KÁÉÉN PÉNÚ

written by Marciana Akasy
illustrated by Calvin Fujioka

MEET KOPWE FÉÉRI MWAN ÁNNEIA

Kopwe nennengeni péén ei pwuk me ekkewe niwos nón, iwe kopwe esissinna ika meet pworaausen nón.

(1) Ua ekiek pwe ei túttúnnap, túttúnnapen usun meet?

usun maan	usun mataw
usun faan sáát	usun chóón nóómw
usun káiéén fénú	usun nón ewe múún Sapan
usun káiéén seisein waa	usun fiuu
usun káiéén fúnú	usun toong
usun káiéén ásepwaan	usun sooná

(2) Óómw ekiek pwe pworaausen iéén?

pworaausen emén áát

pworaausen emén nengngin

pworaausen emén chóón attaw

pworaausen emén áát me inan

pworaausen chóón pasenó

(3) Óómw ekiek pwe ei túttúnnap mei feet?

mei atakirikir

mei apwaapwa

mei at tong

mei anóniinen

mei eniweniw

KÁÉÉN PÉNÚ

I. SÁÁI NGENI PWOLOWAT

Eei túttúnnap aa fis nón ewe múún Sapan

Aa noónómw eew pwúppwúnú. Ewe feefin, itan Paachew, seni ewe fénú Pwolowat. Ewe mwáán seni ewe fénú Tonowas. Raa néúni emén áát. Raa eita ngeni Átinmataw.

Iwe aa wor eew sáin ngeni ewe fénú Palau. Semen Átinmataw we aa ár nón ewe sáin. Iwe semen Átinmataw we aa éreni pwúnúwan we. "Neesor epwe nee fis áái we sáái ngeni Palau. Úpwe nómw úkúúkún rúaanú iká nimu ier. Iwe áái tingor ngonuk kopwe túmwúnú néúch eei áát.

Soretá ewe ráán, iwe raa nó ngeni ewe neeniein siipw pwe repwe osuuwonó semen Átinmataw we. Semen Átinmataw we aa fiti ewe siipw ngeni Palau.

Átimnataw me inan we raa niwiniiti imweer we. Iwe inen Átinmataw we aa ekieki pwe mei mwirinné aar repwe ne kamwo niwiniiti Pwolowat aar repwe aséésé, toori pwúnúwan we epwe niwinsefáániti Tonowas. Aa ekiek pwe nón eei úkúúkún aar repwe nónnómw Pwolowat Átinmataw aa toongeni káé ngeni éérenien chóón Pwolowat.

Iwe, inen Átinmataw we aa éreni inen me semen pwúnúwan we. "Úpwe tingor ngeni kemi iká ouse mwochen áám me Átinmataw éúpwe ne mwo nó ettiw Pwolowat?"

"Mei fókkun mwirinnné. Ese fókkun wor ngawan," raa pénúweni.

"Fókkun kinissow chaapwúúr." Ánoon inen Átinmataw we.

Iwe Átinmataw me inan we raa amonnáátá aar we sáái. Átinmataw ese fókkun saani aan epwe nó Pwolowat, nge inan we aa éréni pwe repwe nómw reen aan faamini toori pwúnúwan we epwe niwinsefáániti Tonowas.

Iwe raa fiti ewe siipwe e sáái ngeni Pwolowat. Átinmataw aa fókkun máánééné. Ese ééreni sáái tam wóón mataw.

Nupwen raa arapakkan ngeni Pwolowat, Átinmataw aa kúna ekkewe fénúwen nón Pwolowat pwe mei chék kúkkún usun téé. Ese wor chukuur.

 

Iwe Átinmataw aa éreni inan we, "Mwaa fókkun ikkeei ekkeei fénú kaa kan mwochen aach sipwe ne etto wóór?"

Iwe inan we aa éreni, "Ina sipwe toori, kaa téétiw wóór kaa nennefetán, iwe kaa saani."

Átinmataw ese núkú meet inan we aa éreni. Ewe siipw aa toori arun Pwolowat. Inen Paachew we me seman raa etiwu souniir wóón efóch waaffétún. Paachew aa fókkun pwaapwa, pwe aa fansoun nangattam aan ese kúna seman kewe me inan. Ekkewe iin me saam raa fókkun pwaapwa ngeni Átimnataw, nge Átimnataw ese fókkun pwaapwa.

Raa toori iniweer we. Átinmataw aa nennefetan nge ese fókkun saani napanapen nón neenieer we. Ese saani éérénien chóón Pwolowat. Ese ééreni sókkun úfeer. Feefin raa chék ááiá nopwonopwa me túúr. Mwáán raa chék akkachawar. Aar kapas mei pwan sókkónó seni aan chóón Tonowas kapas. Mettóóch meinisin raa fééri mei fókkun watte sókkofesennin seni chóón Tonowas.

Aa pwinitiw ewe pwinin, Átinmataw aa fókkun niwokkus pwún ese woor tengki. Raa néúnéw naam.

Semen Paachew we chinnap aa éreniir, "Neesor epwe wor ekis apwaapwa. Sipwe fééri apwaapwaan aan Átinmataw aa keráán toori Pwolowat. Iwe pwan neesor, oupwe siwini pisekimi oupwe pippisek usun chék chóón Pwolowat. Átinmataw epwe usun chék fouten átin Pwolowat."

Soretá ewe ráán, iwe raa waato pisekin Átinmataw me inan we. Átinmataw aa chék ááiá akkachawar. Paachew aa foutengeni usun chék fin Pwolowat. Átinmataw ese fókkun saani ewe sókkun napanap, pwe aa fókkun sááw aan epwe chék akkachawar.

Aa éreni inan we, "Mwaa iei eei kaa kan era pwe sipwe etto wóón óóch fénú iei reen? Ngaang úse ééreni ekkeei sókkun napanap, me ekkeei sókkun pisek. Úa opwut semwomw naan chinnap pwe aa men fen arochongngaw. Úse pwan weeweeiti aan kapas me meet sókkun kapas úpwe néúnéw ngeni."

Paachew aa éreni néún we, "Ina, ekis me ekis ina kopwe rongorong aar kakkapas, kaa éérénóónó. Mwirin kopwe weweeiti meet re kan ékkérá. Iei úpwe pwan áituk."

"Úse ngaang mwochen áái úpwe káé fóósun Pwolowat! Úa mwochen niwinsefáániti Tonowas! Aanoon Átinmataw.

"Kopwe káé pwe kopwe toongeni kapas ngeni chienomw áát." Aanoon inan we.

"Ngaang úse mwochen chiechi ngeni átin ikeei. Mei óóch sókkun nennen meseer ngeniei."

"Iwe ina chék, kopwe chék witiwit."

Neanowas raa mwiicheto chóón aan Paachew eterenges meinisin pwe repwe ne amwéngééni Paachew me néún we áát. Átinmataw aa nennefetán aa kúna chóómmwóng aramas nge ese sissineer. Ese pwan ééreniir. Iwe aa nó nón eew pwokuuku aa chék okkop. Ese mwochen aan ekkewe aramas repwe fóós ngeni pwe ese weeweeiti aar kapas. Ese pwan sineei meet epwe éreniir. Aa kan ekkekiek.

"Chóón eei fénú aar napanap mei chék chúwen usun ekkewe reenóómw. Aa fókkun sókkoseni aan chóón Tonowas napanap." Feefin rese toongeni aar repwe úútá iká pwe mwáán mei mwóót. Nupwen aar feefin raa pwereto nón eew neeni, nge mei wor mwáán, iwe feefin repwe apwarootiw me tiro wóón ekkewe mwáán toori raa toowaw seniir. "Úpwe fókkun tumwúnú áái mwékútúkút me áái kapas pwe Paapa Chinnap ete soong ngeniei. Mettóóch meinisin ú fééri mei chék ngaw ngeni éérenien chóón eei fénú."

Átinmataw aa kúna pwe mei pwan imwuuno aan áát me nengngin repwe kapas ngeni mwáán me feefin. Nupwen mwáán me feefin raa nómw fengen mei wor ekkóóch kapas rese toongeni aar repwe néúnéw.

Ekkeei mettóóch meinisin aa fókkun osukosuka nón mékúren Átinmataw.

Aa kan ekiek, "Nupwen áái nómw Tonowas, úse pwan osukosuk reen menni sókkun kapas úpwe néúnéw, nge meet eei reen ekkeei sókkun napanap?"

Aa pwopwutá ewe mwéngé. Mwirin raa ekis kéén me pwérúk. Iwe raa een me no ngeni imweer. Mwirin ekkóóch fansoun Átinmataw aa kan pwopwuta nee kukkunow fetán pwún aa fókkun pwosiiti Tonowas.

Eew ráán aa kukkunow fetán neeppi. Iwe aa kúna efóch waaseres aa sáánong, iwe aa inenó. Aa kúna wonomén mwáán péchékkún raa téétiw me wóón. Aa eiisini emén áát e kan pwan kunow fetán wóón ewe pi.

"Iir chóón ia?" Átinmataw aa eiis.

"Iir chóón eei fénú," ewe áát aa pénúweni.

"Nge ia re etto me ia?"

"Re war me Saipan."

"Kiich mei pwan toongeni sáái ngeni Tonowas wóón ekkeei waaseres?"

"Ewer. Nón ekkewe faansoun esaamwo wor siipw chóón Pwolowat re kan sáái ngeni Tonowas wóón chék ekkeei waaseres."

"Ese wor emén chóón Tonowas e toongeni sáái wóón waaseres ena úkúúkún toowaw. Raa chék sáái fetán neefiinen ekkewe fénúwen nón Nomwoneas."

Átinmataw aa niwiniiti imwan we. Nón ewe pwinin aa ekiek. "Úpwe ne tingóreei Paapa Chinnap pwe epwe aitiei pénú pwe úpwe toongeni sáái ngeni Tonowas wóón efóch ekkeei waaseres."

Iwe nón eew ráán semen Paachew we chinnap aa kan mómmóót nón aan we imwen waa. Átinmataw aa pwereto. Iwe aa éreni seman we chinnap.

"Tiro wóómw Paapa Chinnap. Kose mwochen úpwe kan nónnómw reemw?"

Ewe chinnap aa era, "Ewer, toonong."

Átinmataw aa toonong, iwe aa mwóótiw reen seman we chinnap. Aa kan kókkótón ekkewe waa. Iwe aa éreni seman we chinnap. "Paapa Chinnap, mei woor áái ekis tingór."

Ewe chinnap aa kan tóótóófi wóón mékúren ewe áát. Iwe aa érá. "Meet eei nei eei áát kopwe ne kan ááni tingór?"

"Úpwe tingóreek iká kose mwochen kopwe áitiei sáái wóón waaseres."

"Oo, ina oomw na tingór. Iwe kopwe sineei pwe eei mettóóch káéén pénú mei fókkun weires. Epwe ikkier óómw kopwe káé ngeni. Óómw ekiek kopwe toongeni?"

"Ewer, Paapa Chinnap. Ukúúkún áái toongeni meinisin úpwe achoocho ngeni, pwe ngaang ú mwochen pwe eew ráán úpwe toori Namwoneas wóón efóch ekkeei waaseres."

Iwe seman we chinnap aa érá, "Iká ina mwochenin neetipomw, iwe úpwe ne áituk pénú. Sipwe pwopwutá nesossorun neesor. Iei kopwe ne karnwo nó aséésé."

MWIRIN KAA ÁNNEA EEWIN KINIKIN, MEET KE EKIEKI?

I. Mei wor ekkóóch mettóóch mei toongeni fis nón eei túttúnnap. Nge ekkóóch chék raa fis. Kopwe cheki ekkewe mettóóch aa fis nón eei túttúnnap. Iká pwe kese chechchemeni, iwe kopwe kútta nón ewe pwuk.

____1. Átinmataw aa faansoun nangattam aan nómw wóón Pwolowat.

____2. Semen Átinmataw ese mwochen aan epwe nó Pwolowat.

____3. Átinmataw ese mwochen aan epwe nó Pwolowat.

____4. Semen Átinmataw we ii chóón Pwolowat.

____5. Átinmataw me inan we raa fiti waaseres ne nó Pwolowat.

____6. Aa wor apwaapwa nupwen Átinmataw ine inan we raa toori Pwolowat.

____7. Átinmataw aa fókkun pwaapwa nupwen aan toori Pwolowat.

____8. Atinmataw aa fókkun saani átin Pwolowat aan epwe chiechi ngeniir.

____9. Átinmataw aa fókkun saani aan epwe chék ááiá akkachawar.

____10. Atinmataw ese chúwen mwochen niwiniiti Tonowas.

II. Meet kaa ekieki epwe fis nón oruuwan kinikinin eei túttúnnap? Ikkeei ekkeei mettóóch aa toongeni fis nón eei túttúnnap. Kopwe cheki ekkewe kaa ekieki pwe epwe toongeni fis. Iká kaa pwan toongeni esissinna ekkóóch mettóóch mei toongeni fis, iwe kopwe pwan makkeei.

____1. Átinmataw aa fókkun chóómmóng chiechien.

____2. Átinmataw epwe súúseni Pwolowat.

____3. Semen me inen Átinmataw kewe chinnap repwe fókkun soong ngeni Átinmataw.

____4. Átinmataw epwe fókkun saani aan epwe sáái wóón waaseres.

____5. Epwe sáái ngeni Tonowas wóón waaseres.

____6. Epwe káé ngeni peekin pénú.

____7. Epwe nó sukuun wóón Guam.

____8. Epwe fiti siip ne pwenni unusen Namoneas.

____9. Epwe tapweenó seman we Palau.

____10. Epwe pwaapwa.

ATINMATAW AA NIWINITI TONOWAS

Aa soretá eew ráán, iwe Átinmataw aa nó reen seman we chinnap. Iwe ewe chinnap aa éreni Átinmataw, "Sipwe nó etiuu nón enaan imwen waa."

"Nupwen raa etiuu nón ewe imwen waa, iwe ewe chinnap aa éreni Átinmataw, "Mei chóómmóng sókkopaaten waa. Ekkeei kúkkún iteer waaffétún. Ekkeei watte raa iteni waaseres. Waaffétún mei mecheres aach fana pwe aa chék rúwáánú kinikinin: inisin waa, taam kió me sóó. Waaseres mei chóómmóng kinikinin. Inisin waa, taam, kió, aamw, fááng, me mesenifengéú. Eúú, amara, iráámwáán, irááfeefin me anap. Akásá, foonák, epeep, kimweimw, me sóó. Sóó neenien móót. Kimweimw neenien ewe pénú. Taam úréúren waa me neepeekin pwe esapw nupw. Kió, een irá e émwéchúfengenni inisin een waa me taam. Aamw e émwéchúfengenni taam me kió. Iráámwáán me irááfeefin émwéchún een amara. Eúú aa úútá. Foonák neenien móót, epeep neenien ewe kiimweimw.

Mwirin aan Iketik aweeweei ngeni Átinmataw kinikinin waa, aa pwopwutá nee aiti usun napanapan sáái me wóón mataw, me ekkóóch mei namwotan aan epwe sineei pwe epwe toongeni sáái wóón mataw.

Iketik aa éreni Átinmataw, "Mei wor rúwáánú kinikinin fetánin asepwáán. Iten ekkeei rúwáánú kinikin: Éétiw, Éér, Notow, Ennefen. Mei pwan wor ekkóóch neefiinen ekkewe rúwáánú kinikin. Raa iteni Éétiwéér, Notowááfen, Notowaar, me Éétiwááfen."

Iketik aa pwan éreni Átinmataw, "Mei pwan watte óómw kopwe káé ngeni ngeni ekkewe fúú. Sapw ikkeei chék, pwe kopwe káé ngeni napanapen nóó, sókkun machchang, iik, ewúten neeset, sókkun piipi mei pas wóón sáát, me ekkóóch sókkun mettóóch." Átinmataw ese érá óóch mettóóch, nge aa chék ekiekinong, "Pénú mei fókkun chóómmóng sókkun mettóóch repwe sineei!" Úpwe toongeni?"

Iketik aa pwan éreni Átinmataw, "Kaa kúna pwe mei fókkun chóómmóng sókkopaaten mettóóch kopwet káé ngeni me mwan óómw kopwe toongeni sáái wóón mataw."

Átinmataw aa érá, "Inaamwo iká mei weires, nge ngaang ú mwochen áái úpwe káé ngeni, pwe úpwe toongeni sáái neefiinen Tonowas me Pwolowat. Úsapw pwan witi fetánin siipw."

"Mei mwirinné iká ina úkúúkún péchékkúnen óómw ekiek."

Mwirin ekkóóch faansoun, Iketik aa pwopwutá nee aiti Átinmataw. Aa akkoomw ne osukunna ewe áát usun itiitin ásepwáán. Mwirin Iketik aa pwan aiti iten ekkewe fúú, neenieer me itiitiir. Iwe aa paanaau Átinmataw nón ewe pi. Iwe aa chúngaani ekkewe fúú nón ewe pi, aa érá, "Ekkewe fúú meinisin raa téétá me éétiw raa tupwutiw wóón notow, nge eféw chék me neeiir ese mwékút. Eei fúú ewe fúún efen itan Fúúsémwékút. Mei wor ruu kinikinin ekkewe fúú: fúún efen me fúún éér. Ekkewe fúún efen Fúúsémwékút, Mááinapen Efen, Wéné, Úkúniik, Méén, Mwáriker, Wúún, Paúefeng, me Sarepwen, Tumwur, Maserú, Táánupw, Machemeas, me Wenewenenupw. Mááinap aa chék wenechar seni éétiw toori notow. Kaa weeweeiti?"

"Ewer." Aanoon Átinmataw.

"Pénú repwe sineei ia ekkewe fúú raa téétá me ia, repwe sineei ia raa tupwutiw ie. Iká rese sineei fetánin ekkewe fúú, rese toongeni sáái wóón mataw. Epwe iei usun óómw kopwe néúnéw ekkewe fúú: iká kopwe sáái seni Pwolowat ngeni Pwollap kopwe néúnéw táán Méén. Táán Méén wóón Pwollap. Iwe, iká kopwe niwiniiti Pwolowat, kopwe néúnéw tonan Tumwur. Tonan Tumwur wóón Pwolowat. Suu me Pwollap ngeni Unuun kopwe néúnéw táán Mááinapen Efen. Nupwen kaa niwiniiti Pwollap kopwe néúnéw tonan Machemenotow. Iká kopwe sáái ngeni suuk, kopwe néúnéw wonewenupw. Nupwen kaa niwiniiti Pwolowat kopwe sáái faan Fúúsemwékut."

Átinmataw aa érá, "Ngaang mei chechchemeni meinisin, nge menni fúú sipwe néúnéw reen áái úpwe sáái ngeni Tonowas?"

"Kopwe útiwit! Nupwen kopwe sáái ngeni Satawan, kopwe sáái faan tonan Mááinap. Suu me Satawan ngeni Namwochek, kopwe néúnéw tonan Mwáriker. Niwinsefáániiti Satawan, kopwe sáái ngeni táán Sarepwel. Suu me Satawan ngeni Pwolowat, kopwe sáái faan táán Mááinap."

"Iwe nupwen kopwe sáái ngeni Tonowas. . . " Átinmataw aa fókkun éússening ngeni meet Iketik aa éúréúra ngeni.

"Kopwe sáái faan táán Mááinap toori kaa toonong nón  ewe Mwóóchonapen Toon. Niwinsefáániiti Pwolowat kopwe pwan néúnéw tonan Mááinap."

Iwe Átinmataw aa eiisini Iketik, Epwe fitu ráán áái úpwe sáái ngeni Tonowas?"

Faan ekkóóch mei mwittir óómw kopwe toori Tonowas iká mei ééch ásepwáán. Iká mei ngaw ásepwáán iwe kopwe mang óómw kopwe toori."

Iwe Átinmataw aa eiis, "Mei toongeni aan pénú repwe sáái tam toowaaw?"

"Ewer, Pénú raa toongeni sáái ngeni Guam me Saipan me ekkewe fénú mei toowaaw. Iká kopwe sáái ngeni Guam kaa néúnéw tonan Méén me wóón Pikenooch. Suu me Pikenooch sáái ngeni Pikeené faan tonan Paúefeng. Iwe, suu me Pikeené ngeni Féwieew, kopwe néúnéw tonan Úkúniik, suu me Féwieew ngeni Guam kopwe sáái faan Fúúsemwékút.

"Niwinsefáániiti Pwolowat, kaa néúnéw Wenewenenupw ngei Féwieew. Suu me Féwieew kopwe néúnéw táán Maserú wóón Pikeené. Suu me Pikeené ngeni Pikenooch, kopwe néúnéw táán Paúéér. Iwe, suu me Pikenooch sefáániiti Pwolowat, kopwe sáái ngeni táán Tumwur."

Iketik aa pwan éreni Átinmataw iei usun reen aan epwe sáái ngeni ekkewe ekkóóch fénú.

Mwirin aan Átinmataw aa káé ngeni fetánin ekkewe fúú, aa pwan pwopwutá nee káé ngeni usun púngúpúngún nóó. Mwirin aan Átinmataw aa weeweeiti usun púngúpúngún nóó, aa káé ngeni usun sókkopaaten machchang. Machchangen wóón fénú me machchangen nee mataw. Aa pwan káé ngeni usun éúten nón sáát, pwan toori sókkopaaten iik pwan toori ekkóóch ménún wóón sáát ménún pénú. Ekkóóch machchang, raa chék nómw wóón fénú árá arapakkan ngeni fénú. Ekkóóch raa chék ménún peinen árá nón matawanap pwan ina chék usun reen ekkewe iik. Ekkóóch iik raa chék nómw arun fénú, ekkóóch sia érá pwe iken mataw pwún sia chék kúneer nón ewe matawanap.

Mwirin aan ewe áát káé usun ekkewe nóó, iik, machchang, ménún pénú me fúú, raa ekis aséése reen ekkóóch faansoun.

Mwirin raa pwopwutá nee káé usun sókkun pétéwénún wóón sáát me nón sáát pwan toori sókkun piipi mei pas wóón sáát. Iwe Iketik aa éreni Átinmataw, "Aa wees eei áeewin kinikiniri káé. Kopwe chechchemeni mettóóch meinisin úa aiti ngonuk. Kesapw toongeni ménnúúki! Iká kose toongeni chechchemeni mettóóch meinisin úa aiti ngonuk, iwe kose toongeni óómw kopwe emén pénú.

"Iwe iei sipwe ne pwopwutá oruuwen kinikin. Neepwineei sipwe fiti wáái ei waaffetun pwe sipwe etiuu wóón mataw pwe kopwe nennetá faan nááng pwe kopwe kútta ekkewe fúú iká een mei toongeni kúneer."

Iwe aa pwinitiw ewe pwinin, iwe Iketik me Átinmataw raa fétunuu núkún ooch. Iwe Iketik aa éreni Átinmataw, "Nennetá faan nááng, iwe kopwe itini ngeniei iten ekkewe fúú."

Iwe Átinmataw aa nennetá aa érá, "Ekkewe fúú raa inet nón ruu kinikin." Fúún Efen, Fúún Éér. Ekkeei fúú raa téétá me Éétiw, iwe raa tupwutiw wóón Notow. Nupwen raa tééta sia érá táán (weeween téétáán). Nupwen raa nómw wóón Notow, sia érá tonan."

Iwe Átinmataw aa pwopwutá nee eiteita iten ekkewe fúú, aa aweesiirenó meinisin. Iwe Iketik aa érá, "Fókkun mwirinné."

Iwe Iketik me Átinmataw raa kan kunow fetán wóón sáát, iwe raa niwiniiti imweer we. Átinmataw aa chék sópwesópwenó aan káé usun napanapen sáái wóón mataw.

Mwirin ekkóóch faansoun, Iketik me Átinmataw raa pwan kukkunow fetán wóón sáát. Iwe Iketik aa pwan éreni Átinmataw, "Éúten sáát aa men fókkun péchékkún aa toongeni weiti ekkewe waa seni ewe ie raa fetán ia. Aa pwan toongeni orukóónó aan ekkewe pénú sineei pwe resapw toongeni toori fénú. Aa pwan toongeni ataai ekkewe waa faansoun aa fókkun péchékkún."

Átinmataw aa chitwechimw, iwe Iketik aa pwan éreni, "Iei aa weesinóón ekkewe káéén neepwin. Iei sipwe ne pwopwutá ne káé peekin nee ráán. Sipwe ne káé ngeni ekkewe sókkopaaten maan súúsúún neeset, raa fókkun namwot ngeni pénú aar repwe sineei. Átinmataw aa nennefetán aa kúna chóómmóng sókkun maan súúsú raa pwa wóón sáát. Ekkóóch mei pwech, ekkóóch mei chón, sókkopaat énúweer.

Iwe Iketik aa éreni Atinmataw, "Ekkewe ménún pénú, ekiek, mannap, apwach, kuniing, wúrúpap me pwan ekkóóch.

"Chóómmóng ménún pénú, ekkóóch raa súúsú fetán nón ásepwáán, ekkóóch raa súúsú fetán wóón sáát. Aramas rese sineer, nge pénú chék raa toongeni sineer."

Iteiten ráán aa iwe chék aan Iketik me Atinmataw angaang. Iketik aa chék okkosukunna Átinataw. Raa pwan sáái nón ewe mataw pwe Iketik epwe pwan itingeni Átinmataw usun ekkewe sókkópaaten nóó. Nóó nap, nóó kisikiis, nóó pweteete me nóó péchékkún, pwan menni sókkun nóó repwe fiti faansoun aar sáái. Aa pwan aitingeni ekkewe sókkun nóó mei mwochomwooch, mei tam, me pwan tekia. Mei pwan sókkofesen nóón núkún fénú me nóón núkúnap. Ekkewe nóó raa fókkun péchékkún nupwen ewe sáát aa kún, raa pwan pweteete nupwen ewe sáát aa kot. Mei pwan woor ekkóóch nóó aramas rese sineei, nge pénú chék raa toongeni sineei.

Mwirin ekkóóch faansoun Iketik aa éreni Atinmataw, "Iei sipwe pwen fetán arun Pwolowat." Nupwen aar raa pwenfetán arun Pwolowat, Iketik aa aitingeni Átinmataw ekkewe ménún pénú meinisin. Iketik aa pwan éreni Átinmataw, "Ekkeei maan aramas meinisin rese sineer, nge pénú chék raa sineer. Mei woor ekkóóch ménún pénú faan sáát. Ekkeei maan raa toongeni ataai ekkewe waa. Aramas rese sineei meet repwe fééri pwe ekkewe maan resapw ataai waar kewe. Mei wor ekkóóch kéén ekkewe pénú raa ááni, iwe ekkewe maan raa súúnó rese toongeni ataai waar kewe. Úpwe aiti ngonuk nge kopwe chechchemeni."

Mwirin ekkóóch ráán Iketik me Átinmataw raa pwan suu wóón waar we waa fétún. Iwe Iketik aa pwan éreni Átinmataw, "Kopwe nennetiw neeset, pwe kopwe kúna ekkewe iik. Ekkeei iik ekkóóch raa pwá me arun fénú, nge ekkóóch raa pwá me nón matawanap. Ekkóóch raa sááfetán nón aan ese nifinifin, nge ekkóóch raa chék nónnómw nón chék ekkóóch neeni. Rese toongeni mwékútúkút seni ewe ie raa nómw ie."

Iwe, Iketik aa pwan áitingeni Átinmataw ekkewe sókkun pétéwénún wóón sáát. Iketik aa éreni Átinmataw pwe ekkewe pétéwénún wóón sáát érá mettóóch e pappas wóón sáát raa fókkun namwot árá éúchchea nón peekin pénú. Pénú raa sineei iteer me ia raa paseto seni ia. Pénú raa pwan toongeni sineei ia fénú raa nómw ia nupwen raa kúna ekkewe mettóóch me wóón sáát. Ekkeei mettóóch raa pas fetán fiti ewe éút árá fiti ewe faansoun aa siwin ráán. Aa wor iteer me reen ekkewe pénú."

Iwe Iketik aa éreni Átinmataw, "Iei sipwe ne amwonnáátá pwe sipwe sáái ngeni Fewieew. Nón aach eei sáái, een kopwe wiiseni pénúweikich."

Iwe raa nómw, nómw, toori ewe ráán. Raa amwonnáátá aar we sáái ngeni Fewieew. Átinmataw aa fókkun pwaapwa me meseik reen aan we epwe ne sáái wóón waaseres. Aa apasáátá mettóóch meinisin aa káé ngeni. Aa mwochen pwe epwe ékúna ngeni Iketik pwe ii emén chóón sukuun achoocho.

Nón ewe pwinin Átinmataw ese chúwen toongeni ónnut kúnamwmwe pwe aa chék anchaangei usun napanapen wóón waa.

Soretá ewe soran, iwe raa siikaawu ekkewe waa raa sáái ngeni Fewieew. Átinmataw me Iketik raa chék nómw nón eew neeni pwe IketIk epwe éúréúra ngeni Átinmataw usun wóón mataw, aan epwe eiti ewe waa reen aan epwe fiti ekkewe nóó, me pwan ekkóóch sókkun napanapen wóón waa. Átinmataw ese fókkun chúen ééch reen aan we pwaapwa me meseik.

Raa toori Fewieew, iwe raa inenó. Átinmataw aa nennefetán aa fókkun meseik reen aan aa kúna chóómmóng sókkopaaten machchang, raa men pwan fókkun wátte. Wóón ewe pi aa chék taropaas sokunnun machchang, pwan toori kúkkún machchang, iwe sisapw fen paani pwáápwá me sókkopaaten machchang watte.

Iwe chóón ekkewe waa raa téétiw, iwe raa pwopwutá nee tur pwáápwá me ekkewe machchang mei wátte. Átinmataw aa fókkun meseik ne ánisi ekkewe mwáán ne tur pwáápwá. Aa fókkun pwaapwa me meseik pwe epwe keráán iwe áeewin aan kúna chóómmóngen pwáápwá me machchang.

Iwe raa ouróónó waar kewe iwe raa niwinsefáániiti Pwolowat. Átinmataw aa pwan pénúwei waar we nupwen raa niwin ngeni Pwolowat.

Iwe, Iketik aa éreni Átinmataw, "Eei áeewin sóssót, nge kopwe chechchemeni pwe eei sia chék sóssót me mwen aach sipwe sáái ngeni Tonowas.

"Iei sipwe ne kamwo aséésé, pwe sipwe ne amwonnáátá ne ekkekieki aach sáái tam ngeni Tonowas."

Átinmataw aa sópwesópwenó chék aan káé. Mwirin ekkóóch fansoun Iketik aa éreni semen Paachew we, "Iei sipwe ne amonnáátá pwe Átinmataw epwe sáái ngeni Tonowas wóón waaseres pwe epwe nó áámwá chóówe seman me inan."

"Nge pwata mei mwirinné." Anoon semen Paachew we.

Iwe semen Paachewe we aa opwuu néún we sewi. Iwe raa mwiicheto chóón Pwolowat meinisin. Raa eiis, "Meet eei samwoon. kaa opwuupwu reen sewi?"

Ewe samwoon aa érá, "Áámi mwáán oupwe amwonnáátá fúúfóch waa. Efóch seni eew einang pwe sipwe sáái ngeni Tonowas pwe sipwe emmweni nei eei áát, pwe epwe sótuni aan pénú. Feefin oupwe amwonnáátá osen ekkeei waa pisek reen kieki, núún, akkaw me pwan ekkóóch sókkun pisek oua ekieki pwe chóón Tonowas repwe saani."

Iwe raa een me niwin ngeni neenien raa amwonnáátá osen ekkewe waa pisek.

Aa toori ewe maram raa pwoneei pwe repwe sáái ngeni Tonowas. Iwe raa siikaau ekkewe waa. Feefin me semiriit raa káápito pisek. Raa fókkun pwaapwa. Raa een me éreni chóón ekkewe waa meet repwe ueisefááni seni Tonowas.

Raa ammasowa ekkewe waa. Raa uwóónong núú, taka, ikesóón, me woot pwe émétún chóón ekkewe waa. Raa pwan uwóónong sáán, núún, appach me mettóóch pwe repwe eppinasa ekkewe waa. Mwirinóón raa ammasowaanong oseer kewe pisek kieki, akkaw, núún, pwáápwá, asaf, me pwiin. Iwe raa mwiicheto wóón ewe pi aar repwe ne osuwonó ekkewe waa. Ekkewe waa raa suuwu. Semiriit me feefin raa chék úútá wóón ewe pi pwe raa kan kapwongowu wóón ekkewe waa toori aan ekkewe waa raa miniinenó.

Fansoun ekkewe waa raa sássá wóón ewe mataw. Nón fisu ráán rese chuuri feiengngaw. Ewe ásepwáán mei enieniééch. Ewe sáát aa fókkun núwa. Fáán nááng aa fókkun fatafatééch. Átinmataw aa fókkun pwaapwa.

Nge nón ewe sossorun awanuuwen ráán, Átinmataw aa pwáátá aa nennefetán. Me mwan ese kúna óóch mettóóch. Mei wor emén maan watte arapakkan ngeni. Ewe maan usun engat tounómw mei wor mechán me rúwepeek.

Átinmataw aa pwúchéérútá, "Paapa Chinnap! Paapa Chinnap! Meet enaan?"

Iketik aa éreni, "Ena, ii emén ekkewe ménúngngaw. Ena maan aa toongeni afitti waach eei me onupóónó."

Iwe Iketik aa pwopwutá ne kéén. Aa kéénú ewe maan aan esapw ataai waar kewe. Usun nge ewe maan mei rongorong aan Iketik we kéén. Iwe ewe maan aa riki seni ekkewe waa.

Raa sássá, iwe Átinmataw aa éreni Iketik, "Meeta we kaa fééri ngeni ewe nifinifintounómw?" Iketik aa érá, "Úa chék apweteeteei neetipan pwe esapw ataai waach keei."

Iwe nupwen aar raa sássá raa chuuri sókkopaaten pétéwén me machchang. Iwe Iketik aa éreni Átinmataw, "Kaa kúna ekkenaan machchang?"

"Ewer," Átinmataw aa pénúweni.

"Meet kaa sineei seni ekkenaan machchang?"

"Ekkenaan machchang raa weeween pwe kiich mei chúwen chék nómw nón mataw nap."

Raa pwan sássássá, raa kúnékún piipi wóón sáát. Iwe Átinmataw aa éreni Iketik "Sia arapakkan ngeni fénú!"

"Pwata?" Iketik aa eiis.

"Pwún, kopwe nennengeni ekkewe piipi raa esissinnáátá pwe sia arapakkan. Pwan nengeni ekkenaan machchang, ekkenaan machchang raa machchangen arapakkan ngeni fénú. Pwan ekkeei nóó raa esissinna pwe mwitiir chék sipwe ne kúna fénú."

"Fókkun mwirinné nei áát." Aanoon Iketik.

Iwe mwirin chék ráán ruu, chóón ewe sáái raa kúna miiniinin unuungen ekkewe chuuk.

Átinmataw aa nengeni ewe pénú. "Chuuk enaan?"

"Ewer," Iketik aa pénúweni.

Ekkewe waa raa feffetánin ewe fénú Tonowas. Raa seresinong me nón ewe mwóóchen Pisin Moen.

Nupwen ekkewe waa raa seresinong nón ewe nómwon Tonowas, chóón ewe fénú Tonowas raa enien-fengen. Raa pichino reen aar kúna chóónmóngen waa. Ekkewe waa raa eiin ewe sóópw Kuchuwa. Chóón ewe sóópw Kuchuwa raa kúna ekkewe waa aar raa seresinong nón ewe sáraata. Raa mwiicheto pwe repwe ne souni ekkewe waa. Raa inenong nón ewe pien Meseráán.

Chóón ekkewe waa raa tiwenong. Iwe, semen me inen Átinmataw kewe chinnap raa kúna Átinmataw. Raa sááwu nón ewe pi, Átinmataw aa pwan turunong. Raa fókkun pwaapwa fengen. Ekkewe chinnap raa fókkun pwaapwa pwe Átinmataw aa wátte, me fókkun péchékkún.

Iwe chóón waan Átinmataw kewe raa etiwaanong útenen waar kewe. Raa etiwaanong oseer kewe pisek. Semen me inen Átinmataw kewe chinnap raa érá pwe repwe áápóónó ekkewe mettóóch meinisin reen ewe samwoonún Kuchuwa. Iwe raa áápóónó reen ewe samwoon. Iwe ewe samwoon aa ineti wóón imwen Kuchuwa meinisin. Chóón ewe sóópw Kuchuwa raa fókkun pwaapwa. Raa kinissou ngeni ewe samwoonún Pwolowat me chóón waan kewe. Ewe samwoon aa érá pwe esapw ii, pwe Átinmataw. Iwe aan Atinmataw niffang ngeniir.

Mwirin engoon ráán ekkewe waa raa pwan amonnáátá pwe repwe ne niwinsefáán ngeni Pwolowat. Chóón ewe sóópw Kuchuwa raa amonnáátá chóómmóng mwéngé pwe osen ekkewe waa. Raa pwan niffang ngeniir suupwa, me mangaaku, Raa pwan ammosowa ekkewe waa toori aar raa ur. Iwe ekkewe waa raa amonnáátá pwe repwe ne suu. Chóón ewe sóópw Kuchuwa raa mwiicheto pwe repwe osuwonó ekkewe waa.

Iwe ekkewe waa raa úráatá amaraar kewe iwe raa suu. Chóón ewe sóópw Kuchuwa raa fókkun kapwong me wóón ewe pieipi toori aan ekkewe waa raa towaawenó.

Átinmataw me Iketik raa wiiseni pénúwei ekkewe waa nupwen raa niwinsefáániti Pwolowat.

Nupwen raa arap ngeni Pwolowat, emén mwáán e kinikin maai aa kúna miiniinin ekkewe waa me toowaw, aar raa seresinong me peinen. Iwe aa aaru pwe ekkewe waa raa niwin. Chóómmóng mwáán raa téétá wóón ekkewe núú pwe repwe affóta ekkewe waa. Iwe raa aarúúfetánei pwe ekkewe waa raa niwin. Chóón Pwolowat meinisin raa fókkun pwaapwa raa mwiicheto pwe repwe etiweer. Raa siikaawu ekkewe waa fétún nón ewe sáraata pwe repwe etiwa ekkewe chóón sáái.

Ekkewe waa raa inenong, raa etiwa oseer kewe pisek me mwéngé Ewe samwoon aa ineti ewe mwéngé wóón imwen Pwolowat meinisin. Raa fókkun pwaapwa pwe chóón ewe saai raa manaw ngeni fénú.

MWIRIN ÓÓMW ANNEA, MEET KOPWE EKIEKI?

I. Mwirin óómw annea eei pwuk, iwe kopwe néúnew ewe chúngaan fúú wóón peich me nón ewe maap wóón peich.

Menni fúú kopwe néúnew óómw kopwe sáái ngeni ekkeei fénú.

a. Seni Pwolowat ngeni Moen.
b. Seni Pwolowat ngeni Pwonnap.
c. Seni Pwonnap ngeni Unuun.
d. Seni Pwolowat ngeni Fewieew.
e. Seni Fewieew ngeni Pwolowat.
f. Seni Pwonnap ngeni Guam.
g. Seni Guam ngeni Moen.

II. Mei wor ekkóóch mettóóch aramas raa ekieki iir mei toongeni féériá, ekkóóch mettóóch raa ekieki pwe rese toongeni fééri. Kopwe makkeei T wóón ekkewe mettóóch kaa ekieki een mei toongeni fééri. Kopwe makkeei E wóón ekkewe mettóóch kaa ekieki kese toongeni fééri.

____ 1. Áásitá ngeni maram.
____ 2. Pwenni nómwun Tonowas wóón waaseres.
____ 3. Soumak pwuk.
____ 4. Fanen waa.
____ 5. Emén soufiuu.
____ 6. Emén souchúngá.
____ 7. Emén pailot.
____ 8. Sáánó wóón siip.
____ 9. Emén Taakoche.

Kopwe pwan makkeei ekkóóch mettóóch kaa ekieki pwe een mei toongeni fééri.

III. Kopwe kútta fitu kapas kaa toongeni kúna me nón eei pwuk.