ien aer kakkije im bwebwenato. Elöñ köra raar baj äkit  mantak wöt jän ien ko etto.

        Äkit ej juon wäween âour an körä in Maajöl. Bötaab, äkit im küji kij ko ej jab juon men eo erreo. Bwelen emman ad rönjake an eûûöjûöj kij ko ñe jeej küji. Ak kwojelä ke eor ta ilowaan loojeen kij ko?

        Kij ko rej jet men in âour jiddik. Men in âour jiddik kein rej möñä bötöktök. Kij kein rej jerom bötöktök jän kilin îat in börad. Innäm, ñe kwoj küj juon kij, kwoâaroñ iliâ bötöktök eeo ilowaan loojeen. Men in ej äinîok wöt ñe kwaar idaak bötöktök in armej eo kwoj äkiti. Bötöktök in arâej eâaroñ in wör kij in nañinâej ie. Nañinâej kein remaroñ in iwöj ñan änbwinim eîañe kwoj küji kij ko ilo ien am äkit.

        Eor juon kain kuum kwoâaroñ köjerbale ñan äkit. Kuum in ekanooj in aidik tööîan. Kuum in ej kawötîok kij ko jän kooîan böram. Kwoâaroñ in kawötlok böjen, böjen kij kön kuum in. Juloki kij ko rewötîok ilowaan juon nine eor oil ie. Kij ko enaaj mökaj aer âaîoñ im âej ilo oil eo.

        Kwoâaroñ bar äti kij ko rewötîok ilowaan juon pepa im tüle. Eîapîok an eûûöjûöj kij ko ñe jej tüli. Kij ko jej tüli ebar enno aer iuwi im äinwöt nemän pao. Keâeâej bwe ikkük kij ettoon im maroñ lewoj nañinâej ñan änbwinim.

     Kij ko emökaj îok aer kaine eîañe ej ettoon börad. Juon kijlep eâaroñ keotak 100 îok ñan 300 lep ak tel. Iomwin wöt ruo wiik enaaj rubrub tel kein im ekkwaîok jiñürñür. Älikin bar ruo wiik, jiñürñür kein renaaj ritto im bojak in lük lep ak tel. Eîañe enaaj keotak aolepen kij kein, enaaj or taujin, tel, jiñürñür im kijlep ilo kooîan böram. Innäm enaaj möûöjûöj im abûöûö böram.

        Keâeâej bwe pökä ko kwoj kabit böram kaki reban juloki kij ko jän böram. Emman tata karreoik böram im buköt kilen am juîoki kij ko jäne. Kwoâaroñ karreoik kooîan böram kön joop im dän. Kwoâaroñ köjerebal kuum in äkit eo im juîoki kij ko jän kooîan böram. Mani aolepen kij ko rej wotlok jän kooîan böram bwe ren jab bar âour im itoitak.

    Îaddik im leddik reköûaan bwe en emman kooîan böräir. Jet ien ej tim îok kooîan börad. Möñä ko jej kani reâaroñ komman bwe en tim îok wöt kooîan börad. Ej aikuj in uñ ünen möñä ko kijed aolep ien. Möñä wöt raij im kuwat ejabwe ñan keäjâuur kooîan börad. Ek, jukkwe im möñä in ailiñ kein ko jet eîap aer jibañ kökömanman kilid im kooîan börad.

Ta Tokjen Möñä Ko Ñan Änbwinid?

        Aolep arâej rej aikuj möñä. Jej aikuj möñä ñan ad âour im eddök îok. Jej aikuj möñä ñan ad âaroñ in jerbal im ikkure. Jej aikuj möñä bwe jen kajoor im äjâuur.

        Möñä ko jej kañi aolep raan etair DIET. Eaikuj in löñ kain möñä ko jej kañi ilo juon raan. Möñä kein renaaj kömman bwe en uñ ünen men ko jej aikuji ñan änbwinid. Lali möñä ko ilo jaat eo im möñä jidik jän kajjojo iaer.

     Jet möñä rej kökajoor änbwinid. Jej aikuj kajoor ñan ad makitkit, jerbal im ikkure. Änbwinid ej aikuji kajoor in ien oteâjej. Ilo ien ad kiki änbwinid ej köjerbal wöt kajoor in. Menono eo im är eo rej makitkit wöt meñe jej kiki. Möñä in kökajoor ko rej baräinwot letok an määnään änbwinid.

        Jet möñä rej kaddök im kökääl änbwinid. Kwoj aikuji möñä kein ñan am eddök im ritto îok. Möñä kein rej baräinwot kökääli jikin ko rej jorrään im âor îok ilo änbwinim. Möñä in kaddök kein eîap tokjeir ñan ajiri ro ilo ien aer eddök im ritto îok. Ilo am ritto îok elöñ kain möñä kein kwoj aikuj in kañi ilo kajjojo raan.

        Aolep ajiri rej eddök im ritto îok aolep ien. Kooîan böram im akkiüm rej eddök ippän am ritto îok. Aolep ien eor jet möttan ilo änbwinim rej âor îok im jorrään. Kwoâaroñ jiriîîok im kurar kilüm. Änbwinim eaikuj in kömman kil kääl im binej ijo kurar eo ear päd ie. Möñä in kaddök ko wöt reâaroñ in kömmane men in.

        Jet möñä rej komman bwe änbwinim en äjâuur im kajoor. Möñä kein rej pöprae nañinâej jän an deîoñ tok ilo änbwinid. Meîeîe in pöprae ej däbij jän jorrään. Möñä kein eor jet ön ie etäir in VITAMINS. Ilo bar jet möñä eor ön ko rej päd ie etäir in CALCIUM im IRON. Ön kein jimor jej ûa etäir MINERALS im aolepeir rej kökajoor änbwinid.

        Juon in bwebwenato in kar ruo îaddik. Riit im lale ewi wäween an kar möñä uköt änbwin in îadik rein ruo.

BWEBWENATO IN ÎADDIK EPPO RO

        Maik im Laik erro kar îaddik eppo. Erro kar jimor îotak ilo juon wöt raan. Ladik rein raar jokwe ippän jineir im jeâäir ilo juon äne. Aolepen arâej ro ilo äneo raar kanooj in äjâuur im möûöûö. Aremj rein raar âake ekkat kijeir ion bwidej ko aer. Elöñ kain keinikkan ko raar katöki. Raar ekkat binana, keinappu, îaim, mä im ieraj. Ilo mool, elöñ kain möñä in aelöñkein ko raar katöki. Aolep ien ej löñ kijen arâej ro ilo äneo möñä.

        Ke îadik rein raar rittoîok, jemäir ear katakin er änwöd. Jemäir ear bar katakin erro kön wäween âour ko jet ion juon äne. Beîaakin äneo ear bar obrak kön elöñ kain möñä ko jet. Îadik rein mejîokin erro iläm änwöd ñe ej emman pökä. Ien oteâjej ej löñ kwonäerro im bwe aereañ jineir im jeâäir möñä. Jet ien rej ajeej ek ñan ro jeräer im nukier.

        Ien oteâjej ear emman an riäneo mour. Aolepäir raar äjâuur im möûöûö. Ñe ej itok tiima ko, riäneo rej wiakake waini, amimoûo, im möñä in aelöñkein ko. Jet ien rej wia joob, nuknuk, im aikuj ko jet eor îok tokjäir. Eîap an löñ ien riäneo rejjab wia möñä jän tiima ko. Riäneo reköûaan wöt möñä ko kijeir jän ko ion tiima ko. Eñiin unin an riäneo äjâuur wöt ien oteâjej.

        Juon raan Maik im Laik raar roñjake juon köjjelä ilo radio. Köjjelä eo ej ba ke enaaj or juon tiima ej ilok ñan äneo. Ien oteâjej îadik rein rej emmöûöûö ñe ej or tiima ej ilok ñan äneo. Reköûaan jelä wön enaaj itok im wön enaaj iuwe ion tiima ko.

        Ilo jibboñ in raan eo juon, tiima eo ear jade îok. Maik im Laik raar ilok ñan jikin po eo ippän armej ro jet. Aolep ien riäneo rej ilok ñan jikin po eo ñe ej or tok tiima. Rekönaan eoroñ ennaan im jelä wön ro paajinjea tok ion wa ko.

        Tiima eo ear itok im ankö ilo jikin po eo. Îadik ro raar loe an jeela ro äkitwe booj ko. Tökalik paajinjea ro raar to îok ion booj ko. Elöñ mweiuk ko raar äkitwi îok ion booj ko im wönäne îok.

        Ke rej reiîok, îadik ro raar îoe leo jein jineirro änetak. Im erro kar ettör âeto îok im idik pein. Erro kar ineki äneîok men ko mweien aîap eo aerro ñan mweo imeir. Elöñ bwebwenato ko aîap eo aerro ear kwaîoki ke erjeel ej ilok. Im ear kajjitök eîañe eor ian îadik ro eköûaan iuwe ippän ñan Majuro. Laik ear kwaîok an köûaan im ba ke ej iuwe ñan Majuro.

        Riäneo raar kanooj in boub raan eo. Îömaro raar ekto im ektak mweiuk. Limaro raar köbooji men ko mweien riuwe ro. Jet ien eköûaan jab to an wa ko päd iaarin äneo. Wa ko reköûaan jerak älikin wöt aer äkto im ektak.

        Ilo joteen eo, riäneo raar kömmane juon aer paadi eîap. Raar roñ an jeeîa ra ba ke wa eo enaaj jerak ilo jippoñ in raan eo juon. Ilo paadi eo, jemän îadik ro ear ba ke Laik ej iuwe ñan Majuro. Ajiri ro ilo äneo raar buromöj kön an Laik iuwe jän er. Im raar leîok elöñ men iokwe ñan Laik. Elöñ wüt im amimoûo raar liîok ñan Laik. Riäneo raar al im eöb mae ien an jerak tiima eo.

        Laik ear jutak im könnaan mokta jän an jömîok paadi eo. Armej ro raar kanooj in buromöj ke Laik ej könnaan. Bötaab Laik ear ba ke ejjab etto im enaaj bar rool tok ñan äneo. Ke ej möj an könnaan, Laik ear itoitak im idik pein arâej ro. Elöñ men in iokwe arâej ro raar liîok ñan Laik ke ej idik peier.

        Ke Laik ej tökeak îok Majuro ear kanooj in bwilöñ. Ejjeîok kanin aelöñ kein ear loi ioon Majuro. Aolep ien Laik ej möñä wöt raij im jälele kuwat. Laik ear loe ke Majuro ej juon jikin eo ekanooj in löñ armej ie. Elöñ armej ro rej päd bajjök ak ejjeîok aer jerbal. Aolepan armej ro rej möñä wöt raij im jälele kuwat. Armej ro reban wiaiki möñä ko jet bwe rej jab jerbal.

    Laik ear jino nañinâej im möjûo jän möñä ko ej kañi. Ien oteâjej ej möjûo änbwinin im nana an âour. Ñiin kiö ejino jorrään kön an idaak wöt koola im möñä âen ko retöñal. Ajiri ro jet möttan Laik ion Majuro rebar möjûo im ekkein wöt nañinâej. Rejaje ke möñä ko kijeir ko rej kömman an ajiri ro nañinâej.

        Laik eban emman an kömmani katak ko an kön an nañinâej wöt. Grade ko an ilo jikuul rej nana îok aolep ien. Laik ekanooj in köûaan kar deîoñ ilo high school. Bötaab ejaje eâaroñ ke deîoñ ilo high school kön an jab emman îok grade ko an.

        Laik kiio eor de jet iiö in an päd im jokwe ion Majuro. Juon raan ear loe juon an leta jän po eo jein, Maik. Maik ear jeje im kwaîok ke emöj kälet e bwe en deîoñ ilo high school. Maik ear bar kwaîok ke eîap an kijoroor in loe Laik ñe eitok ñan Majuro. Ear bölen lömûak  ej emman wöt an Laik päd im mour ioon Majuro.

        Maik ear kanooj in bwilöñ ke ej iteâ loe po eo jatin ilo Majuro. Ear lömûak ejjab îadik eo jatin eo kön an aidik im möjûo. Laik ear kanooj in äjâuur ke ej itok jän äneo äneirro. Kön wöt an jab ün ünen möñä ko kijen ioon Majuro, Laik ear jino nañinmej im möjûo. Maik ej äjâuur wöt kön an kar möñä wöt kanin aelöñ kein. Maik ear jelä ke möñä ko kijen Laik raar kömman bwe en nañinmej im möjûo.

   Kön men in îadik rein raar jeje ñan jineir im jeâäir. Raar kajjitök bwe ren ijjilök tok möñä in aelöñ kein. Erro kar bar jino ekkat möñä in aelöñ kein iturin mweo imweir.

        Iomwin wöt jidik ien ear eddök keinikkan ko nejierro. Kiiö erro ej möñä wöt kanin aelöñ kein. Elöñ kain möñä ko raar eddök ilo jikin kallip eo aerro. Laik kiiö ejino an äjâuur lok kön an uñ ünen möñä ko kijen. Grade ko an ilo jikuul raar emman îok im ear âaroñ deîoñ ilo high school. Jet ien rej kür tok ajiri ro jet bwe ren lale jikin kallip eo aerro. Ejjab etto im elöñ ajiri im ritto raar bar kömman aer jikin kallip. Raar töâak bwe jikin kallip ko renaaj kalle leen wöjke im möñä maroro ko ñan armej in Majuro.

        Eñiin wäween an möñä ko kijed jelet äjâuur eo ad. Aolep ajiri rej aikuj bwe ren äjâuur. Ñe enaaj uñ ünen möñä ko kijed, jenaaj äjâuur ien otemjej. Kön men in jej aikuj in möñä jän kajjojo kain möñä ko. Möñä ko ilo Jaat In Möñä eo elap aer jibañ köjbarok äjâuur eo ad.

        Jorrään eo an Laik ilo bwebwenato in eâaroñ waîok ñan kajjojo ajiri. Kwojelä bwe Maik ear äjâuur wöt kinke ear möñä elöñ kain kanin aelöñ kein. Îadik eo jatin, Laik, ear nañinâej ûa ilo jikin kwelok eo. Unin an Laik kar nañinâej kinke ekön möñä wöt raij im jälele kuwat. Möñä ko kijen Maik raar keäjâuur änbwinin. Möñä ko raar kökajoor e, keäjâuur e, im ejaake im kökömanman änbwinin. Ak möñä ko kijen Laik raar kömman wöt men in an nañinâej im möjûo.

        Möñä ko jej kañi rej jab kanne wöt lojied. Men ko jej kañi rej jelet wäween ad päd im mour. Rej jelet äjâuur eo ad im wäween ad eddök îok. Rej uköt külid, koolan börad, im añlokid. Keâeâej bwe en ün wöt ünen möñä ko kwoj kañi aolep ien. Ilo wäween in kwonaaj päd wöt ilo am äjâuur im möûöûö.

        Eor jet bar kain möñä äinwot îooîe, kooîa, bia, ti im koope. Kwoj loi ke möñä kein ilo Jaat In Möñä eo? Möñä kein rej jab päd ilo lajrak in möñä ko jilu ilo jaat eo. Möñä kein rej möñä waan. Rej jab jibañ keäjâuur änbwinid. Îooîe im kooîa elap aer töñal im îap juka ie. Juka ej kömman bwe kij ko ren eddök ilo ñiüm. Kwoâaroñ bar etali möñä kein ilo bok eo etan in, ETKE JEJ MÖÑÄ?

        Lale Jaat In Möñä eo. Eor jete group in möñä ie? Möñä ta ko rej päd ilo juon group? Kwoj ellolo ke möñä waan (îooîe, kooîa, etc.) ilo jaat eo? Kwojeîä ke möñä rot ko ekkä am käni? Kanne jaat in im buköti möñä rot ko ekkä am kañi ilo juon raan:

Möñä Ko Ij Kañi Ilo Juon Raan
Ien Möñä	' Möñä in   Eddök	' Möñä in   Äjâuur	' Möñä in   Kökajoor  '	Möñä Waan ko
Jibboñ
Raelep
Joota
Kötaan Ien

        Löâûaki aolepen möñä ko kwaar kañi mokta jän raelep. Je etan möñä ko iomwin group ko rej päd ie ikijjeen jibboñ. Likit aolep möñä in eddök ijo jikier. Likit aolep möñä in äjâuur ijo jikier. Likit aolep möñä in kökajoor ijo jikier. Im likit aolep möñä waan ijo rej jenoîok ie. Lale Jaat In Möñä eo im käälet jikin eo kajjojo möñä ej päd ie.

        Kiiö, jei möñä ko jet kwaar kañi ilo raelep im joota. Kanne jaat eo kön aolepan möñä ko kwaar kañi ilo raan eo. Keidi möñä ko ilo jaat eo am ippän möñä ko ilo Jaat In Möñä eo. Lale eîañe kwaar möñä jän kajjojo iaan group in möñä ko jilu. Ta men ko ear ekkä am kañi, möñä waan ke ak möñä in kökajoor? Eîañe aet, ekwe kwoj aikuj bar möñä jän möñä in eddök ko im möñä in äjâuur ko.

Äin aolep möñä wöt juon ke? Erki wöt möñä kein remman?
	Ek ke ak kuwat? Raij ke ak mä? Apöl ke ak binana? Kooîa ke ak jökaro? Kwole ke an piinat?

        Baj keidi mök möñä kein ilöñ? Erki kein kwoj loi ke remman îok? Ien otemjej möñä in aelöñ kein elap aer emman îok. Eîañe eor nejüm money ñan wia möñä, wia wöt möñä in aelöñ kein. Möñä in aelöñ kein rökääl im emman îok jän möñä ko jej wiaiki tok jän likin.

Nañinmej In Töñal

        Etke ej or nañinmej in töñal? Elöñ îok armej in Marshall kiiö rej bök nañinmej in töñal? Nañinmej in ejjab waîok jän kij. Ej waîok jän jorrään in möttan ko jet ilo änbwin. Mej in ej waîok eîañe änbwinid ej iläm bane joñan juka eo ej deîoñ tok ie. Juka in ej itoitak ilo bötöktök im diwoj îok ilo dän in raaut eo.

        Ta men ko rej kwaîok ke juon armej ebök mej in töñal? Moktata, juon ritöñal ejjab jako an âaro. Kin an idaak wöt dän, enaaj ikkutkut îok an köûaan köppojak. Jet ien ej emmökmök im köûaan wöt babu im kakkije. Jet ien ej möûejûej kilin im âaroñ anilen eîañe enaaj kurar jän an kürüji. Kinej ko ilo neen ritöñal ro ekanooj in ben aer âo. Kinej kein epidodo aer anilen eîañe jejjab köjbaroki.

        Ritöñal ro ekanooj in jölâäne âen ko kijeir. Ekanooj in ben lolorjaki âen ko kijen ritöñal. Ritöñal ro eben aer päd ijoko ejjeîok möñä in aelöñ kein ie. Arâej ro rej item jokwe ilo äne ko ilikin Ebeye im Majuro ejjeja aer töñal. Arâej ro rej iteâ jokwe ilo Majuro im Ebeye ekkä wöt aer töñal. Unin könke ejeeja möñä in aelöñ kein ilo Majuro im Ebeye. Eîap wöt an arâej köjerbal möñä in pälle ilo jikin kein ruo.

        Enaañin aolep ritöñal rekilep im eddo. Ejjab emman ñe ej îap ad kilep im eddo. Elöñ nañinmej ko jeâaroñ böki eîañe jej eddo. Elöñ arâej ro rej möñä wöt ak edik aer kömakitkit änbwinier. Men in ej kömman bwe en eddo îok wöt änbwinier. Ejjeîok tokjen kaidikdik eîañe jej möñä wöt âen ko reküriij im töñal.

    Armej ikillep rej aikuj in kaidikdik. Rejjab aikuj in möñä âen ko reküriij im îap oil ie. Rejjab aikuj in köjerbal juka im möñä men ko im eîap aer töñal. Ñe jej kilep, eîap tokjän bwe jen ettör, jerbal, ikkure im kömakitkit änbwinid. Ñe kwokilep, möñä wöt jiâettan in âen eo kijöm ilo juon ien möñä.

Wä In Pöprae Nañinmej

        Kwonaañin kar wä ke ippän taktö im nurse ro ilo Public Health? Jet ien taktö ro im nurse ro rej ileâ wä ajiri ilo aelöñ ko ilikin. Kwojelä ke kain wä rot ko kwaar böki? Emman ñe kwoj etale pepa in wä ko am. Kwoj aikuj in jelä eîañe ededeîok pepa in wä eo am. Juon ajiri ej aikuj in wä mokta jän an jet kain nañinmej waîok. Eîañe ededeîok wä ko am, änbwinim enaaj make köjbarok eok. Eñiin wäween pepa in wä (IMMUNIZATION CHECK LIST) eo:/

        ____________________ emöj an bök wä in pöprae nañinâej kein:

                      (Etam)

		Juon		Ruo		Jilu		Emän		Îalem
SMALLPOX . . . . .
DPT (diphteria, pertussis, tetanus) . .
POLIO . . . . . . . . . .
MEASLES/ RUBELLA  . . . . . .
T.B. SKIN TEST . .

        Eîañe ekaköîîe aolepen box ko, ealikkar ke kwojoor jän nañinmej kein. Eîañe ejjañin kakölle jet box, ealikkar ke kwoj aikuji bar jet wä. Jiñom im jeçom, im rikaki eo am reâaroñ bökîok eok bwe kwon wä ilo hospital ak imön takto eo.

        Wä kein rej jibañ köj jän jet âej renana. Wä kein rej liwöji mokta jän am bök mej kein. Wä kein reban kemour eok ak renaaj pöprae eok jän nañinmej ko. Wä kein reban pöprae aolep kain nañinmej. Juon kain wä ej pöprae wöt juon kain nañinmej.

        Majuro Hospital ej leîok wä ko an ajir ilo aolepen juon iio. Wä kein rej bar liîoki ñan aelöñ ko ilikin ilo ien field trip ko. Eor juon allöñ ilowaan juon iio rej kälete bwe en ALLÖÑ IN WÄ. Ilowaan allöñ in elöñ âen in köjjela im köâîeîe rej kömmani im kwaîoki. Rej  röjän rikaki ro im jinen im jeâän ajiri ro bwe ren bökîok er bwe ren wä. ALLÖÑ IN WÄ EO ej juon ien emman ñan am lale eîañe euñ wä ko am aolep.

Bwebwenato in Polio

        Kwojelä ke kar bwebwenato in POLIO eo? Juon ien ear löñ ajiri im jet ritto in Marshall raar bök nañinâej in polio. Polio ej juon nañinâej eo enana ej waîok jän juon kain kij. Armej rein raar jorrään raar jab bök wä in polio mokta jän an âej eo waîok. Älikin aer kar bök polio eo, ear mej neir im möttan ko jet ilo änbwinier. Jet iaan ro raar bök âej eo rej päd wöt ilo jea ko jej bwili. Jet iaer rej köjerbal wöt jokoû im kein etetal ko jet.

        Ilo raan kein elöñ ajiri emöj aer bök wä in polio. Ajiri rein reban bar bök naiñmej in polio. Änbwinier eboojak ñan an pöprae nañinmej in. Kwoj aikuj in wä im pöprae nañinmej kein mokta jän aer iwoj ñan änbwinim. Kanooj in bar etale PEPA IN WÄ eo bwe en boojak wöt änbwinim.

        Lali pija kein ilo alen kein jet. Erkein nañinmej ko kwoj aikuj in wä kaki. Ewi wäween an kij ko iwöj ñan änbwinim? Kwojelä eor ke eû ej bök nañinmej kein?

        Kij kein remaroñ deîoñe tok änbwinid ilo jet wäween ko. Kij kein rej aikuj in eddök ilo änbwinid. Ej aikuj in bwe ien ñan an kij kein eddök im orlok ilo änbwin. Böjen, böjen kij rej ippän doon im kömman ad nañinâej. Elöñ iaan kij kein ekkä wöt aer waîok ippän ajiri. Kij kein reâaroñ köjorrään im mane elöñ ajiri. Eñiin unin ad aikuj in böki wä ko rej pöprae nañinmej kein.

  Jet uno rej liitoki kön kein wä ko. Jet uno jej ilimi ilo batin ko. Uno kein rej liwöji ilo wä ak batin etair in VACCINE. Vaccine kein rej ejaake jet âen (anitbodies) ko rej manman kij. Juon kain kij eor juon an make wä. Änbwinid enaaj ejaake antibodies ko rej jumae juon wöt kain kij. Äinwot ba, antibodies in polio renaaj jumae kij polio wöt im jab kij in measles ko.

        Jet ien jej aikuj in bar äliji juon kain wä, ak vaccine. Wäween in ej kömman bwe en kajoor îok âen (antibodies) ko rej manman kij. Etan uno in, ak kain wä rot in ej BOOSTER.

Köjbarok Wöt Ñiüm

        Ajiri jiddik eor juon pea ñiier. Ñi kein rej teep eîañe ñi in ritto ko rej eddök tok. Ñi in ritto ko remaroñ päd towan wöt am âour eîañe emman am köjbaroki. Elöñ armej rej lömûak bwe ñi ko ñiid rej âake âorîok im teep. Lömûak in ejjab juon âen eo emool. Kwoâaroñ pöprae mak eîañe emman men ko kijöm im erreo loñiüm. Ilo wäween in enaaj kanooj in etto an ñi ko ñiüm päd.

        Köjbarok ñiid im ñadid ekanooj in lap tokjän. Kwoj aikuj ñi ko rökajoor im äjâuur ñan am âei im iri möñä ko kijöm. Ñi ko römak im ñad ko röppöj rej waîok jän am jab köjbarok ñiüm. Âen kein reâaroñ kömman bwe en bar jorrään möttan ko jet ilo änbwinim.

        Bwe en äjâuur wöt ñiüm im ñadüm, jab möñä men ko retöñal. Eîañe eîap am köjerbal töñal, äinwot îoîe im kooîa, enaaj mökaj an mak ñiüm. Jab kaââineneik eok möñä ak idaak âen ko retöñal. Ebar or jet un ko ñan ad köjbarok ñiid. Lale eîañe eor âeîeîe in âen kein ñan eok:

1) Enna lale
2) Eâetak
3) Teiñad
4) Könnaan
5) Âeeâe

     Kwonaañin ellolo ke ñi mak? Kwojeîä ke etke ej mak ñiid? Ñiid rej mak kinke elöñ kij (bacteria) ilowaan loñiid. Kij kein reddik im ekanooj in löñ iaer rej jokwe ilo loniid. Kij kein reddik ñan ad maroñ in loi kön mejäd. Jej maroñ in loi koñ wöt microscope.

        Kij kein rej bök aer mour jän möñä ko kwoj kañi. Juka ej möñä eo im enno tata ippän kij kein. Kij kein emökaj aer löñ îok eîañe ej löñ im enno kijeir. Juon kij ej ajeej ñan ruo kij, im ruo kij rej ajeej ñan emän kij. Älikin wöt jet awa, enaaj wör buki, buki nejin kij eo jinoin tata.

        Kij kein relöñ rej päd ilo ñium. Rej make ejaake juon jikin aer jokwe ilo ñi ko. Jikin jokwe in aer ettino im jeban loe kön mejäd. Etan jikin jokwe in PLAQUE. Ñi ko rököpa unokäir rej plaque âen ko kwoj loi ie. Plaque ej men eo im ej jino kömman mak ilo ñiüm.

        Ewi wäween köjbarok ñiüm jän an mak? Köjbarok ñiüm jän mak ej juon âen eo epidodo. Wäween kein ilal reâaroñ köjbarok ñiüm jän an mak:

        1. En uñ ünen möñä ko kwoj kañi im löñ möñä jän loojet ie. Jab köjerbal juka ak möñä ko jet eîap aer töñal. Möñä wöt leen wöjke im âen ko reâaroro ilo kötaan awa.

        2. Büraje ñiüm aolep raan im älikin ien möñä oteâjej. Büraje ñiüm mokta jän am ilän kiki im älikin am ruj in jibboñ. Büraj ej joîok plaque ak jikin jokwe ko an bacteria ilo ñiüm.

        3. Wödwöd böb im möñä könauwe rej jibañ karreoik ñiüm. Böb im könauwe rej baräinwot lewoj ünen vitamin ñan eok.

        4. Etal bwe taktö in ni ro ren kakilen ñiüm. En or ien am loîok taktö rein bwe ren lale ñiüm.

        Armej in Marshall eor aer töâak ikijjen ni. Rej ba jen kalbwini ñi ko jej köteepi. Rej ba enaaj waîok ñi emman eîañe jej kalbwin ñi ko reâor. Töâak in bölen ejjab mool. Ijooke, eor bar jet töâak ko remool kön ñiid. Erkein jet iaan töâak ko remool:

        1. Ñi ko ñiin nüñnüñ rej naaj tüm wöt im wötîok.

        2. Ñi ko ñiin ritto renaaj binej jikin ñi ko ñiin nüñnüñ.

        3. Ñiin ritto ko rej ñi ko ñiüm äliktata.

        4. Ñiin ritto ko reâaroñ päd towan wöt am âour. Kwoj aikuj in köjbarok ñi kein kiiö. Rejjab kar aikuj in âorîok im tüm.

        5. Köjbarok ñiin nüñnüñ ko. Ñi kein rej jibañ ñiin ritto im kömman jikin aer eddök löñtak.

Naan Ko Rellap:

Anilen - Ña ej deîoñ kij im kokkure kinej ko.

Äjâuur - Emman ad âour im ejjeîok nañinâej.

ANTIBODIES - Etan men eo ej ejaak ilo änbwin im mane îok juon kain kij in nañinâej.

BACTERIA - Etan kij ko reddik; jet rej komman nañinâej im jet remman.

Bia - Juon kain dän jej idaak im kadöke ñe eîap ad idaak.

Binkö - Etan juon dän in kääre möñä eo ej kömman bwe en bidodo di ko.

Bitbit - Kabit änbwinid kön binieb im biti ijoko römetak, ak eib di ko ie.

BOOSTER - Juon älij in wä ñan pöprae änbwinid jän an kij ko deîoñ tok ie.

CALCIUM - Etan men eo ej êjaake diir, ñiid im wöd ko iloojet. Etan on eo jej böke jän möñä in loojet ko.

Dekä - Juon kain nañinâej in kil ej eddök eîañe ej ettoon im kijkij kilid.

DIABETES - Etan juon mej ej waîok eîañe eîap jukwa ilowaan änbwinid.

DIAL - Juon kain joop in tutu eo ej karreoik kilid.

DIET - Etan üen möñä ko jej kañi ilo kajjojo raan.

DPT - Unokan wä in poprae nañinâej in diptheria, pertussis im tetanus jän aer deîoñ ilo änbwinid.

Ebböj - Ñe ej iläm eppok kinej ak jikin ko jet rejorrään ilo jet jikin ilo änbwinid.

Eddök - Ne ej jino waîok ak lapîok jet kain nañinâej ilo änbwin.

Emmed -  Dän eo eialo im böjböj ilo âejen kinej ko ak bakke ko.

Ettapuk -  Likiti âen ko römaanaan ion jikin ko röâetak ilo änbwin.

FATS - Etan âen ko rej kömman küriij ilo änbwinid.

GERMS - Etan aolepen kain kij ko rej kömman nañinâej ñan änbwinid.

IMMUNIZATION - Etan wä ko jej büki ñan ad pöprae jet kain nañinâej mokta jän an kij ko kokkure köj.

IRON -  Juon kain ünen möñä jej bök jän möñä in loojet ko.

IVORY - Etan kain joop eo emman ñan kwaîe kooîan börad.

Jaat - Lajrak in jet âen emöj kwaîoki ioon pepa.

Jän - Nañinâej in kil, eâouj im ej eddök ioon kilid.

Jiñürñür - Kij in bar eo edik im ej rubrub jän tel ak lep ko.

Jökaro - Dän in idaak eo enno ej waîok jän utak in ni ko.

Jukwa - Möñä eo ej komman an töñal möñä ko im dän ko.

Kabit - Likit pökä ak oil ilo änbwinid ak kooîan börad.

Karko - Juon âen in mour ej eddök iomwin kilid im lap an möûejûej.

Kiito - Nañinâej in eon kil eo eîap an kömman möûejûej, enaañin ain îok wöt kooko.

Kij - Âen in mour ko rej jokwe ilo kooî. Etan âen ko rej kömman ad nañinmej.

Kijlep - Kij in kool ko rej boojak in kömmour te.

Koko - Nañinâej in kil eo äinwot kiito ak îap îok jän kiito.

Kooîa - Dän in idaak eo etöñal im ej päd ilo kuwat ak bato.

Koope - Dän in idaak eo ekkä ad ilimi ilo jibboñ.

Korak -  Möttan ko jej kapooîi kinej ko kaaki.

Kuwat - Jälele ak möñä ko jet ilo kuwat.

KWELL - Etan uno eo jej mani karko ko kaaki.

Lepjökad - Ebböj in gland ko eîañe ej wör anilen in kinej ko.

Loole - Juon möñä etonal im lap jukwa ie.

Mak - Roñ ko ilo ñiid im rej kömman an âetak ñiid.

MEASLES - Juon kain nañinâej eo äinîok wöt löppok.

MICROSCOPE - Kein erre eo jej laali kij in nañinâej ko reddik ie.

MINERALS - Juon kain ön ej päd ilo möñä in lojet ko kijed.

Mökak - Etan bötöktök eo ej kwoj ioon kinej ko.

Nañinâej - Jorrään in änbwin ñe ej deîoñ tok kij ko im kokkure ad äjâuur.

Ön - Men eo eîap tokjän im jej bök jän möñä ko kijed.

PLAQUE - Jikin ko kij ko rej jokwe ie im kaunoik niid.

POLIO - Mej in virus eo ej kömman bwe en âej änbwinid im ban makitkit.

Pöprae - Kaböjrak juon âen jän an waîok im kömman jorrään.

PROTEIN - Etan ön ko rej ejaake im kaddök änbwinid.

PUBLIC HEALTH - Etan ra eo ak jikin eo ej köjbarok äjâuur eo an aolep.

RUBELLA - Juon kain nañinâej eo jej aikuj in wä mokta jän an itok.

SMALLPOX - Nañinâej in îöppok ak pokaidik.

Taeo - Nañinâej in kil eo edik îok jän wöt.

T.B. - Nañinâej in är im di; tuberculosis.

Tel - Etan lep ko lipen kij in bar ko rej päd ilo kooî.

Tiima - Etan wa ko rej itoitak ikotaan aoleon ko im ektak mweiuk.

Töñal - Etan âen eo ej kömman âej in diabetes.

VACCINE - Etan wä eo jej böke mokta jän an jet kain nañinâej itok.

VEGETABLES - Möñä âaroro ko jej kaddöki im kañi.

VIRUS - Juon kain kij ej kömman elöñ kain nañinâej ko.

VITAMINS - Etan ön eo eîap ad böke jän leen wöjke ko jej kañi.

Waan - Ejjeîok tokjan.

Wä - Etan wäween eo rej letok uno ko kön âade jiddik ko.

Wöt - Juon kain nañinâej eîap an eppöj im metak ñe ej eddök ioâwin kilid.