Káé Ngeni Kapasen Chuuk

Chóón Makkeei Alvios William
Chóón Chúnga Starla Stone

# 1 SINGULAR ME PLURAL ADJECTIVE FORMS

        ewe áát             ewe irá     ekkewe áát  ekkewe irá

Anneaani ekkeei mak faan ekkeei nioos. Pénúweni ekkeei kapas ais.

* Menni kapas mei sókko-ffesen me nón nioos 1 me 3?
* Menni kapas mei weewe-ffengen?
* Menni kapas mei weewe-ffengen me nón nioos 2 me 4?
* Menni mei sókko-ffengen?
* Menni nioos e pworaus wóón eew mettóóch?
* Menni nioos e pworaus wóón 2 iká chómmóng seni?

Nupwan sia kapas usun eew chék mettóóch sia eitaa ngeni Singular. Nge nupwan sia kapas usun ruu iká chómmóng seni aa iteni Plural.

Apworaus

Menni nein ekkeei faan e pworaus wóón eew mettóóch?

Menni e pworaus wóón ruu iká chómmóng seni?

1. ewe pwuk	4. ewe cheepen
2. ekkewe piin	5. ewe sense
3. ekkewe suus	6. ewe áát

*Ifaan ekkóóch kapas me nukun ewe me ekkewe mei toongeni aiti ngeni kich pwe emén e pworaus reen eew mettóóch? Ruu mettóóch?

Apasa
Siiwini eei kapas ewe ngeni ekkewe  me nón ekkeei sentences. Anneanni ekkeei sentences.
1. Aa nech ewe peen.
2. Ewe áát ese sukuun ikenáái.
3. Nei ewe pwuk ke angei.
4. Néén ié ewe piin ú kúna?
5. Ewe nesen mei fókkun weires.

Siiwini eei kapas ekkewe ngeni ewe me nón ekkeei sentences iwe kaa anneaani.
1. Ekkewe nengngin raa sú.
2. Ifa ekkewe piin me ekkewe pwuk?
3. Pwata ekkewe áát me ekkewe nengngin raa nó?
4. Mei nómw ekkewe taropwe?
5. Ekkewe pisek emén aa angei.

#2 KAPAS MEI ARAPAKKAN-FFENGEN WEEWEER

Anneaani ekkeei sentences mei mak faan.
Ekieki meet weeween eew me eew ekkei sentences.

1.	Ena piik mei pwoongngaw.
	Ena piig mei pwoomach.
	Ena piik mei pwoomwesiesi.
2.	Ewe irá aa chopw.
	Ewe irá aa nga.
	Ewe irá aa sát.

Anneaan sefáánni ekkewe sentences mei mak fáán ena mesen 1.

* Menni kapas mei weewe-ffengen?
* Menni kapas mei sókko-ffesen?
* Mei sókko-ffesen weeween ekkeei sentences?

Anneaani ekkena sentences mei mak fáán ena mesen 2.

* Menni kapas mei weewe-ffengen?
* Menni kapas mei sókko-ffesen?
* Mei sókko-ffesen weeween ekkeei sentences?

Kapas mei arapakkan-ffengen weeweer raa iteni synonyms.
Pwoongngaw me pwoomwesiesi sia erá pwe iir synonyms.

* Menni kapas epwe synonym ngeni chingkene?
* Menni kapas epwe synonym ngeni fóós?

Apworaus

Menni kapas epwe synonym ngeni ekkeei kapas mei wor nain faan?

1. Ewe áát e fóós ngeni ewe sense.
2. Raa ataai ewe iimw.
3. Aa iromw úfan kewe.
4. Aa ngááánó fáán péún úfan ewe.
5. Tionis aa pe pwe e turutiw.

Apasa

Anneaani ekkeei sentences mei mak faan. Apasa kapas epwe synonym ngeni ekkena kapas mei wor nain faan.

1. Raa útti Kener pwe néúr niiter.
2. Marion me Nenta re kitiriiti ewe imwen sukuun.
3. Nichon e akuchchu pecheen nón ewe choori.
4. Úpwe únúmi emwmwék kónik.
5. Iomá e néúwemmóng ngeni Iowanes.
6. Mei weires eei angaang.
7. Aa pék péún Anita.
8. Aa sáápwpwenó áái eei raweses.
9. Mildret e kúna émén énú.
10. Mei mwacho enaan chukó.

Makkeei

Makkeei sefáánni ekkeei sentences. Siiwini ekkena kapas mei wor nain faan ngeni kapas mei weewe ngeniir (synonyms).

1. Siana aa péútóónó néún we piin.
2. Yosta aa epwúngú ekkewe chóón fiw.
3. Kopwe kééri Tina epwe fituk.
4. Repwe nó itenipwin wóón ewe mei má.
5. Marsi ese saani ewe napanap.
6. Aa wor cheepen nón ewe epwúpwpwúnú.
7. Mairinta aa súúnó wóón ewe chet.
8. Riri aa apwichi ekkewe iik.

#3 KAPAS WEEWEER MEI APPÉNÚ-FFENGEN

Anneaani ekkeei sentences mei mak faan. Mwirin, kopwe pénúweni ekkeei kapas ais.

1. Kintaro aa TÉÉTÁ wóón ewe irá.
2. Kintaro aa TÉÉTIW me wóón ewe irá.

1. Aruko ese nómw IKEEI.
2. Ese pwan nómw IKENAAN.

1. Rio mei CHÉCHCHÉN úfan we.
2. Roro mei PWAS úfan we.

* Menni kapas mei mesemmóng makkeer?
* Mei weewe-ffengen iká sókko-ffesen weeweer?

Ekkewe kapas mei appénú-ffengen weeweer raa iteni antonyms. Téétá antonym ngeni téétiw. Ikeei antonym ngeni ikenaan.

Apworaus

Menni nein ekkeei pean kapas mei nómw faan antonyms? Meet ke sineei reen?

1. péchékkún-apwangapwang
2. pwaapwa-kechiw
3. tekia-tam
4. watte-nikkap
5. toonong-úféuf
6. tam-mwochomwooch
7. tipachchem-tiparoch

Apasa

Anneaani ekkeei kapas ais mei mak faan. Pénúweniir, kopwe erá "aapw", iwe kaa sópweenó nge kopwe néúnéw antonyms ngeni ekkena kapas mei wor nain faan.

Example:
Q: Mei chow eei pwóór?
A: Aapw, mei pán.

1. Mei toowaaw neeniomw seni sukuun?
2. Mei tam óómw we tengús?
3. Kopwe nómw wóóm?
4. Kopwe néúnéw mei watte?
5. Een mei péchékkún?
6. Mei ken noumw we took?
7. Aa képúng ewe ruumw?
8. Koro mei apwangapwang?
9. Kaa nenó me annut?
10. Ke fééw me nón eei kónik?

Makkeei

Makkeei 5 statements me questions mei appenu-ffengen weeweer. Ngeni chienomw kewe repwe esina meet.

Example:
1. Aiskiriim mei pat. Meeta mei kar?

#4 ITEN ARAMAS, NEENI ME PISEK

Anneaani eei sentence nón eei pwóór. Iwe, kopwe pénúweni ekkeei kapas ais.

* Een mei toongeni néúnew ekkeei kapas faan ekkeei nioos aar repwe sópweenó eei sentence nón eei pwóór?

* Apasa ekkóóch kapas mei pwan tuufich áách sipwe pwan néúnew ngeni eei sentence.

Meinisin ekkewe kapas mei toongeni sópweenó eei sentence nón eei pwóór raa iteni nouns. Óómw meefi pwe mei chómmóng nouns me nón kapasen Chuuk?

Apworaus

Menni me nein ekkeei kapas ke erá pwe nouns? Ewe sentence nón ena pwóór mei toongeni anisuk.

1. cheepen	6. áni
2. ocheei	7. pwuk
3. piik	8. piin
4. kúna	9. úféúf
5. pwáápwá

Apasa

Apasa ekkeei sentences. Ammasowa ekkeei nain ngeni nouns.

1. Ewe kúkkún ________ aa wow.
2. Enaan __________ mei mwéén.
3. Áái we __________ aa turunó.
4. Néún Neiar we _________ aa mék.
5. Kaa áni ánei we ___________?
6. Ewe __________ aa téétá wóón ewe irá.
7. Enaan __________ mei wor néún __________.
8. Enaan __________ aa fééri ewe __________.
9. Nei eei __________.
10. __________ ese kúna néún we __________.

Makkeei

Makkeei eiieei sentences. Ammasowa ngeni nouns wóón ekkeei nain.

1. Áách eei __________ aa kawúún chék nóómw.
2. Ewe __________ watte aa toori TRANSCO.
3. Neiei __________ aa kup mesan.
4. Mei feet enúwan noumw na __________?
5. Noumw we __________ aa mwetewu me nón titin we.
6. Isettiw ena __________ wóón ena __________.
7. Anomw we __________ aa ipwet.
8. Kaa tukeei ewe __________?
9. Komis ese kúna ewe __________.
10. __________ me __________ rekan mwéngé fetin.

#5 REVIEW

Anneaani me pwan apworaus wóón ekkeei kapas ais mei mak faan.

Ifa synonyms me nein ekkeei peaan kapas mei mak faan? Menni neiir antonyms? Meet kaa sinei reen pwe antonyms ekkóóch nge synonyms ekkóóch?

1. pwaapwa-soong	5. úútá-móóttiw
2. mét-echik	6. múúti-tongeei
3. wóón-faan	7. áát-nengngin
4. saany-efich	8. áát-mwáán

Menni nein ekkeei kapas nouns menni esapw nouns?

1. seea	4. sééch
2. sekit	5. iimw
3. kúna	6. éúsening

Menni nein ekkeei singular me menni plural? Ifa usun óómw toongeni sinei?

1. ewe sepi	4. ekkewe cheepen
2. ewe kapet	5. ewe péén irá
3. ekkewe ramúne	6. ekkewe pwuk

#6 TEST

Anneaani akkoomw usun meet kopwe fééri ngeni eew me eew ekkeei kinikin faan. Fiti féfféérún meet mei affat kopwe fééri. Makkeei óómw answers nón noumw chéén taropwe.

A. Iká pwe eew peaan kapas mei synonyms; makkeei ena kapas synonyms únúkkún. Iká pwe antonyms, makkeei antonyms.

1. tam-tekia                 ____________
2. pwas-chéchchén        ____________
3. chéchcháák-maauúún ____________
4. kechiw-sengiseng      ____________
5. mwittir-mang            ____________
6. ma-sááw                 ____________

B. Menni neein ekkeei kapas ke erá pwe nouns? Makkeetiw ewe kapas ke erá pwe noun.

7. efich, nipwpwe          ____________
8. pwaapwa, túkútúk      ____________
9. kuchu, áni                 ____________
10. akkar, kúna            ____________

C. Makkeei singular únúkkún ekkewe singular, plural únúkkún ekkewe plural.

11. ewe pwoor              ____________
12. ekkewe iik               ____________
13. ekkewe semiriit        ____________
14. ewe káttu                ____________
15. ewe konaak            ____________

#7 EKKÓÓCH NOUN DETERMINERS_(Singular me Plural )

Akkatona mwo ekkeei sentences. Eew me eew ekkena kapas mei wor nain faan, iir nouns. Meet sókkun kapas ekkeei re akkoomw mwan ekkena nouns.

Ewe iimw men watte.
Ena pwóór men watte.
Enaan fénú men watte.
Eey cheepen men watte.              Singular
Emén iik men watte.
Eew pwáápwá men watte.
Efóch irá men watte.
Ekkewe iimw men watte.
Ekkena pwaang men watte.
Ekkeei siim men watte.               Plural
Rúweféú sennia men watte.
Únúféú faaw men watte.

Ekkeei kapas meinisin re akkoomw mwan ekkewa nouns mei wor nain faan raa iteni noun determiners.

Menni mwiichen sentences mei mak asan e pworaus usen eew chék mettóóch? Menni e pworaus usun mettóóch mei chómmóng seni eew?

* Menni noun determiners si néúnéw reen singular?

* Menni noun determiners si néúnéw reen plural?

Apworaus

A. Apworaus wóón ekkóóch noun determiners mei wor me núkún ekkeei kaa kúna me nón ekkeei sentences.

B. Meet sókkun noun determiner sikan néúnéw ngeni ekkeei nioos wóón peekin 12?

Apasa

A. Anneaani ekkeei sentences. Ammasowa ngeni singular noun determiner wóón ekkeei nain.

1. __________ suus mei kúkkún.
2. __________ sisaata e kúúwei.
3. __________ piik mei chón.
4. __________ nóóng mei uwow ménún samwaaw.
5. __________ mwáán aa soong reemw.

B. Ammasowa ekkeei nain ngeni plural noun determiners. Makkeei ekkeei sentences.

6. __________ iik raa mwet.
7. __________ konaak raa men watte.
8. __________ nikken raa men amáángngaw.
9. __________ semiriit raa mwéngé.
10. _________ pwiipwi raa nó attaw.

#8 NOUNS NÓN EWE KINIKININ SUBJECT

Anneaani ekkeei sentences faan. Ekkena mei wor nain faan ina ekkena subjects.

1. Ewe káttu aa mwéngé.
2. Emén piik mei par.
3. Eei pinawa mei naaf.
4. Kón aa men anné.

Katon ekkewe kapas nón ewe kinikinin subjects me nón ekkena sentences asan.

* Mei wor nouns ke kúna me nein ekkewe kapas mei wor nain faan?

* Reen ekkewe kinikinin subjects me nón ekkeei sentences asan, een mei kúnékún noun determiners? Menni nein ekkewe 4 sentences?

* Menni neiir ese wor noun determiner nón?

Chechchemeni meeta kaa fen sineei usun reen meet aa fééráátá ewe kinikin aa iteni subject part.

* Meeta 2 sókkun mettóóch/kapas raa nómw nón ewe kinikinin subject me nón ekkóóch sentences?

Apworaus

Attona ekkeei 4 sentences. Meet aa féráátá ekkewe kinikinin subject? Menni neiir ese wor determiner pwe noun chék?

1. Ewe peen aa nech.
2. Ena káttu mei pwech.
3. Enaan nengngin aa kechiw.
4. Semiriit raa men urummot.

Makkeei

A. Ammasowa ngeni subject wóón ekkeeei nain. Néúnéw ekkewe noun determiners.

1. __________ aa ta.
2. __________ ese nómw.
3. __________ raa war me attaw.
4. __________ epwe nó sukuun.
5. __________ aa wees nee chúnga.

B. Makkeei 4 sentences. Néúnéw ekkeei nouns nge esapw wor noun determiner.

1. machchang
2. pwúna
3. iik
4. núú

#9 TETTENIN ANFAPET

Anneaani eei anfapet. Ekkeei mesen-mak ka kúna mei mak asan, mei mak nón pwúngún tetteniir.

Iwe kopwe ne apasa ekkeei mesen-mak faan. Menni nein ekkeei mwiichen mesen-mak mei fiti tettenin nón tetteniééchún anfapet?

1.	a	á	e	é	i
2.	f	ó	m	e	k
3.	s	n	r	t	w

Iei kopwe ne pwan katon ekkeei mwiichen kapas mei mak faan.

1 paapa reitio teete

2 nón fóós waa

* Menni mwiichen kapas mei fiti tetteniééchchún anfapet neepwopwutáán? Pwata ke sineei?

* Ifa usun óómw kopw atettenni ekkewe kapas nón ewe mwiich ese fiti pwúngún tettenin anfapet?

Apworaus

A. Ifa usun óómw kopwe atettenni ekkeei mesen mak reen aar repwe fiti pwúngún tettenin anfapet?

1.   a  á   I   é   e	4. ch t   w  ng ó
2.   n  s   ú  p  m	5. I   á   r   y   k
3.   á  a   k  pw ch	6. y   r   k   s   a

B. Epwe ifa tetten ééchchún ekkeei kapas nón pwúngún tettennin anfapet?

1 apen uuch taka sense

2 káttu piik iik maai

3 nopwut pókó chukó futuk

4 maram ééréni waa mwoota

Apasa

Menni kapas epwe akkómw me nein eew me eew ekkeei mwiichen kapas? Menni epwe 2? 3?

1 sáát kónuk pwáápwa

2 afféér saman iimw

3 taka sukuun mwongki

Makkeei

Makkeei ekkeei mwiichen kapas. Atettenniir nón pwúngún tettenin anfapet.

1 siike uut ráán

2 kipwpwaaw otopai atupwu

3 ruu nikken únúngát

4 pwo káttu áámi

#10 SÓPWOSÓPWUN ATETTENNIN ANFAPET

ras
ráás
repwe
réén

Nengeni ekkeei kapas mei nómw asan. Pénúweni ekkeei kapas ais.

* Mesen-mak meet e pwopwuwetá ekkeei kapas?
* Mesen-mak meet re tapwpweto mwirin r?
* Nón meeta sókkun tetten ekkewe mesen-mak re atetten?

Ekkeei kapas iir mei fiti pwúngún tettenniir me nón anfapet?
Menni mesen-mak kopwe reen óómw kopwe sineei pwúngún tettenniir?

Katon eei mwiichen kapas.

man
más
mét
mes

* Mesen-mak meet e pwopwuwetá ekkeei kapas?
* Mesen-mak meet re tapwpweto mwirin m?
* Mei pwúng tettennin ekkeei kapas?
* Menni mesen-mak kopwe attona reen óómw kopwe sineei pwúngún tettenniir?
* Menni kapas repwe nikkesiiwin neenieer pwe epwe pwúng tettenniir?

APWORAUS

Menni mwiichen kapas e pwúng tettenniir? Ifa usun óómw sineei pwe mei pwúng tettenniir?

fan fár fen fén fis

más muun mes mú man

nampa neppi néé nikken nopwut

MAKKEEI

Menni mesen-mak kopwe katon pwún kopwe sineei pwúngún tettennin ekkeei mwiichen kapas? Iwe, makkeei ekkeei mwiichen kapas. Atettenniir reen pwúngún tettenniir nón anfapet.

somw sééri sáttin súnnútá sepi

pich pán pech pan peri

kóókó kipwin kopwe káttu kékké

táár túkken té ton tam

#11 APWORAUS WÓÓN METTÓÓCH SIKAN WAAWA

Amweiren Waaffétún

Ié naan mwáán
E kékkéétiw
Me wóón féúpwech
Eew púúng, eew púúng
Púngúraanong, púngúraawow
Púngúraanong, púngúraawow
Sia ngú, sia meir
Sia ngú, sia meir
Iafétuuia wiiu-u! (mweir)

Anneaani eei amweiren waaffétún. Pénúweni ekkeei kapas ais.

* Ié e apasa eei amweir?
* Meet e waawa?
* Een mei saani kikkitir wóón waaffétun?
* Meet pwopwun?

APWORAUS

Apworaus wóón mettóóch sikan waawa. Ikkeei ekkóóch kapas ais repwe toongeni anisuk.

* Meet sókkun waa sikan waawa neeman?
* Meet sikan waawa neeset?
* Meet sikan waawa fáán nááng?

FÉÉRI

A. Chúngaani nioosun meet ke mwochen kopwe waawa.
B. Eppi ngeni chienomw kewe óómw na chúnga. Apworausa ngeniir usun óómw we chúnga. Pénúweni ekkeei kapas ais.

* Meet ekan emwetútú? Aramas? Asepwáán? Mwesiin?
* Ié e kan nómw wóón (waawa)
* Ié e wiisen emwekútú?
* Meeta ekkóóch mettóóch mei ééch reen eei sókkun waa? Meeta ngawan?

#12 MAK ESISSIN

Anneaani eei esissin. Menni sentence ke toori óómw anneaani iwe kaa sineei iká pwe meeta eei?

Ngaang mei watte pwan tam. Masowen nón úpwei raa affaa seni ei. Mei wor emén pwii e kúkkún seni ei. Áái we maasta aa rii fengenni kem me pwii we. Iwe iká ia fetán, pwii we echék fiti fetáneei ei. Aái we maasta ekan móót wóói. Ú chék kan mwekút iká e amwekútú wei. Ngaang ié?

Iwe, anneaan sefáánni eei esissin. Pénúweni ekkeei kapas ais.

* Menni sentence e apasa nénnéén eei mettóóch?
* Menni sentence e apasa pwe mei péén nón eei mettóóch?
* Meet raa fééri ngeniir me pwiin we?
* Re kan feteei eei mettóóch?
* Ineet atun e kan mwékút?
* Ié ekan emwékútú?

APWORAUS

Iká pwe efóch skuuter e fééri eew esissin fáán
akkaseengesin. Meet epwe erá? Ekkeei kapas ais repwe toongeni anisuk.

1. Ewe skuuter epwe erá ifa nenneen.
2. Meet ekan emwékútú.
3. Mei feet úngúúngún.
4. Pwan meet ekkóóch mettóóch epwe apasa pwe sipwe sineei meet Ii?

FÉÉRI

A. Ekieki efóch sókkun waa kopwe fééri eew esissin usun. Fééri pwe itá nge ewe waa e pwusin fóós. Ikkeei ekkóóch mettóóch repwe anisuk óómw kopwe makkeei.

1. nénnéén (size)
2. napanapan (shape)
3. napanapan aan mwékút
4. pwoonnan, úngúúngún
5. Ié ekan waawa
6. ineet atun

B. Kinietiw ewe mwiich (class) epwe 4 iká 5 nón eew mwiich. Repwe en me anneaani aan esissin iwe ekkewe ekkóóch raa esinna meet.

C. Repwe apworaus wóón menni neein ekkewe esissin e ééch. Meet pwopwun e ééch?

#13 FÉÉRI WIISOMW

Anneaani meeta Kikki me Mimmi ááni pworaus fengen neefiineer.

Kikki: Keesor annim. Ngaang úkan wiisen améémé suus mei chachchang. Kose mwochen úpwe toonnong reemw?

Mimmi: Een emén meet? Nge pwata ke toongeni pwereto nge kose mwo pwu wóón pwún?

Kikki: Mei mwirinné óómw na kapas ais. Nengeni nei keei suus, mei usun chet. Iei eew minaféén mettóóch ekkeráán féér. Ngaang mei toongeni amééme ngonuk.

Mimmi: Kinisou chapwúúr. Toonong kopwe apworausa ngeniei usun pworausan. Epwe kuch pecheei nón? Sikan ifaan ngeni? Fite niwinin?

Fééri pwe itá nge een mei nómw atun áán Kikki me Mimmi eei kakkapas fengen.

* Meet/Ifa ekkóóch mettóóch Kikki mei pwan toongeni apasa ngeni Mimmi?
* Meet/Ifa ekkóóch kapas Kikki mei toongeni néúnéw nee apworausa usun ekkewe suus?
* Meet Mimmi epwe toongeni apasa?

APWORAUS

Iká pwe kopwe fééri eew sipai usun pworausen rúwemén aramas nón ier 2000. Emén epwe wiisen améémé mettóóchun waawa. Emén epwe wiisen mééni.

1. Meeta sókkun waa epwe toongeni améémé? (Efóch torakkú mei chang faan nááng. Eché sééch sikan úféúfenong iwe sia chang.)

2. Meet sókkun iit kopwe eitaa ngeni?

3. Meet ewe chóón améémé epwe ááni pworaus usun ewe waa e améémé?

4. Meet kapas ais ewe chóón mééni epwe ais?

5. Meet sókkun answers ewe chóón améémé epwe apasa?

FÉÉRI

Makkeei eew urummot (play) usun emén chóón améémé me emén chóón kamé. Iwe pwomweni pwomwan.

#14 KAPAS MEI PWÁÁRÁÁTÁ WÓÓWÓÓN WÓÓN INISICH

Ekkeei 2 mwiichen kapas mei nómw faan seni pworaus pworausan eei mwongki nón eei nioos. Mei ifa usun nón inisumw me mwirin óómw kaa wees me anneaani ekkeei 2 mwiichen kapas? faan?

chónettiik pwoomwesiesi awessát chingkene chéérapw apachapachan

chón pwoongngaw soufóós kichchúúchú watte apachapachan

* Menni kapas re pworaus usun enúwan eei mwáán?
* Menni kapas re pworaus usun pwoonan eei mwáán?
* Menni kapas re pworaus usun nénnéén inisin?
* Menni kapas re pworaus usun nénnéén apachapachan?

APWORAUS

A. Iká pwe ke saani emén semiriit. Meet sókkun kapas kopwe néúnéw faan aseengesin ekkeei mettóóch?

1. reen énúwen inisin
2. napanapan
3. mesemesan
4. pwéétún
5. fétun

B. Iká pwe kose saani emén semiriit. Meet sókkun kapas kopwe néúnéw faan asseengesin reen ekkeei mettóóch?

1. enúwan inisin
2. napanapan
3. mesemesan
4. feffetánin
5. pwopwpwoonan

FÉÉRI

A. Chúngaani ooch mettóóch. Mei toongeni efóch waa, eew iimw, emén maan, emén aramas ese pwan nifinifin.

B. Makkeei eew mwiichen kapas kopwe néúnéw epwe pwááraatá pwe een mei saani reen ekkeei mettóóch.

1. enúwan inisin
2. napanapan
3. néúwan, úngúúngún
4. pwoonan
5. menimenin nee takir
6. féffétanan nee fetán

C. Makkeei eew mwiichen kapas kopwe néúnéw faan akkaseengesin iká kose saani. Ááiá ekkewe mettóóch mei nómw faan B.

D. Eppii ngeni chienomw kewe óómw na chúnga me ekkewe kapas ke néúnéw faan aseengesin óómw na chúnga. Iwe, repwe esinna iká een mei saani iká kose saani ewe mettóóch ke chúngaani. Ekkewe kapas ke néúnéw repwe toogeni ánisiir.

#15 KAPAS MEI KAWOR SENI MAAN

Nengeni ekkeei nioos. Iwe, pénúweni ekkeei kapas ais.

* Ifa ngingiin ekkeei maan?
* Ifa iten ekkeei maan?
* Meeta ekkeei maan raa iteit seni?

Ekkóóch maan raa iteit seni ngiingiir. Aa chómmóng kapas sia; angeei seni ngiingiin ekkewe maan. Ia sia angeei me ia ekkeei kapas?

APWORAUS

Menni kapas sia ááiá reen ngiingiin ekkeei maan. Faan?

FÉÉRI

A. Chúngaani 3 sókkun maan kopwe chék efisáátá. Esapw wesewesen ennetin maan.
B. Fééráátá sókkun ngiingi repwe ngiingiini. Mwúrin kaa eitaar.
C. Apasa ngiingiir kewe ngeni chienomw chóón sukuun. Chienomw kewe chóón sukuun repwe esissinna iteer kewe ke eitaa ngeniir. Ngiingiir kewe repwe toongeni anisi ekkewe chóón sukuun reen aar repwe sineei iteer.

16# KAPAS MEI FITI SUFFIXES

Nengeni ekkeei aweewe faan. Menni kapas kaa fééráátá atun óómw apachaatá tiw neesópwun ekkeei kapas faan?

té  +  tiw = téétiw
sá +  tiw = sáátiw
pi  + tiw = piitiw
sú +  tiw = súútiw

Aa chómmóng kapas sia toongeni fééráátá iká pwe si apachaatá tiw neesópwuur. Ewe kinikinin kapas sia apachaatá neesópwun kapas aa iteni SUFFIX. Pwan ikkeei ekóóch suffixes:

tá
nong
wow
nó
to

Ekieki iká pwe ekkeei suffixes asan mei tuufich aach sipwe anomwu neepwowutáán kapas. Meet, repwe nómw neepwopwutáán iká neesópwonóón kapas?

APWORAUS

Menni kapas me suffix raa kapach-ffengnee raa fééráátá ekkeei kapas faan?

1. mwéngéétiw	4. néúnéwtiw
2. néúnéwnó	5. pwerenong
3. sáánong	6. mwetewow

APASA

Anneaani ekkeei kapas faan. Apasa menni kapas me suffix raa fééráátá ekkeei kapas mak faan?

1. pwootiw	5. amasaanong
2. asééséénó	6. amaataatiw
3. asakkaawow	7. anéénéénong
4. amééméénó	8. atamaatá

MAKKEEI

Achuuffengeni ekkeei kapas me suffixes. Makkeei ekkewe kapas raa fééráátá.

1. kamé + nong =
2. kútta + tiw =
3. kata + tiw =
4. mina + wow =
5. mwo + nong =
6. nééné + nó =
7. neifi + nong =
8. naté + tá =
9. pá + tiw =
10. pé + tá =

#17 PROPER NOUNS NÓN KINIKININ SUBJECT

Anneaani ekkeei sentences faan. Ekkeei kinikin mei wor nain faan ina ekkewe subjects.

1. Wééné mei ngaw anan.
2. Kiki Sos aa men achoocho nee sukuun.
3. Paska eew ráán éúchea ageni Catholic.
4. South Field aa fis pwe neenien pikinik.
5. Kirismas eew ráán éúchea ngeni Fénúfaan unus.

Pwan nengen-sefáánni ekkewe kapas asan mei wor nain faan.

* Ekkewe subjects me nón ekkeei sentences mei wor proper nouns?

* Me neein ekkewe subjects asan, mei wor neeiir e pwopwuta wóón ekkeei kapas ewe, emén, eew me enaan?

Chechchemeni meeta kaa sineei usun ewe kinikin itan SUBJECT.
Meet sókkun iit kiich mei toongeni néúnew nón ewe kinikin itan subject nge esapw wor eew, ewe, emén nón?

APWORAUS

Nengeni ekkeei nioos. Iwe, fééri ekkeei faan.

1. Ááiá proper nouns ne eita ekkeei nioos.
2. Fééri ekkóóch sentences. Néúnéw ekkeei
proper nouns (iit) nón ewe kinikin itan subject.

APASA

Siiwini ekkeei proper nouns me nón ekkeei sentences.
Néúnéw ekkóóch proper nouns me núkún ekkeei. Apasa ekkewe sentences ke fééri.

1. Moen Junior High School e nómw arapakkan ngeni eew imwen fen.
2. Chiro e chék fetán nee nó sukuun.
3. Kirisimas eew ráán mei éúchea.
4. Fefen eew fénúwen atake.
5. Wiichen iten eew chénúpwuupwu.

MAKKEEI

Ammasowa ekkeei nain ngeni proper nouns. Makkeei ekkeei sentences nón noumw taropwe.

1. ____________ e fóós ngeni ei.
2. ____________ iten emén pwii kewe áát.
3. ____________ epwe ngeniei eew pwuk.
4. ____________ iten eew sóópw.
5. ____________ aa men anné nee mwéngéé ngeni taka.
6. ____________ e kan uwei pisek ngeni fenáápi.
7. ____________ eew sitoowa mei chómmóng pisek nón.
8. ____________ ii néún Congress of Micronesia President.
9. ____________ e angaang nón eew sitoowa.
10. ____________ e chómmóng aramas re nómw wóón me nón T. T.

#18 IIT (Proper Noun)

Nengeni eei nioos asan. Kutta iten eei nengngin, itan eei siip me itan eei fénú.

* Menni neein ekkeei iit eew chék kapas nón? Ruu? Únúngát?
* Meet sókkun mesen-mak aa nómw neepwopwuttáán ekkeei iit?

Ekkewe iit mei éúcheá, aweewe: Sachie, Ran Annim, Boat Pool raa iteni Proper Nouns.

Ekieki meeta kaa fen sineei. Apworausa meeta proper nouns.

APWORAUS

A. Menni neein ekkeei iit woon peekin 36 ke ekieki pwe proper nouns? Ifa usun óómw toongeni sineei?

1. aan	7. chukó
2. Fefen	8. áát
3. Stop 'n' Shop	9. nengngin
4. waaseres	10. Yosta
5. Mwáán Sukuun	11. Truk High School
6. oroor	12. Moen Junior High School

B. Apworaus wóón ekóóch iten (proper nouns) aramas? Iten neeni? Iten mettóóch?

APASA

Anneanni ekkeei sentences faan. Apasa meeta sókkun proper nouns ekkeei mei wor nain faan.

1. E móót únúkkún Riri.
2. Kaa kúna Christopher Inn?
3. Nantakú e nómw fáán Tonaachaw.
4. Raa nó pikinik South Field.
5. Pinanter e kan nómw Sópwonong.

MAKKEEI

Sópweenó ekkeei sentences. Ammasowa ngeni proper nouns wóón ekkeei nain. Néúnéw Capital letters neepwoputtáán ekkeei proper nouns.

1. Itei ___________.
2. Iten fénúwei ___________.
3. Ú kan fiti ewe sukuun. ___________.
4. Iten nei sense ___________.
5. Mei wor emén nei konaak itan ___________.
6. Iten eei sóópw eei sukuun e nómw ie ___________.
7. Úwa kúna ewe sóópw itan ___________.
8. Iten ewe sukuun e nómw Nantakú ___________.
9. Ewe neeni waa rekan nómw ie ___________.
10. Ráánin upwutiwei nón ___________ 8, 1971.

#19 KAPAS MEI FITI NIOOS NÓN DICTIONARY

Attona ekkeei kapas. Katon ekkeei kapas iká iir mei fiti tettennin mesen-mak me nón anfapet?

	akkaw- eew mettóóch sikan isettá wóón mékúrach pwe epwe eppeti seni kich pwichikkaren akkar.
	akkar- ewe mettóóch aa asarama fénúfaan neeráán.
	ama- eew pisekin taikú sia ááiá nee amaani chúúfen iká ammek faaw.
	asam- ewe ia siaa kan pwer ia nee toowu pwan toongong me reen iimw. arong- eew sókkun iik mei chééché nge mei chón inisin. Ina epwe 5 inis taman, 4 inis chéén.

* Menni ekkewe kapas raa mak wóón eei page 14 me 15?
* Epwe pwata ewe kapas ama e akkóómw mwen asam me wóón eei page?
* Meeta ekkeei sentences akkawenewenen eew me eew ekkeei kapas re apasa?
* Meet namwoteer?

Apworaus

A. Menni kapas me nioos re pénúwe-fengen?

káttu
konaak
káirú
kúrúma
kúúwen

B. Epwe ifaan tettennin ekkeei kapas me nón Dictionary?
Meeta kopwe apasa iká pwe kopwe aweeweeni (define)
ekkeei kapas?

FÉÉRI

Chóón sukuun repwe fééri eew picture dictionary. Ikkeei meet repwe fééri.

1. Awora ekkóóch kapas iir mei toongeni chúngaani.
2. Atettenniir reen menni neeiir epwe akkoomw, menni mwúrin, menni epwe kuukuumwir.
3. Chúngaani nioossun ekkewe kapas.
4. Makkeei weeween (definition) ekkewe kapas.
5. Achuu-fengeeni ekkewe taropwe pwe epwe féérietá eew pwuk.

#20 REVIEW

Anneaani, apworaus wóón ekkeei kapas faan.

A. Menni kapas me neein ekkeei mei wor suffix neesópwun?

waatiw	mwéngé	fetán
téétá	sáánó	kechiw
súúnong	sukuun	mak
makketo	mwet	tuuwow

B. Meeni neein ekkeei kapas ke erá pwe proper nouns? Pwata

áát	Robert Yosta	piin
Moen	Wiichen	sukuun
Tonaachaw	neeset	kéén

C. Ifaan ekkóóch proper nouns een mei toongeni ammasowa ngeni wóón ekkeei nain?

1. ___________ e watte seni ei.
2. ___________ eew sópwun nón Moen.
3. ___________ iten eew chuuk.
4. ___________ iten eew chénú-pwuupwu.
5. ___________ eew fáán nón Mwáán.

#21 TEST

Makkeei óómw answers nón pwúkún noumw chéén taropwe.

A. Makkeei nón noumw na taropwe ekkewe kapas mei wor suffix neesópwuur.

1. tu, tuutiw
2. sá, sáánong
3. téétá, té
4. isóni, isenaanong
5. mwéngéétá, mwéngé

B. Makkeei ekkewe kapas ke erá pwe proper nouns me neein ekkeei faan.

6. nengngin, Teresa
7. Moen, fénú
8. Taeko, feefin
9. PATS, sukuun
10. South Field, pikinik

C. Makkeei ekkeei sentences faan. Néúnéw proper nouns reen óómw kopwe sópweerenó.

11. ___________ iten eew sitoowa wóón Wééné.
12. ___________ iten eew fénú nón Chuuk.
13. ___________ iten efóch siip.
14. ___________ iten emén áát.
15. ___________ iten emén nengngin.

#22 APWORAUS USUN MAAN

Nengeni ekkeei maan nón ekkeei nioos. Iwe, kopwe pénúweni ekkeei kapas ais.

* Menni neein ekkeei maan ke saani óómw kopwe néúni? Pwata?
* Mei wor ekkééch maan ke saani óómw kopwe néúniir nge rese fen nómw nón ekkeei nioos?
* Iká pwe mei wor, meet pwopwun óómw saani kopwe néúniir?

APWORAUS

A. Iká pwe kopwe toongeni kefin noumw me neein ekkeei maan, menni neeiir kopwe fini pwe noumw? Pénúweni ekkeei kapas ais.

* Menni kopwe néúni? Pwata?
* Ewe maan ke mwochen néúni mei toongeni aan epwe
manaw me nón neeniomw we? Pwata? Meet kopwe féér ngeni?
* Epwe ifa usun óómw kopwe túmwúnú pwe esapw máánó?

B. Meeta sókkun iit kopwe eitaangeni noumw maan? Meet pwopwun?

ACTIVITIES

A. Angaang fengen me emén chienomw. Makkeei iten sókkun maan áámi ou mwochen néúnéw nón eché taropwe. Mwúrin, makkeei iteer kewe ouwaa fini pwe repwe iteni.

B. Iká pwe mei wor noumw maan mei nómw nón imwomw we, iwe kopwe fééri ekkeei:

1. Chemeni iká pwe mei wor eew atun kaa osukosuk reen noumw we maan reen aan aa súúnó.
2. Chúngaani noumw we maan.
3. Makkeei eew itenap (title) ngeni óómw we chúnga.
4. Eppi ngeni chienomw kewe óómw we chúnga. Apworausa ngeniir meeta we ke chúngaani.

C. Iká pwe ese wor noumw maan nge ke mwochen néúni emén, een mei toongnei fééri ekkeei:

1. Fini emén maan ke mwochen kopwe néúni.
2. Chúngaani. Fini eew itan. Makkeei itan we wóón niossun we ke chúngaani.
3. Eppi ngeni chienomw kewe óómw we chúnga. Apworausa ngeniir meet pwopwun óómw mwochen néúni ewe maan.

#23 FÉÉR ESISSIN

Éúsening ngeni noumw we sense aan opwe aanneaani ngonuk eei esissin.

Sótuni iká kopwe toongeni esinna meeta.

ITEI SATIIN. INISI MEI KUMITIMIT.
MEI MWAKENEKEN ÚNÚCHEHEI. MÉKÚREI MEI CHÉÉPÉÉP. INISI MEI NANGATTAM. Ú KAN NÓMW NÓN KÓNIK. NGAANG IÉ?

Mei pwúng reemw eei esissin? Anneaan sefáánni eei esissin asan. Ekieki meet kopwe ááni essin. Ekkeei kapas ais repwe anisuk fansoun kaa fééri óómw na esissin.

* Meeta ewe aeewin sentence me nón eei esissin e apasa usun eei maan?
* Meeta ewe sentence nampa 2 e apasa reen inisin eei maan?
* Meeta ewe sentence nampa 3 e apasa reen únúchchén eei maan?
* Menni kapas e apworausa napanapan mékúran? Inisin?

APWORAUS

Iká pwe kopwe fééri eew esissin faan aseengesin eei maan nón eei nioos:

* Meet kopwe eitaa-ngeni?
* Meet sókkun kapas kopwe néúnéw reen inisin aach sipwe attapa?
* Menni kapas kopwe néúnéw nee apworausa napanapan inisin?
* Meeta sókkun mwéngé e kan áni?

ACTIVITIES

A. Makkeei eew esissin. Ikkeei ekkóóch mettóóch repwe anisuk nee makkeeii óómw na esissin.

1. Nón ewe sentence nampa 1 makkeei itan.
2. Nón sentence nampa 2 apworausa mei feet inisin aach sipwe attapa.
3. Nampa 3 apworausa mei feet napanapan inisin.
4. Apworausa meet e kan saani epwe mwéngé.

B. Anneaani óómw na esissin ngeni chienomw chóón sukuun. Iwe, repwe esinna meet.

C. Ekkewe semiriit repwe apworaus wóón ekkewe esissin. Mwúrin, repwe fini menni re kon ien saani.

#24 FÉÉRI, PWOMWONI MEETA WIISOMW

Anneaani eei pworaus.

Noimis me Katura raa nó kunow neeset.
Raa kúna emén iik.
Etto sia uwei ngeni neeimw.
Sipwe ne eitaa-ngeni Toma.

Sipwe anomwu nón eew sepi.
Sipwe fóóneni aan epwe watteenó.
Nge maama esapw opwut?
Ngaani úse sineei.

Anneaan sefáánni eei pworaus asan. Iká pwe een emén ekkeei semiriit re kúna eei iik, epwe meeta kopwe pénúwen ngeni ekkeei kapas ais?

* Maama esapw opwut?
* Meet úpwe úreni maama?
* Ia úpwe anomwu ia?

Noumw we mwiichen chóón sukuun iir mei toongeni pwomwoni eei pworaus?

APWORAUS

Iká pwe chóón sukuun repwe pwomwoni eei pworaus, ikkeei ekkeei kapas ais repwe anisiir atun repwe plan meeta repwe fééri.

A. Ia repwe nómw ia? Fitemén repwe fééri eei urumwmwot?

B. Meet kopwe fééri iká pwe een emén ekkeei semiriit re kúna eei iik?

C. Iká pwe een emén ekkewe saam me iin nge meet kopwe fééri?

a. Kopwe takir atun ekkewe semiriit raa eppi ngonuk ewe iik?
b. Iká kopwe fen soong? Kopwe niwokkus?
c. Meet kopwe úreni ekkewe semiriit?

ACTIVITIES

A. Kinietiw noumw we mwiichen chóón sukuun nón kúkkún mwiich. Epwe 4 iká 5 nón eew mwiich. Eew me eew ekkewe mwiich repwe pwomwoni eei pworaus.

B. Repwe chúngaani Toma. Mwúrin, repwe kúreiongeei aar kewe chúnga.

C. Ekkewe semiriit repwe nikkesiiwin meet kewe re pwomwoni me nón ewe pworaus.

#25 URUMMOT WÓÓN KAPAS ME IIT

URUMMOT WÓÓN KAPAS ME IIT

Anneaani ekkeei iit. Itechikiir, iwe mwúrin kaa anniwiniir.

* Ifa ekkóóch iit mei pwan usun ekkeei asan?

Anneaani ekkeei kapas iwe ka efisoreei óómw apasaar.

chukó	Simion	Masis	Maama
paapa	raw	waa	saar
tiiti	patta	uut	kóón

Apworaus

Apworaus wóón ekkóóch kapas mei pwan usun ekkeei asan.
Kapas kiich mei anniwini iwe aa pwan féérietá eew kapas.

Fééri

1. Makkeei ekkóóch kapas mei usun Otto, Anna, Sos, me Paap.
2. Makkeei ekkóóch kapas mei usum chukó, raaw, waa, me Simion.
3. Eppi ngeni chienomw kewe óómw na word list.
4. Apasa ngeniir óómw kana kapas ke makkeetiw nge iir repwe apasa efisoreer kewe.

#26 APWORAUS USUN ARAMAS NÓN NIOOS (CARTOONS)

Katon ekkeei nioos (cartoons).

* Ifa iten ekkeei aramas nón ekkeei cartoons?
* Meeta emén me emén neeiir e kan saani epwe fééri?
* Mei wor aramas mei usun atekkeei ke sineei?
* Ifa iteer?

Apworausa ié ke kan saani reen aan atakirikir?
Meet ke saani me reen aan atakirikir?

Fééri

A. Fééri eew class cartoon iwe kaa appachaatá nón óómw we ruumwen sukuun. Ikkeei meet kopwe fééri.

1. Emén me emén ekkewe chóón sukuun epwe waato ekkewe cartoons e saani. Iir mei toongeni kút me nón Newspapers iká Comic books.
2. Appachaatá ekkewe nioos (cartoons) wóón eché taropwe mei nangattam.
3. Pacheetá nón ewe ruumwmwen sukuun iká fen fééri eew kachito (TV).

#27 KAPAS KIICH MEI TOONGENI-FÉÉRI IKÁ PWOMWONI (VERBS)

Anneanni ekkeei sentences. Iwe, kopwe pénúweni ekkeei kapas ais.

Ewe áát aa sá.
Mieko aa takir reen ewe mwáán.
Ben aa mak taropwe.
Noimis aa kechiw me nón ewe sáát.
Eei imwen sukuun aa turutiw ósun.
* Ifaan ekkewe predicates me nón ekkeei sentences?
* Menni kapas een mei toogeni pwomweni me nón ekkeei sentences?

Ekkewe kapas kaa toongeni pwomweni raa iteni verbs. Apasa ekkewe verbs nón ekkeei sentences asan.

Apworaus

Ekkewe kapas ese wor nain faan ina ekkewe subjects. Meeta predicate? Meeta verbs? Katon ekkeei sentences faan iwe kaa apworaus wóón eew me eew ekkewe kinikin nón sentence.

1. Ewe áát aa téétá wóón ewe iimw.
2. Ewe nengngin aa nisso nón ewe ruumw.
3. Eei maan aa ánaanó ekkeei pwuna.
4. Sachie aa supwuri ewe machchang.
5. Koro aa túúnó nón ewe sáát.
6. Ratao aa móneei ewe piik.

Apasa

Sópweenó ekkfeei sentences. Sótuni nee néúnéw chómmóng/sókkopatin verbs mei tuufich wóón ekkena nain.

1. Pwii we aa ___________ ngeni ei.
2. Ewe nengngin aa ___________ efew okasi.
3. Sakson aa ___________ emén káttu.
4. Sioda aa ___________ nuukan.
5. Antinisi aa ___________ mékúran.

Makkeei

Makkeei ekkeei sentences faan nón noumw taropwe. Erienó efóch nain faan ekkewe verbs.

1. Úpwe kuku ewe iik.
2. Raa kitir ekkewe áát.
3. Susumu aa teei aan we rawsis.
4. Masao aa toonong nón aan we ruumw.
5. Ken a katon ewe kachito.
6. Peggy aa tininong neein ewe fetin.
7. Chiko aa kúna emén sisaata.
8. Karmin aa samwaaw.
9. Kunio aa pékú pecheen.
10. Sachie aa chepeti ewe pwoor.

#28 FÉÉR NIOOS (CARTOONS)

Katon eei cartoon faan. Anneaani ena mak asan eei nioos.

Een mei toongeni chúngaani? Attona sefááni eei nioos asan. Iwe, kopwe pénúweni ekkeei kapas ais faan.

* Ekkóóch meet ekkeei nón eei nioos?

* Meeta mei atakirikir me nón eei nioos?

Apworaus

Meet sókkun cartoon kopwe chúngaani iká pwe mei wor mettóóch e fis nón ekkeei neeni?

1. Nón eew sitoowa
2. Nón eew atake
3. Nón kassooro
4. Nón sáát (attaw)

Fééri

A. Chóón sukuun repwe en me chúngaani 2 cartoons.
B. Repwe makkeei ekkóóch pworaus faan ekkewe cartoons. Iwe, repwe pacheetá nón ewe classroom.

#29 MAKKEN TAROPWE (LETTER WRITING)

#30 MAKKEN FUUTO

Aan ewe chóón mak (Address)	Alvickson William Box 125 Moen, Truk E.C. Is.
Aan ewe epwe angeei (Address)	Iosinory Raisi Box 100 Kolonia, Ponape E.C. Is.

* Ifa itan ekkewe 5 kinikinin nón taropwe (letter)?
* Ia sikan komaani ia me nón ekkeei faan?

a. Pwinin maram (Date)
b. Kapwong (Greeting)
c. Kesipenó (Closing)

* Meeta eew me eew ekkewe 5 kinikinin nón taropwe (letter) e aiti ngonuk?
* Menni neein ekkewe address wóón eei fuuto aan Alvickson?
* Nge menni neeiir aan Iosinory?

Apworaus

Iká pwe itá een Iosinory, apworausa meet kopwe fééri/apasa reen ekkeei mettóóch mei nómw faan?

1. Meet kopwe makkeei usun?
2. Meet kopwe makkeei me nón eew me eew ekkewe 5 kinikin nón taropwe (letter)?