NAUCH
BUKKEN SCIENCE
translated
by Chirano Cheipot
illustrated by Calvin Fujioka
NAUCH
BUKKEN SCIENCE
Nónnómwuch Are Manawach Iei Nón Chómmóng
Sokkun Napanap
1 - Ekkewe Kipwin Raa Feer Seni Ekkewe Feun
Irá
2 - Ifa Usun Aan Efew Kipwin Máár?
3 - Ekkóóch Irá Raa Chek Maritá Nge Esap Seni Ekkewe Feun Kipwin
4 - Fáán Ekkóóch Mi Chóómwmwóng Néúneúúr
5 - Nóóng Mi Sokkun
6 - Nikken Mei Pwan Sokkun
7 - Faan Ekkóóch Ekkewe Kúkkún Raa Maanó
Nikanúpwún Aach Féún Kaput
8 - Nikanúpwún Mi Asemwenikich
9 - Ifa Usun Aan Nikanúpwún Fisita?
10 - Kiich Mii Tongeni Nieno Ekkewe Maan
Sipwe Sinei Pwe Mii Uor Akkasiwin?
11 - Ekkóóch Mettóóch Mei Siwini Ekkóóch Mettóóch
12 - Iir Mii Angangfengen?
13 - Ekkóóch Mettóóch Mii Tongeni Akkasiwin Ina Mwo Ika Sise Attapa
NÓNNÓMWUCH
ARE
MANAWACH
IEI NÓN CHÓMMÓNG
SOKKUN NAPANAP
1
EKKEWE KIPWIN RAA FEER
SENI EKKEWE FEUN IRÁ
Péén irá
Iei epé péén irá.
Ekkóóch péén irá mii watte.
Ekkóóch péén irá mii kúkkún.
Ekkóóch ira mii uor péén iráán.
Mii sókofesen ekkewe irá pwan usun chek ekkewe
péén irá
Ekkóóch ekkewe péén irá raa pwan tongeni winiti
féún irá.
Ekkewe kipwin sia kúner me nón ekkewe feún
irá.
Ekkóóch ekkewe feún irá a pwan chómmóng kipwinir.
-Kipwaw efew feún irá.
-Kipwaw a puan chómmóng kipwinin.
-Saasaf efew feún irá.
-Saasaf a puan chómmóng kipwinin.
Ekkóóch ekkewe feún irá mii chek chokúkkún
feúr.
-Kurukur efew feún irá.
-Kurukur mii chek chóókúkkún feún.
-Apen efew feún irá.
-Apen mii chek chóókúkkún feún.
Ekkóóch feún irá efew chek kipwinin.
Een mii tongeni apasa itan efew feún irá efew
chek kipwinin?
Efew kipwin a tongeni marita winiti efóch irá.
Ekkewe kipwin raa tongeni máár ren kónik
A fókkun murinné an ekkewe kipwin repwe máár
nón pún.
Ei feún kipwin a púk a winiti irá.
Iei efóch minafén irá.
Epwe tongeni mukinó nón ew ráán.
Ekkewe irá mwóng raa tongeni ferata ekkewe
peen ira.
Iei usun napanapan máritán ekkewe irá mii uor
péén iráán.
2
IFA UDUN AAN EFEW KIPWIN MÁÁR?
Ifa usun aan efew kipwin máár?
Iei efew kipwin.
Ei kipwin a feito seni ei péén irá
A púk ókkomw warin we seni ewe kipwin.
Warin we a maritiw nón ewe pwun.
Murin ewe popun a pwopueta ne máár.
Ewe miinafén irá a tametá nupwen ewe popun
a máritá are
wattenó.
Ekkóóch ekkewe irá a akomwan pwúk chéén me
nón chek ewe kipwin.
Reen ekkei sókkun chéén irá sia aita ngenir
pwe chéén kipwin.
Ekkiei chéékúkkúnún irá raa amwekú ewe kipwin
nupwen raa wattenó.
Ekkei wesetáán chéén irá.
Ekkewe wesewesen chéén irá raa pwuk murin ekkewe
chéén kipwin.
Iei efóch kúkkún irá.
Pwan iei efóch irá a mukenó.
Meet sókofesenin ekkewe irá raa mukenó me ekkewe
mii chek chiwen nianife?
3
EKKÓÓCH IRÁ RAA CHEK MARITÁ NGE
ESAP SENI EKKEWE FEUN KIPWIN
Ekkóóch irá raa chek maritá nge esap seni ekkewe
feún kipwin.
Ekkóóch ekkewe irá mii kúkkún raa pwuk seni
ekkewe mii watte.
Tapioka
Ekkóóch ekkewe nianiféén irá raa pwuk seni
chek ekkewe púnnún are sattin ewe iraamwóng.
Ei irá a máár are pwuk seni chek eóch kinikinin
ewe watteen irá.
4
FÁÁN EKKÓÓCH MI
CHÓÓMWÓNG NÉÚNEÚÚR
Effóóch iramwóng a tongeni féératá chómmóng
kúkkún irá.
Maan (animals) raa pwan tongeni féérátá chómmóng
kúkkún maan.
Chómmóng irá raa manó.
Chómmóng irá raa manó pwokitan ekkewe maan
me aremas raa anniir.
Chómmóng maan raa pwan manó.
Chómmóng maan raa pwan manó pwokitan ekkewe
ekkóóch maan raa pwan aniir are uocheer.
Ika pwe ekkewe kipwin raa winiti irámwóng iwe
ekkewe irá repwe chómmóngenó.
Ika pwe ekkewe kúkkún maan raa pwan wattenó
are mukenó iwe ekkewe maan repwe pwan chómmóngenó.
5
NÓÓNG MI SOKKUN
Matchang
Pwan iei emen nóóng.
Nóóng raa men afichi nón neeni mii nimengaw.
Sokunun ekkewe nóóng mii chek fewkúkkún.
Raa sokun nón neeni mii nimengaw.
Ikkei sokunun ekkewe nóóng.
Ina epwe murin ew raan sokunuur kewe raa winiti
uun (larva).
Ikkei ekkóóch uun.
Anuan ekkewe uun mii pwech.
Uun a fokkun efich an epwe chek mwenwongo.
A fókkún muttir wattenó.
Ina epwe nón animwouen ranin iwe a chononó.
Iei pwan emen nitúkkútúkúnos (pupa).
Ewe uun a wininó winiti nitúkkútúkúnos.
Nitúkkútúkúno rese tongeni mwokútúkút.
Ewe kúkkún nóóng a fisinó me nón ewe nitúkkútúkúnos.
Murin onou (6) raan ewe nitúkkútúkúnos a ammek.
Ewe nóóng a mweteuou seni ewe nitúkkútúkúnos.
Murin chek nge ekkewe niefefinan nóóng raa
pwan kút fetan punuwer ekkewe niemwanin nóóng.
Esamwo pwepwenenó nge ewe niafefinan nóóng
a pwan sokun.
Iei usun napanapan menawen ekkewe nóóng.
Ekkóóch ekkewe maan (insects) raa chek wewefengen
napanapen menawer ika aat uputiw me maanó.
6
NIKKEN MEI PWAN SOKKUN
Nikken raa pwan sokun.
Iei usun napanapan menawen nikken.
Mii chek wewefengen me ekkewe nóóng.
Iei emen nikken
Iei emen inisinapen nikken.
A sokun nón kónik.
Ekkewe inisinapen nikken raa sokun nón kónik
mii núwa.
Ekkewe sokun raa chek pappas nón ewe kónik
mii núwa.
Ekkewe sokun raa ammwek winiti kúúchen.
Ekkewe kúúchen raa men kúkkún.
Iei usun napanapan aan ekkewe kúúchen sááfetán
nón kónik.
A chek saafetan ne kút uochaan ekkewe kúkkún
maan nón kónik.
Apwan tongeni apeieta uón ewe kónik ren aan
epwe ngasengas.
Ewe kúúchen a men fókkun muttir wattenó ren
ren ann ani ekkewe kúkkún máán nón ewe kónik.
Múrin ewe kúúchen a wininó winiti pwan ew sokkun
napenap (pupa).
Iei ewe pupa.
Ewe pupa ese kon terepiich usun ewe kúúchen
(larva).
Ewe pupa mii pwan tongeni apieta uon ewe kónik
ren aan epwe ngasengas.
Múrin ewe nikken a mweteuou me nón ewe pupa.
Ekkewe niafefinan nikken raa men fokkun efich
úún chaa ren ar repwe pwan muttir sokun.
Nupwen ekkewe niafefinan nikken raa watte iwe
raa pwan kútta ekkewe niemwanin nikken.
Ewe niafefinan nikken epwe ne pwan muttir sokun.
Iei usun menawen ekkewe nikken
7
FAAN EKKÓÓCH EKKEWE
KÚKKÚN RAA MAANÓ
Faan ekkóóch ekkewe kúkkún raa maanó.
Emen nein ekkewe niefefinan nikken a tongeni
asokunu 200 sokun.
Ekkewe maan raa tongeni newnewtiw pwan chómmóngenó.
Ita epwe chómmóng ekkewe maan (animals) nge
a pwan chómmóng raa máánó.
Chómmóng ekkewe maan raa pwan manó pwokitan
semwen.
Ekkóóch raa maanó pwokitan nafengawen aner
mwengo.
Ekkóóch raa mánó pwekitan kóónik ese pwan naff.
Meet epwe fis ika pew ekkewe kúkkún maan meinisin
raa wattenó iwe raa pwan newnewtiw.
NIKANÚPWÚN
AACH
FÉÚN KAPUT
8
NIKANÚPWÚN MI ASEMWENIKICH
Iei emen nikanúpún.
Pwan ii emen maan (organisms)
Iei emen niafefinnan nikanipún.
Iei emen niemwanin nikanipún.
Meet sokkofeseniir ekkewe niemwan me ekewe
niafefinan nikanipún.
Ekkóóch ekkewe nikanipún raa nóm nón inisin
maan (animals).
Ekkóóch ekkewe nikanipún raa nóm nón inisich.
Ekkewe nikanipún (roundworms) raa tongeni máánó
ika pwe raa nóm núkún inisich.
Chómmóng anan aan ekkewe nikanipún (roundworms)
afeiengawa inisich.
Sia mwongo fanitan ach sipwe pechekún.
Ekkewe maan (roundworms) raa ani ekkewe mwongo
inisich e menaw ren.
Aach nawenaw are kichimwor pwan seni chek ekkewe
nikanipún (roundworms).
Ekkewe round worms raa pwan ametekú upwach
are núúkach.
Ika pwe a touou nikanipún me nón auom, pwotum
are nón pwangen pinchóóm iwe kaa newnew nikanipún.
Ekkewe nikanipún raa pwan fitieuou pinchóch
kewe.
Kose mwo kúner faan ew aar touou seni inisum.
9
IFA USUN AAN NIKANÚPWÚN FISTÁ?
Kitan anach kewe are pinchóch kewe a fokkún
uren sokun.
Ekkewe niafefinan nikanipún (roundworms) raa
sokun nón inisich.
Nupwen sia pinché iwe raa fiti pinchéch kewe.
Sokúnún ekkewe nikanpún (roundwoums) raa men
few kúkkún.
Sise tongeni kúneer nón mesach.
Ekkewe kúkkún sokun raa men pwan afeiengaw.
Ekkewe sokun raa men chómmóngenó pwan usun chek ekkewe maan (roundworms).
Nóóng raa pwan tongeni nukei ekkewe sokunun
(roundworms) maan.
A fókkun mecheres ngeni ekkewe nóóng aar uwei
ekkewe sokun uon pecher kewe mei nimengaw are petereuin.
Ekkewe nóóng raa uwei ekkewe sokun me uón ekkewe
kitan mwongo (pinché).
Murin raa suuto nón imwach kewe.
Nupwen raa toori anach kewe mwongo iwe sia
tongeni ani ekkewe sokun.
Pwan iei anen ach ani ekkewe sokúnún maan (roundworms)
nupwen sia mwongo nge sise ténu peuch. Ewe áát mii tonu peun murin
aan mwongo?
Ekkewe sokun raa nóm nón inisich. Repwe ammek
iwe raa wattenó ekkewe kúkkún máán (roundworms). Murin raa pwan
winiti ekkewe maan (roundworms) iwe raa tongeni nóm nón inisich
tori ukúkún 2 ier iwe raa pwan manó.
Napanapen menawen ekkewe (life cycle) maan
roundworms).
10
KIICH
MII TONGENI NIENO EKKEWE MAAN
Kiich mii tongeni nienó ekkewe maan (roundworms).
Sipwe tongeni aa eoch ekkewe imwen pinché iwe
ina ew aan ekkewe nóóng resapw tongeni tori ekkewe nimengaw. Epwe
fokkun nimeoch.
Meet sokkon imwen pinché ekkewe nóóng resapw
tongeni mecheres ne tongong nón?
Iteitan sipwe chek aa imwen pinché.
Ika pwe ese uor imwen pinché iwe sipwe fokkun
tumunufichi ekkewe kitan mwongo.
Sipwe fokkun irenó pinchóch kewe pún ekkewe
nóóng rete soori.
Murin óm pinché iwe kopwe pwan fokkun tenú
peum nimetoochú.
Túmúnúfichi anóm, sepiom, pwan unumom kónik
ren aar repwe appwen.
Nóóng resapw tori.
Tómú poum mwen óóm mwengo.
Pwan túmúnú kún autún peum epwe nimweóch.
Ekkewe sokun raa tongeni nómw nón kum kewe
iká pwe a taam.
Iká pwe ka akieki pwe a uor noum maan (roundworms)
iwe kopwe chek muttir churi ewe chóón pioing.
Achocho úún ekkewe safei raa ngonuk.
Nikanipún chón fiu ngeni kkiich.
Raa men fokkun ngaw ngeni inisich.
Raa ani ekkewe mwongo sia ani iwe raa pwan
watto semwaw ngeni kiich.
SIPWE
SINEI PWE MII
UOR
AKKASIWIN?
Nupwen ew mettóóch a fééri eoch mettóóch ngei
pwan ew mettóóch, iwe sia tongeni apasa pwe ekkewe mettóóch raa
chufengen (interact).
Nupwen ew mettóóch a akkasiwini unuunun pwan
ew mettóóch iwe sia pwan tongeni apasa pwe raa pwan interact?
Ekkei ruu mettóóch irr mii interact?
puk
Ekkei ruu mettóóch irr mii interact?
Ekkei ruu mettóóch irr mii pwan interact?
Ekkei ruu mettóóch irr mii pwan interact?
Pwan ekkei ruu mettóóch irr mii interact? Mii
kasiwin ewe cheen taropwe ren ewe pinisen?
Remen interact ekkewe pattiri me ewe
tengki?
Epwe chek uor akasiwin nupwen ekkóóch mettóóch
raa chuufengen (interact).
Nupwen a uor ew akasiwin, iwe sia aita ngeni
evidence.
Ewe ngerenger a chuufengen me ewe irá.
Ewe piin ngerenger a iteni evidence.
Pwan ewe nemóón ngerenger uon ewe irá, ina
pwan ew evidence.
Pwan akurangen ewe ngerenger nón ewe irá ina
pwan ew evidence.
Ewe ekkei a interact me ewe kónik.
Ifa ekkóóch asissin ach sipwe tongeni apasa
pwe mii uor evidence.
Meet evidence kopwe tongeni apasa pwe
mii uor maan (organism) ikei?
Epwe meet sókkun maan ewe?
Meet sókkun pisekin pwarata pwe mii uor maan
(organism) ewe ie?
Meet sókkun ewe maan?
Meet sókkun asissin (evidence) aa pwarate pwe
mii fen uor maan (organism) ewe ie.
Epwe meet sókkun maan ewe?
12
IIR
MII ANGANGFENGEN?
Nupwen ekkóóch mettóóch raa nómwfengen ren
pisekin áá are angang iwe ekkewe mettóóch meinisin raa iteni system.
Ekkewe mettóóch meinisin repwe chuufengen (interact).
Iei ew system
Iei pwan ew system?
Ekkewe mettóóch remen interact?
Pwan iei ew system?
Ewe puna mii kasiwin?
Ewe ainpoch mii pwan pwichikar?
13
EKKÓÓCH METTÓÓCH MII TONGENH
AKKASIWIN INA MWO IKA
SISA ATTAPAA
Ekkóóch mettóóch mii tongeni interact
ina mwo ika pwe rese pwan chuufengen me eoch mettóóch.
Emen chuufengen ewe ekkei me ewe puna?
En mii tongeni meefi eoch pwichikar?
Ewe enien (air) a pwichikar ren ewe ekkei.
Poum a ekis meefi ewe enien (air) mii pwichikar.
Poum ese mwo akkú ewe ekkei. Ei napanap sia
tongeni aita ngeni "Interaction at a distance."
En mii tini pwonnen ewe péén ira?
Pwonnen ewe péén ira nomw nón ewe enien (air).
Pwotum a tini ewe Pwopwpwoon nón ewe air.
Pwotum ese mwo kisi ewe péén ira. Iei pwan
ew "Interaction at a distance."
En mii rongorong tikitikin ekkewe maan (birds)?
Newweer kewe a pwan nóm nón ewe air.
Seningom a tongeni rongorong tikitikin ekkewe
maan (birds).
Seningom ese mwo kan ngeni ekkewe maan (birds).
Óm núúkú pwe ei napanap pwan ew "Interaction
at a distance?"