PREL Logo
PDF version (714k)

NAUCH BUKKEN SCIENCE

Picture

translated by Chirano Cheipot
illustrated by Calvin Fujioka

NAUCH BUKKEN SCIENCE

Nónnómwuch Are Manawach Iei Nón Chómmóng Sokkun Napanap

1 - Ekkewe Kipwin Raa Feer Seni Ekkewe Feun Irá
2 - Ifa Usun Aan Efew Kipwin Máár?
3 - Ekkóóch Irá Raa Chek Maritá Nge Esap Seni Ekkewe Feun Kipwin
4 - Fáán Ekkóóch Mi Chóómwmwóng Néúneúúr
5 - Nóóng Mi Sokkun
6 - Nikken Mei Pwan Sokkun
7 - Faan Ekkóóch Ekkewe Kúkkún Raa Maanó

Nikanúpwún Aach Féún Kaput

8 - Nikanúpwún Mi Asemwenikich
9 - Ifa Usun Aan Nikanúpwún Fisita?
10 - Kiich Mii Tongeni Nieno Ekkewe Maan

Sipwe Sinei Pwe Mii Uor Akkasiwin?

11 - Ekkóóch Mettóóch Mei Siwini Ekkóóch Mettóóch
12 - Iir Mii Angangfengen?
13 - Ekkóóch Mettóóch Mii Tongeni Akkasiwin Ina Mwo Ika Sise Attapa

NÓNNÓMWUCH ARE
MANAWACH
IEI NÓN CHÓMMÓNG
SOKKUN NAPANAP

1
EKKEWE KIPWIN RAA FEER
SENI EKKEWE FEUN IRÁ

Picture

Péén irá

Iei epé péén irá.

Picture

Ekkóóch péén irá mii watte.

Ekkóóch péén irá mii kúkkún.

Picture

Ekkóóch ira mii uor péén iráán.

Picture

Mii sókofesen ekkewe irá pwan usun chek ekkewe péén irá

Picture

Ekkóóch ekkewe péén irá raa pwan tongeni winiti féún irá.

Picture

Ekkewe kipwin sia kúner me nón ekkewe feún irá.

Picture

Ekkóóch ekkewe feún irá a pwan chómmóng kipwinir.

-Kipwaw efew feún irá.
-Kipwaw a puan chómmóng kipwinin.
-Saasaf efew feún irá.
-Saasaf a puan chómmóng kipwinin.

Picture

Ekkóóch ekkewe feún irá mii chek chokúkkún feúr.

-Kurukur efew feún irá.
-Kurukur mii chek chóókúkkún feún.
-Apen efew feún irá.
-Apen mii chek chóókúkkún feún.

Picture

Ekkóóch feún irá efew chek kipwinin.

Een mii tongeni apasa itan efew feún irá efew chek kipwinin?

Picture

Efew kipwin a tongeni marita winiti efóch irá.

Ekkewe kipwin raa tongeni máár ren kónik

Picture

A fókkun murinné an ekkewe kipwin repwe máár nón pún.

Ei feún kipwin a púk a winiti irá.

Picture

Iei efóch minafén irá.

Epwe tongeni mukinó nón ew ráán.

Ekkewe irá mwóng raa tongeni ferata ekkewe peen ira.

Picture

Iei usun napanapan máritán ekkewe irá mii uor péén iráán.

2
IFA UDUN AAN EFEW KIPWIN MÁÁR?

Picture

Ifa usun aan efew kipwin máár?

Iei efew kipwin.

Ei kipwin a feito seni ei péén irá

Picture

A púk ókkomw warin we seni ewe kipwin.

Warin we a maritiw nón ewe pwun.

Picture

Murin ewe popun a pwopueta ne máár.

Ewe miinafén irá a tametá nupwen ewe popun a máritá are
wattenó.

Picture

Ekkóóch ekkewe irá a akomwan pwúk chéén me nón chek ewe kipwin.

Reen ekkei sókkun chéén irá sia aita ngenir pwe chéén kipwin.

Ekkiei chéékúkkúnún irá raa amwekú ewe kipwin nupwen raa wattenó.

Picture

Ekkei wesetáán chéén irá.

Ekkewe wesewesen chéén irá raa pwuk murin ekkewe chéén kipwin.

Picture

Iei efóch kúkkún irá.

Picture

Pwan iei efóch irá a mukenó.

Meet sókofesenin ekkewe irá raa mukenó me ekkewe mii chek chiwen nianife?

3
EKKÓÓCH IRÁ RAA CHEK MARITÁ NGE
ESAP SENI EKKEWE FEUN KIPWIN

Picture

Ekkóóch irá raa chek maritá nge esap seni ekkewe feún kipwin.

Picture

Ekkóóch ekkewe irá mii kúkkún raa pwuk seni ekkewe mii watte.

Picture

Tapioka

Ekkóóch ekkewe nianiféén irá raa pwuk seni chek ekkewe púnnún are sattin ewe iraamwóng.

Picture

Ei irá a máár are pwuk seni chek eóch kinikinin ewe watteen irá.

4
FÁÁN EKKÓÓCH MI
CHÓÓMWÓNG NÉÚNEÚÚR

Picture

Effóóch iramwóng a tongeni féératá chómmóng kúkkún irá.

Picture

Maan (animals) raa pwan tongeni féérátá chómmóng kúkkún maan.

Picture

Chómmóng irá raa manó.

Chómmóng irá raa manó pwokitan ekkewe maan me aremas raa anniir.

Chómmóng maan raa pwan manó.

Chómmóng maan raa pwan manó pwokitan ekkewe ekkóóch maan raa pwan aniir are uocheer.

Picture

Ika pwe ekkewe kipwin raa winiti irámwóng iwe ekkewe irá repwe chómmóngenó.

Ika pwe ekkewe kúkkún maan raa pwan wattenó are mukenó iwe ekkewe  maan repwe pwan chómmóngenó.

5
NÓÓNG MI SOKKUN

Picture

Matchang

Pwan iei emen nóóng.

Picture

Nóóng raa men afichi nón neeni mii nimengaw.

Picture

Sokunun ekkewe nóóng mii chek fewkúkkún.

Raa sokun nón neeni mii nimengaw.

Picture

Ikkei sokunun ekkewe nóóng.

Ina epwe murin ew raan sokunuur kewe raa winiti uun (larva).

Picture

Ikkei ekkóóch uun.

Anuan ekkewe uun mii pwech.

Picture

Uun a fokkun efich an epwe chek mwenwongo.

A fókkún muttir wattenó.

Ina epwe nón animwouen ranin iwe a chononó.

Picture

Iei pwan emen nitúkkútúkúnos (pupa).

Ewe uun a wininó winiti nitúkkútúkúnos.

Nitúkkútúkúno rese tongeni mwokútúkút.

Ewe kúkkún nóóng a fisinó me nón ewe nitúkkútúkúnos.

Picture

Murin onou (6) raan ewe nitúkkútúkúnos a ammek.

Ewe nóóng a mweteuou seni ewe nitúkkútúkúnos.

Picture

Murin chek nge ekkewe niefefinan nóóng raa pwan kút fetan punuwer ekkewe niemwanin nóóng.

Esamwo pwepwenenó nge ewe niafefinan nóóng a pwan sokun.

Picture

Iei usun napanapan menawen ekkewe nóóng.

Picture

Ekkóóch ekkewe maan (insects) raa chek wewefengen napanapen menawer ika aat uputiw me maanó.

6
NIKKEN MEI PWAN SOKKUN

Picture

Nikken raa pwan sokun.

Iei usun napanapan menawen nikken.

Mii chek wewefengen me ekkewe nóóng.

Iei emen nikken

Picture

Iei emen inisinapen nikken.

A sokun nón kónik.

Picture

Ekkewe inisinapen nikken raa sokun nón kónik mii núwa.

Ekkewe sokun raa chek pappas nón ewe kónik mii núwa.

Picture

Ekkewe sokun raa ammwek winiti kúúchen.

Ekkewe kúúchen raa men kúkkún.

Picture

Iei usun napanapan aan ekkewe kúúchen sááfetán nón kónik.

A chek saafetan ne kút uochaan ekkewe kúkkún maan nón kónik.

Apwan tongeni apeieta uón ewe kónik ren aan epwe ngasengas.

Picture

Ewe kúúchen a men fókkun muttir wattenó ren ren ann ani ekkewe kúkkún máán nón ewe kónik.

Múrin ewe kúúchen a wininó winiti pwan ew sokkun napenap (pupa).

Picture

Iei ewe pupa.

Ewe pupa ese kon terepiich usun ewe kúúchen (larva).

Ewe pupa mii pwan tongeni apieta uon ewe kónik ren aan epwe ngasengas.

Picture

Múrin ewe nikken a mweteuou me nón ewe pupa.

Ekkewe niafefinan nikken raa men fokkun efich úún chaa ren ar repwe pwan muttir sokun.

Picture

Nupwen ekkewe niafefinan nikken raa watte iwe raa pwan kútta ekkewe niemwanin nikken.

Ewe niafefinan nikken epwe ne pwan muttir sokun.

Picture

Iei usun menawen ekkewe nikken

7
FAAN EKKÓÓCH EKKEWE
KÚKKÚN RAA MAANÓ

Picture

Faan ekkóóch ekkewe kúkkún raa maanó.

Emen nein ekkewe niefefinan nikken a tongeni asokunu 200 sokun.

Ekkewe maan raa tongeni newnewtiw pwan chómmóngenó.

Picture

Ita epwe chómmóng ekkewe maan (animals) nge a pwan chómmóng raa máánó.

Picture

Chómmóng ekkewe maan raa pwan manó pwokitan semwen.

Ekkóóch raa maanó pwokitan nafengawen aner mwengo.

Picture

Ekkóóch raa mánó pwekitan kóónik ese pwan naff.

Picture

Meet epwe fis ika pew ekkewe kúkkún maan meinisin raa wattenó iwe raa pwan newnewtiw.

NIKANÚPWÚN AACH
FÉÚN KAPUT

8
NIKANÚPWÚN MI ASEMWENIKICH

Picture

Iei emen nikanúpún.

Pwan ii emen maan (organisms)

Picture

Iei emen niafefinnan nikanipún.

Iei emen niemwanin nikanipún.

Meet sokkofeseniir ekkewe niemwan me ekewe niafefinan nikanipún.

Picture

Ekkóóch ekkewe nikanipún raa nóm nón inisin maan (animals).

Ekkóóch ekkewe nikanipún raa nóm nón inisich.

Ekkewe nikanipún (roundworms) raa tongeni máánó ika pwe raa nóm núkún inisich.

Picture

Chómmóng anan aan ekkewe nikanipún (roundworms) afeiengawa inisich.

Sia mwongo fanitan ach sipwe pechekún.

Ekkewe maan (roundworms) raa ani ekkewe mwongo inisich e menaw ren.

Picture

Aach nawenaw are kichimwor pwan seni chek ekkewe nikanipún (roundworms).

Ekkewe round worms raa pwan ametekú upwach are núúkach.

Picture

Ika pwe a touou nikanipún me nón auom, pwotum are nón pwangen pinchóóm iwe kaa newnew nikanipún.

Ekkewe nikanipún raa pwan fitieuou pinchóch kewe.

Kose mwo kúner faan ew aar touou seni inisum.

9
IFA USUN AAN NIKANÚPWÚN FISTÁ?

Picture

Kitan anach kewe are pinchóch kewe a fokkún uren sokun.

Ekkewe niafefinan nikanipún (roundworms) raa sokun nón inisich.

Nupwen sia pinché iwe raa fiti pinchéch kewe.

Picture

Sokúnún ekkewe nikanpún (roundwoums) raa men few kúkkún.

Sise tongeni kúneer nón mesach.

Ekkewe kúkkún sokun raa men pwan afeiengaw. Ekkewe sokun raa men chómmóngenó pwan usun chek ekkewe maan (roundworms).

Picture

Nóóng raa pwan tongeni nukei ekkewe sokunun (roundworms) maan.

A fókkun mecheres ngeni ekkewe nóóng aar uwei ekkewe sokun uon pecher kewe mei nimengaw are petereuin.

Picture

Ekkewe nóóng raa uwei ekkewe sokun me uón ekkewe kitan mwongo (pinché).

Murin raa suuto nón imwach kewe.

Nupwen raa toori anach kewe mwongo iwe sia tongeni ani ekkewe sokun.

Picture

Pwan iei anen ach ani ekkewe sokúnún maan (roundworms) nupwen sia mwongo nge sise ténu peuch. Ewe áát mii tonu peun murin aan mwongo?

Picture

Ekkewe sokun raa nóm nón inisich. Repwe ammek iwe raa wattenó ekkewe kúkkún máán (roundworms). Murin raa pwan winiti ekkewe maan (roundworms) iwe raa tongeni nóm nón inisich tori ukúkún 2 ier iwe raa pwan manó.

Picture

Napanapen menawen ekkewe (life cycle) maan roundworms).

10

KIICH MII TONGENI NIENO EKKEWE MAAN

Picture

Kiich mii tongeni nienó ekkewe maan (roundworms).

Sipwe tongeni aa eoch ekkewe imwen pinché iwe ina ew aan ekkewe nóóng resapw tongeni tori ekkewe nimengaw. Epwe fokkun nimeoch.

Meet sokkon imwen pinché ekkewe nóóng resapw tongeni mecheres ne tongong nón?

Picture

Iteitan sipwe chek aa imwen pinché.

Ika pwe ese uor imwen pinché iwe sipwe fokkun tumunufichi ekkewe kitan mwongo.

Sipwe fokkun irenó pinchóch kewe pún ekkewe nóóng rete soori.

Picture

Murin óm pinché iwe kopwe pwan fokkun tenú peum nimetoochú.

Picture

Túmúnúfichi anóm, sepiom, pwan unumom kónik ren aar repwe appwen.

Nóóng resapw tori.

Picture

Tómú poum mwen óóm mwengo.

Pwan túmúnú kún autún peum epwe nimweóch.

Ekkewe sokun raa tongeni nómw nón kum kewe iká pwe a taam.

Picture

Iká pwe ka akieki pwe a uor noum maan (roundworms) iwe kopwe chek muttir churi ewe chóón pioing.

Achocho úún ekkewe safei raa ngonuk.

Picture

Nikanipún chón fiu ngeni kkiich.

Raa men fokkun ngaw ngeni inisich.

Raa ani ekkewe mwongo sia ani iwe raa pwan watto semwaw ngeni kiich.

SIPWE SINEI PWE MII

UOR AKKASIWIN?

Picture

Nupwen ew mettóóch a fééri eoch mettóóch ngei pwan ew mettóóch, iwe sia tongeni apasa pwe ekkewe mettóóch raa chufengen (interact).

Picture

Nupwen ew mettóóch a akkasiwini unuunun pwan ew mettóóch iwe sia pwan tongeni apasa pwe raa pwan interact?

Ekkei ruu mettóóch irr mii interact?

Picture

puk

Ekkei ruu mettóóch irr mii interact?

Picture

Ekkei ruu mettóóch irr mii pwan interact?

Picture

Ekkei ruu mettóóch irr mii pwan interact?

Picture

Pwan ekkei ruu mettóóch irr mii interact? Mii kasiwin ewe cheen taropwe ren ewe pinisen?

Picture

Remen interact ekkewe pattiri me ewe tengki?

Epwe chek uor akasiwin nupwen ekkóóch mettóóch raa chuufengen (interact).

Nupwen a uor ew akasiwin, iwe sia aita ngeni evidence.

Picture

Ewe ngerenger a chuufengen me ewe irá.

Ewe piin ngerenger a iteni evidence.

Pwan ewe nemóón ngerenger uon ewe irá, ina pwan ew evidence.

Pwan akurangen ewe ngerenger nón ewe irá ina pwan ew evidence.

Picture

Ewe ekkei a interact me ewe kónik.

Ifa ekkóóch asissin ach sipwe tongeni apasa pwe mii uor evidence.

Picture

Meet evidence kopwe tongeni apasa pwe mii uor maan (organism) ikei?

Epwe meet sókkun maan ewe?

Picture

Meet sókkun pisekin pwarata pwe mii uor maan (organism) ewe ie?

Meet sókkun ewe maan?

Picture

Meet sókkun asissin (evidence) aa pwarate pwe mii fen uor maan (organism) ewe ie.

Epwe meet sókkun maan ewe?

12

IIR MII ANGANGFENGEN?

Picture

Nupwen ekkóóch mettóóch raa nómwfengen ren pisekin áá are angang iwe ekkewe mettóóch meinisin raa iteni system. Ekkewe mettóóch meinisin repwe chuufengen (interact).

Iei ew system

Picture

Iei pwan ew system?

Ekkewe mettóóch remen interact?

Picture

Pwan iei ew system?

Ewe puna mii kasiwin?

Ewe ainpoch mii pwan pwichikar?

13
EKKÓÓCH METTÓÓCH MII TONGENH
AKKASIWIN INA MWO IKA
SISA ATTAPAA

Picture

Ekkóóch mettóóch mii tongeni interact ina mwo ika pwe rese pwan chuufengen me eoch mettóóch.

Emen chuufengen ewe ekkei me ewe puna?

Picture

En mii tongeni meefi eoch pwichikar?

Ewe enien (air) a pwichikar ren ewe ekkei.

Poum a ekis meefi ewe enien (air) mii pwichikar.

Poum ese mwo akkú ewe ekkei. Ei napanap sia tongeni aita ngeni "Interaction at a distance."

Picture

En mii tini pwonnen ewe péén ira?

Pwonnen ewe péén ira nomw nón ewe enien (air).

Pwotum a tini ewe Pwopwpwoon nón ewe air.

Pwotum ese mwo kisi ewe péén ira. Iei pwan ew "Interaction at a distance."

Picture

En mii rongorong tikitikin ekkewe maan (birds)?

Newweer kewe a pwan nóm nón ewe air.

Seningom a tongeni rongorong tikitikin ekkewe maan (birds).

Seningom ese mwo kan ngeni ekkewe maan (birds).

Óm núúkú pwe ei napanap pwan ew "Interaction at a distance?"